Şəhər işıqlarından uzaqda, aysız bir yay gecəsində səmanı boydan-boya kəsən solğun, südümsü bir zolaq görünür. 1610-cu ildə Qaliley teleskopla baxanda gördü ki, bu zolaq saysız-hesabsız zəif ulduzdan ibarətdir. Bu, bizim qalaktikamız — Süd Yoludur (xalq arasında Kəhkəşan). Bəs ondan o tərəfdə nə var?
İşıq ili
İşıq iliTərif
İşığın vakuumda bir il ərzində qət etdiyi məsafə — təxminən 9,46 trilyon km. Bu, zaman deyil, məsafə vahididir.
Burada
- c
- işığın sürəti ≈ 300 000 km/s
- t
- 1 il saniyələrlə ≈ 31 557 600 s (365,25 gün)
i.i. — işıq ili
Nümunə məsələ: işıq ili neçə kilometrdir?
Məsələ
İşığın sürəti 300 000 km/s-dir. Bir ildə (365,25 gün) işıq nə qədər məsafə qət edir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
s = c · t = 300 000 km/s · 31 557 600 s ≈ 9 467 000 000 000 km.
1 işıq ili ≈ 9,5 · 10¹² km (təxminən 9,5 trilyon km).
Günəşdən sonra bizə ən yaxın ulduz — Proksima Sentavra təxminən 4,2 işıq ili uzaqlıqdadır. Deməli, onun bu gün gördüyümüz işığı 4 ildən çox əvvəl yola çıxıb. Kosmosda uzağa baxmaq keçmişə baxmaq deməkdir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Bizim qalaktikamız — Süd Yolu
Qalaktika cazibə qüvvəsi ilə bir yerdə saxlanan milyardlarla ulduz, qaz və toz sistemidir. Süd Yolu çubuqlu spiral qalaktikadır: mərkəzində ulduzlardan ibarət «çubuq», ətrafında isə spiral qolları var. Onun diametri təxminən 100 000 işıq ilidir və orada 100–400 milyard ulduz var. Günəş mərkəzdən təxminən 26 000 işıq ili aralıda, qollardan birinin kənarındadır və mərkəz ətrafında bir dövrü təxminən 230 milyon ilə tamamlayır.
Qalaktika növləri
- Spiral qalaktikalar — yastı disk və spiral qollar; çoxlu cavan ulduz və qaz. Nümunə: Süd Yolu, Andromeda.
- Elliptik qalaktikalar — kürə və ya yumurta formalı; əsasən qoca ulduzlar, qaz azdır.
- Qeyri-düzgün qalaktikalar — müəyyən forması yoxdur. Nümunə: cənub yarımkürəsindən görünən Böyük və Kiçik Magellan Buludları.
Bizə ən yaxın böyük qalaktika olan Andromeda təxminən 2,5 milyon işıq ili uzaqdadır; qaranlıq səmada onu adi gözlə solğun ləkə kimi görmək olar. Müşahidə olunan Kainatda isə yüz milyardlarla qalaktika var və onlar qruplar və topalar əmələ gətirir.
Nümunə: Andromedanın işığı
Məsələ
Andromeda qalaktikası 2,5 milyon işıq ili uzaqdadır. a) Onun bu gün gördüyümüz işığı nə vaxt yola çıxıb? b) Bu məsafə neçə kilometrdir? (1 i.i. ≈ 9,5 · 10¹² km)
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) 2,5 · 10⁶ · 9,5 · 10¹² km ≈ 2,4 · 10¹⁹ km.
Genişlənən Kainat və Böyük Partlayış
1929-cu ildə amerikalı astronom Edvin Habbl göstərdi ki, uzaq qalaktikalar bizdən uzaqlaşır, həm də nə qədər uzaqdadırsa, bir o qədər sürətlə. Bu o deməkdir ki, Kainat genişlənir: qalaktikalar fəzada hansısa mərkəzdən qaçmır, fəzanın özü dartılır. Genişlənməni geriyə «fırlatsaq», belə nəticəyə gəlirik ki, təxminən 13,8 milyard il əvvəl Kainat son dərəcə isti və sıx olub — bu başlanğıc Böyük Partlayış adlanır.
Böyük Partlayışdan təxminən 380 000 il sonra Kainat soyuyub şəffaf oldu və işıq sərbəst yayılmağa başladı. Bu qədim işığın genişlənmə nəticəsində soyumuş qalığı bu gün bütün səmadan gələn zəif radiodalğalardır — kosmik fon (relikt) şüalanması. Onu 1964-cü ildə Arno Penzias və Robert Vilson təsadüfən aşkar ediblər; temperaturu cəmi təxminən 2,7 K-dir (−270 °C). Bu, Böyük Partlayışın ən güclü sübutlarından biridir.
- ≈ 13,8 mlrd il əvvəl
Böyük Partlayış
- ≈ 380 000 il sonra
Kainat şəffaflaşır — relikt şüalanma yaranır
- Bir neçə yüz milyon il sonra
İlk ulduzlar və qalaktikalar
- ≈ 4,6 mlrd il əvvəl
Günəş və Yer yaranır
- 1929
Habbl Kainatın genişlənməsini aşkar edir
- 1964
Relikt şüalanma kəşf edilir
Yadda saxla
- İşıq ili məsafə vahididir: 1 i.i. ≈ 9,5 trilyon km.
- Süd Yolu diametri təxminən 100 000 işıq ili olan, 100–400 milyard ulduzlu çubuqlu spiral qalaktikadır.
- Qalaktikalar spiral, elliptik və qeyri-düzgün olur; Andromeda 2,5 milyon işıq ili uzaqdadır.
- Kainat təxminən 13,8 milyard il əvvəl Böyük Partlayışla başlayıb və genişlənir; relikt şüalanma bunun sübutudur.