Betelgeyzenin Günəşdən yüzlərlə dəfə böyük olduğunu, Siriusun isə Günəşdən təxminən 25 dəfə çox enerji şüalandırdığını haradan bilirik? Heç kim oraya xətkeş və termometrlə getməyib. Cavab şüalanma qanunlarındadır: ulduzun rəngi, parlaqlığı və məsafəsi birlikdə onun temperaturunu, ölçüsünü və gücünü üzə çıxarır.
Mütləq qara cisim: Vin və Stefan–Bolsman qanunları
Ulduzların spektri təxminən mütləq qara cismin (üzərinə düşən bütün şüaları udan və yalnız temperaturuna görə şüalanan ideal cismin) spektrinə uyğundur. Plank əyrisinin maksimumu temperatur artdıqca qısa dalğalara sürüşür (Vin qanunu), vahid səthin şüalandırdığı ümumi güc isə temperaturun dördüncü dərəcəsi ilə artır (Stefan–Bolsman qanunu).
Burada
- λₘₐₓ
- şüalanma maksimumunun dalğa uzunluğu, m
- b
- Vin sabiti, 2,898 · 10⁻³ m·K
- T
- səth temperaturu, K
Burada
- L
- işıqlıq — ulduzun bütün səthindən şüalanan güc, Vt (Günəş: L☉ = 3,828 · 10²⁶ Vt)
- R
- ulduzun radiusu, m (Günəş: R☉ = 6,957 · 10⁸ m)
- σ
- Stefan–Bolsman sabiti, 5,670 · 10⁻⁸ Vt/(m²·K⁴)
- T
- effektiv səth temperaturu, K (Günəş: 5772 K)
σT⁴ — səthin 1 m²-dən şüalanan güc; 4πR² — kürənin səthinin sahəsi.
İnteraktiv
Nümunə 1: Siriusun işıqlığı və rəngi
Məsələ
Sirius A-nın radiusu R ≈ 1,71 R☉, səth temperaturu T ≈ 9940 K-dir. a) Onun işıqlığını Günəş vahidləri ilə tap. b) Şüalanma maksimumu hansı dalğa uzunluğundadır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) λₘₐₓ = 2,898 · 10⁻³ / 9940 ≈ 2,92 · 10⁻⁷ m = 292 nm — ultrabənövşəyi oblast; ona görə Sirius ağ-mavi görünür.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Sel, işıqlıq və məsafə
Burada
- F
- müşahidəçiyə çatan sel (şüalanma seli sıxlığı), Vt/m²
- d
- ulduza qədər məsafə, m
Tərs kvadratlar qanunu: məsafə 2 dəfə artanda sel 4 dəfə azalır.
Nümunə 2: Günəş sabiti
Məsələ
L☉ = 3,828 · 10²⁶ Vt, d = 1,496 · 10¹¹ m. Atmosferdən kənarda Günəş şüalarına perpendikulyar 1 m² səthə düşən gücü tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
F = 3,828 · 10²⁶ / 2,812 · 10²³ ≈ 1361 Vt/m².
Bu, Günəş panellərinin və iqlim modellərinin əsas rəqəmidir.
Ulduz ölçüləri, paralaks və məsafə modulu
Burada
- m
- görünən ulduz ölçüsü (kiçik ədəd — parlaq ulduz)
- F
- müşahidə olunan sel, Vt/m²
Poqson düsturu: 5 ulduz ölçüsü fərqi = 100 dəfə, 1 ulduz ölçüsü = 100^(1/5) ≈ 2,512 dəfə.
Yaxın ulduzlara məsafəni illik paralaks ilə ölçürük: Yer orbit üzrə hərəkət etdikcə yaxın ulduz uzaq fonda kiçik ellips cızır; bu yerdəyişmənin yarısı paralaks bucağı p-dir. p = 1″ olan məsafə 1 parsek adlanır. Ulduzun həqiqi gücünü müqayisə etmək üçün mütləq ulduz ölçüsündən M istifadə olunur — ulduz 10 pk məsafədə olsaydı, görünəcəyi ulduz ölçüsü.
Burada
- p
- illik paralaks, qövs saniyəsi (″)
- d
- məsafə, parsek
Burada
- m − M
- məsafə modulu (ulduzlararası udulma nəzərə alınmır)
- M
- mütləq ulduz ölçüsü
Tərsinə: d = 10^((m − M + 5) / 5) pk.
