Kosmosun tədqiqi

1957-ci il oktyabrın 4-də bütün dünyada radiohəvəskarlar kosmosdan gələn sadə «bip-bip» siqnalını eşitdilər. Bu, insanın yaratdığı ilk süni peyk idi. Cəmi 12 il sonra insanlar Ayda gəzirdi, bu gün isə robotlar Marsda səyahət edir. Gəl, bu möhtəşəm yolu izləyək.

Kosmosa ilk addımlar

İlk süni peyk — SSRİ-nin «Sputnik-1» peyki cəmi təxminən 84 kq kütləsi olan metal kürə idi və Yer ətrafında bir dövrü təxminən 96 dəqiqəyə vururdu. 1961-ci il aprelin 12-də Yuri Qaqarin «Vostok-1» gəmisində Yer ətrafında bir dövr vuraraq kosmosa uçan ilk insan oldu; uçuş 108 dəqiqə çəkdi. 1963-cü ildə Valentina Tereşkova kosmosa uçan ilk qadın oldu, 1965-ci ildə isə Aleksey Leonov ilk dəfə açıq kosmosa çıxdı.

1969-cu il iyulun 20-də ABŞ-ın «Apollon-11» gəmisi Ayda yerə endi. Nil Armstronq və Bazz Oldrin Ayın səthində gəzdilər, Maykl Kollinz isə Ay orbitində gözlədi. 1969–1972-ci illərdə ümumilikdə 12 astronavt Ayın səthinə ayaq basıb.

Bu, bir insan üçün kiçik, bütün bəşəriyyət üçün isə nəhəng addımdır.

1. 1957
   «Sputnik-1» — ilk süni peyk
2. 1961
   Yuri Qaqarin — kosmosda ilk insan
3. 1969
   «Apollon-11» — Ayda ilk insanlar
4. 1971
   «Salyut-1» — ilk orbital stansiya
5. 1977
   «Voyacer-1» və «Voyacer-2» buraxılır
6. 1990
   Habbl kosmik teleskopu orbitə çıxarılır
7. 1998
   BKS-in ilk modulu orbitə çıxarılır
8. 2012
   «Curiosity» marsoxodu Marsa enir
9. 2013
   «Azerspace-1» — Azərbaycanın ilk peyki
10. 2021
    «Perseverance» Marsa enir; Ceyms Uebb teleskopu buraxılır

Kosmik stansiyalar və teleskoplar

Beynəlxalq Kosmik Stansiya (BKS) ABŞ, Rusiya, Avropa, Yaponiya və Kanadanın birgə layihəsidir. Onun ilk modulu 1998-ci ildə orbitə çıxarılıb, 2000-ci ildən isə orada daim ekipaj yaşayır. BKS təxminən 400 km hündürlükdə, saatda təxminən 28 000 km sürətlə uçur və Yer ətrafında bir dövrü təxminən 90 dəqiqəyə vurur.

Yerin atmosferi ulduzların şəklini titrədir və ultrabənövşəyi, rentgen və infraqırmızı şüaların böyük hissəsini udur. Buna görə teleskopları kosmosa çıxarırlar. 1990-cı ildə orbitə çıxarılan Habbl teleskopunun güzgüsünün diametri 2,4 m-dir. 2021-ci il dekabrın 25-də buraxılan Ceyms Uebb teleskopunun isə 18 qızıl örtüklü hissədən yığılmış 6,5 metrlik güzgüsü var; o, infraqırmızı şüalarda işləyir və Yerdən təxminən 1,5 milyon km aralıda yerləşir.

Mars robotları və uzaq səyahətlər

• 1997 — «Sojourner», Marsda hərəkət edən ilk marsoxod.
• 2004 — «Spirit» və «Opportunity» Marsda keçmişdə su olduğuna dair sübutlar tapdılar.
• 2012 — «Curiosity» laboratoriya-marsoxodu Qeyl kraterinə endi.
• 2021 — «Perseverance» Marsa endi; onun kiçik helikopteri «Ingenuity» başqa planetdə ilk idarə olunan uçuşu həyata keçirdi.
• «Voyacer-1» 2012-ci ildə ulduzlararası fəzaya çıxdı və bu gün insanın yaratdığı ən uzaq obyektdir.

Azərbaycan kosmosda

Azərbaycanın ilk telekommunikasiya peyki «Azerspace-1» 2013-cü il fevralın 7-də Fransa Qvianasındakı Kuru kosmodromundan «Ariane 5» raketi ilə orbitə çıxarıldı. Peyk 46° şərq uzunluğunda geostasionar orbitdə yerləşir və Avropa, Mərkəzi Asiya, Yaxın Şərq və Afrika ölkələrinə televiziya, radio və rabitə xidmətləri göstərir. Peyki «Azərkosmos» şirkəti idarə edir; 2018-ci ildə ikinci telekommunikasiya peyki — «Azerspace-2» də orbitə çıxarıldı.