Uzaq qalaktikaların spektrlərində bütün xətlər qırmızıya doğru sürüşüb, həm də qalaktika nə qədər uzaqdadırsa, sürüşmə bir o qədər böyükdür. Bu sadə müşahidədən Kainatın genişləndiyi, yaşının təxminən 13,8 milyard il olduğu və onun əsas hissəsinin görünməyən maddə və enerjidən ibarət olduğu nəticəsinə gəlirik. Kosmologiya Kainatı bütövlükdə öyrənən elmdir.
Qırmızı sürüşmə və miqyas faktoru
Burada
- z
- qırmızı sürüşmə (ölçüsüz)
- λ
- dalğa uzunluğu: Yerdə müşahidə olunan və mənbədə şüalanan, nm
Kosmoloji qırmızı sürüşmə adi Doppler effekti deyil: işıq yolda olarkən fəzanın özü genişlənir və dalğa da onunla birlikdə «dartılır». Kainatın ölçüsünü miqyas faktoru a(t) ilə təsvir edirlər (bu gün a = 1). Onda 1 + z işığın yola çıxdığı andan bəri Kainatın neçə dəfə «böyüdüyünü» göstərir. Kiçik z üçün qırmızı sürüşməni sürətə çevirmək olar: v ≈ c·z.
Burada
- a
- Kainatın miqyas faktoru (bu gün 1)
- c
- işığın sürəti ≈ 300 000 km/s
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Habbl qanunu və Kainatın yaşı
Burada
- v
- qalaktikanın uzaqlaşma sürəti, km/s
- H₀
- Habbl sabiti ≈ 70 km/s/Mpk
- d
- məsafə, Mpk (1 Mpk ≈ 3,26 mln işıq ili ≈ 3,086 · 10¹⁹ km)
Müxtəlif üsullar H₀ üçün təxminən 67–73 km/s/Mpk verir; bu uyğunsuzluq «Habbl gərginliyi» adlanır və fəal tədqiq olunur.
İnteraktiv
Nümunə 1: qalaktikaya qədər məsafə
Məsələ
Qalaktikanın spektrində hidrogenin Hα xətti (λ₀ = 656,3 nm) 662,9 nm-də müşahidə olunur. z-ni, uzaqlaşma sürətini və məsafəni tap (H₀ = 70 km/s/Mpk).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
z ≪ 1 olduğundan v ≈ c·z ≈ 300 000 · 0,0101 ≈ 3000 km/s.
d = v / H₀ ≈ 3000 / 70 ≈ 43 Mpk ≈ 43 · 3,26 ≈ 140 milyon işıq ili.
Deməli, bu qalaktikanın işığı bizə təxminən 140 milyon il əvvəl yola çıxıb.
Genişlənmə sabit sürətlə getsəydi, iki qalaktikanın «bir nöqtədən» ayrılmasına sərf olunan vaxt t = d / v = 1 / H₀ olardı. Bu, Habbl vaxtıdır və Kainatın yaşı üçün yaxşı qiymətləndirmədir. Dəqiq yaş (13,8 milyard il) Kainatın tərkibini nəzərə alan modeldən və relikt şüalanmanın ölçmələrindən alınır; bu iki ədədin yaxın olması qismən təsadüfdür: əvvəlcə genişlənmə yavaşıyıb, sonra isə sürətlənib.
Burada
- t(H)
- Habbl vaxtı, s (sonra illərə çevrilir)
Nümunə 2: Habbl vaxtı
Məsələ
H₀ = 70 km/s/Mpk olarsa, Habbl vaxtını saniyə və illərlə tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
t(H) = 1 / H₀ ≈ 4,41 · 10¹⁷ s.
1 il ≈ 3,156 · 10⁷ s → t(H) ≈ 4,41 · 10¹⁷ / 3,156 · 10⁷ ≈ 1,4 · 10¹⁰ il ≈ 14 mlrd il.
Bu, ölçmələrdən alınan yaşa (13,8 mlrd il) çox yaxındır.
Fridman tənliyi, kritik sıxlıq və relikt şüalanma
Genişlənmənin sürəti Kainatın tərkibindən asılıdır. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsindən alınan Fridman tənliyi H = ȧ/a genişlənmə sürətini sıxlıq ρ, fəzanın əyriliyi k və kosmoloji sabit Λ ilə əlaqələndirir. Sıxlıq kritik sıxlığa bərabər olarsa, fəza düzdür (k = 0). Müşahidələr göstərir ki, Kainat, həqiqətən, demək olar ki, düzdür.
Burada
- H
- Habbl parametri H = ȧ / a, s⁻¹
- ρ
- maddənin və şüalanmanın sıxlığı, kq/m³
- k
- fəzanın əyriliyi (+1, 0, −1)
- Λ
- kosmoloji sabit (qaranlıq enerjinin ən sadə modeli), m⁻²
Burada
- ρ(kr)
- kritik sıxlıq, kq/m³ (Λ = 0, k = 0 halından)
Nümunə 3: kritik sıxlıq
Məsələ
H₀ = 2,27 · 10⁻¹⁸ s⁻¹ (70 km/s/Mpk) üçün kritik sıxlığı tap. Bu, bir kubmetrdə neçə hidrogen atomuna uyğundur (m(H) = 1,67 · 10⁻²⁷ kq)?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
n = 9,2 · 10⁻²⁷ / 1,67 · 10⁻²⁷ ≈ 5,5 atom/m³ — ən yaxşı laboratoriya vakuumundan milyardlarla dəfə seyrək.
Genişlənmə ilə şüalanmanın dalğa uzunluqları da dartıldığından, relikt şüalanmanın temperaturu 1 + z dəfə azalır. Böyük Partlayışdan təxminən 380 000 il sonra (z ≈ 1100) temperatur ≈ 3000 K-ə düşdü, elektronlar və protonlar birləşib neytral atomlar əmələ gətirdi və Kainat şəffaf oldu. Bu gün həmin işığı 2,725 K temperaturlu, demək olar ki, ideal qara cisim şüalanması kimi qəbul edirik; onun kiçik (təxminən 10⁻⁵ tərtibli) temperatur fərqləri gələcək qalaktikaların «toxumlarıdır».
Burada
- T₀
- relikt şüalanmanın bugünkü temperaturu, 2,725 K
- T(z)
- qırmızı sürüşməsi z olan dövrdəki temperatur, K
Nümunə 4: relikt şüalanma o vaxt və indi
Məsələ
a) z = 1100 olan dövrdə şüalanmanın temperaturu nə qədər idi? b) Bu gün relikt şüalanmanın maksimumu hansı dalğa uzunluğundadır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) Vin qanunu: λₘₐₓ = 2,898 · 10⁻³ / 2,725 ≈ 1,06 · 10⁻³ m ≈ 1,1 mm — mikrodalğa oblastı. Dalğa uzunluğu təxminən 1100 dəfə dartılıb.
Qaranlıq maddə və qaranlıq enerji
1933-cü ildə Frits Svikki Koma qalaktikalar topasında qalaktikaların görünən kütlənin saxlaya biləcəyindən xeyli sürətli hərəkət etdiyini gördü. 1970-ci illərdə Vera Rubin göstərdi ki, spiral qalaktikaların fırlanma əyriləri «düzdür»: ulduzların sürəti mərkəzdən uzaqlaşdıqca azalmır. Dairəvi orbit üçün v = √(GM(r)/r) olduğundan sabit v o deməkdir ki, qalaktikanın kütləsi M(r) radiusla mütənasib artır — görünən ulduzların hüdudlarından kənarda da. Bu görünməyən kütlə qaranlıq maddədir; o, işıq şüalandırmır və udmur, yalnız cazibəsi ilə (qravitasiya linzalanması, relikt şüalanmanın fluktuasiyaları) özünü göstərir.
Burada
- M(r)
- r radiuslu kürənin daxilindəki kütlə, kq
- v
- r məsafəsində fırlanma sürəti, m/s
Nümunə 5: Süd Yolunun kütləsi
Məsələ
Günəş qalaktikanın mərkəzindən r ≈ 8 kpk (1 kpk = 3,086 · 10¹⁹ m) məsafədə v ≈ 220 km/s sürətlə fırlanır. Günəşin orbitinin daxilindəki kütləni tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
M = v²r / G = (2,2 · 10⁵)² · 2,47 · 10²⁰ / 6,674 · 10⁻¹¹ ≈ 1,8 · 10⁴¹ kq.
M / M☉ ≈ 1,8 · 10⁴¹ / 1,99 · 10³⁰ ≈ 9 · 10¹⁰ Günəş kütləsi. Daha uzaqda sürət azalmadığı üçün qalaktikanın tam kütləsi qat-qat böyükdür — onun əsas hissəsi qaranlıq maddədir.
1998-ci ildə iki tədqiqat qrupu uzaq Ia tipli ifrat yeni ulduzları («standart şamları») müşahidə edərək gözlənilməz nəticə aldı: onlar hesablanandan zəifdir, deməli, Kainatın genişlənməsi sürətlənir. Bu kəşfə görə Perlmutter, Şmidt və Riss 2011-ci ildə Nobel mükafatı aldılar. Sürətlənməyə səbəb olan naməlum komponentə qaranlıq enerji deyilir; onun ən sadə təsviri Fridman tənliyindəki kosmoloji sabit Λ-dır.
| Komponent | Payı (təxminən) | Əsas sübut |
|---|---|---|
| Adi (barion) maddə | 5% | Ulduzlar, qaz, yüngül elementlərin miqdarı, relikt şüalanma |
| Qaranlıq maddə | 27% | Fırlanma əyriləri, topalarda qalaktikaların sürəti, qravitasiya linzalanması |
| Qaranlıq enerji | 68% | Ia tipli ifrat yeni ulduzlar, relikt şüalanma, qalaktikaların paylanması |
Yadda saxla
- z = Δλ/λ; 1 + z = a(indi)/a(o zaman); kiçik z üçün v ≈ c·z.
- Habbl qanunu: v = H₀·d (H₀ ≈ 70 km/s/Mpk); Habbl vaxtı 1/H₀ ≈ 14 mlrd il, Kainatın yaşı isə ≈ 13,8 mlrd il təşkil edir.
- Kritik sıxlıq ρ(kr) = 3H²/(8πG) ≈ 9 · 10⁻²⁷ kq/m³; Kainat demək olar ki, düzdür.
- Relikt şüalanma: T = T₀(1 + z), bu gün 2,725 K, maksimumu ≈ 1 mm.
- Tərkib: ≈ 5% adi maddə, ≈ 27% qaranlıq maddə, ≈ 68% qaranlıq enerji.