Nümunə 3: Proksima və Günəşin mütləq ulduz ölçüsü
Məsələ
a) Proksima Sentavranın paralaksı p = 0,768″-dir. Məsafəni parsek və işıq ili ilə tap. b) Günəşin görünən ulduz ölçüsü m = −26,74, məsafəsi 1 a.v. = 4,848 · 10⁻⁶ pk-dir. Onun mütləq ulduz ölçüsünü tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) M = m − 5 · lg(d / 10) = −26,74 − 5 · lg(4,848 · 10⁻⁷).
lg(4,848 · 10⁻⁷) ≈ −6,314 → M ≈ −26,74 + 31,57 ≈ +4,83.
10 pk-dən Günəş zəif, adi gözlə güclə görünən ulduz olardı.
Hertsşprunq–Rassel diaqramı
H–R diaqramında üfüqi ox üzrə səth temperaturu (və ya spektral sinif), şaquli ox üzrə işıqlıq (və ya mütləq ulduz ölçüsü) qoyulur. Ulduzlar təsadüfi səpələnmir: onların təxminən 90%-i yuxarı soldan (isti, parlaq) aşağı sağa (soyuq, zəif) uzanan baş ardıcıllıq zolağındadır. L = 4πR²σT⁴ olduğundan eyni radiuslu ulduzlar diaqramda maili düz xətlər üzərində düşür: yuxarı sağda nəhənglər, aşağı solda kiçik ağ cırtdanlar yerləşir.
| Qrup | T, K | L / L☉ | R / R☉ | Nümunə |
|---|---|---|---|---|
| Baş ardıcıllıq | ≈ 2500 – 40 000 | 10⁻⁴ – 10⁶ | 0,1 – 20 | Günəş, Sirius A, Proksima |
| Qırmızı nəhənglər | ≈ 3000 – 5000 | 10 – 10³ | 10 – 100 | Arktur, Aldebaran |
| İfrat nəhənglər | ≈ 3000 – 30 000 | 10⁴ – 10⁶ | 30 – 1000-dən çox | Betelgeyze, Rigel |
| Ağ cırtdanlar | ≈ 5000 – 40 000 | 10⁻⁴ – 10⁻² | ≈ 0,01 | Sirius B |
Baş ardıcıllıqda ulduzun yeri onun kütləsi ilə müəyyən olunur. Təxmini kütlə–işıqlıq asılılığına görə ağır ulduzlar yanacağını qat-qat sürətlə yandırır. Ulduzun ömrü yanacağın ehtiyatı (∝ M) ilə sərf sürətinin (∝ L) nisbətidir, buna görə ağır ulduzlar qısa yaşayır.
Burada
- M
- ulduzun kütləsi (M☉ = 1,989 · 10³⁰ kq)
- t
- baş ardıcıllıqdakı ömür (Günəş üçün ≈ 10 milyard il)
Təqribi qanunauyğunluqdur; əmsal kütlə intervalından asılı olaraq bir qədər dəyişir.
Nümunə 4: ağır və yüngül ulduzların ömrü
Məsələ
Kütləsi a) 10 M☉, b) 0,5 M☉ olan baş ardıcıllıq ulduzunun işıqlığını və ömrünü qiymətləndir.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) L ≈ 0,5^3,5 ≈ 0,09 L☉; t ≈ 10¹⁰ · 0,5^(−2,5) ≈ 5,7 · 10¹⁰ il ≈ 57 milyard il — Kainatın yaşından (13,8 mlrd il) çox! Deməli, indiyədək yaranmış bütün qırmızı cırtdanlar hələ də baş ardıcıllıqdadır.
Harada istifadə olunur?
- İnfraqırmızı termometrlər və termal kameralar Vin və Stefan–Bolsman qanunları ilə cisimlərin temperaturunu məsafədən ölçür.
- Metallurgiya — ərimiş metalın temperaturu onun parıltısının rənginə görə (pirometr) təyin olunur.
- Energetika və iqlim — Günəş sabiti Günəş elektrik stansiyalarının və Yerin enerji balansının hesablanmasının əsasıdır.
- Ekzoplanetlər — ulduzun işıqlığı onun ətrafında maye suyun mümkün olduğu «yaşayış zonasının» məsafəsini müəyyən edir.
Yadda saxla
- Vin qanunu: λₘₐₓ = b/T; isti ulduzun maksimumu qısa dalğalardadır.
- Stefan–Bolsman: L = 4πR²σT⁴; nisbətlərdə L/L☉ = (R/R☉)²(T/T☉)⁴.
- F = L/(4πd²); m₁ − m₂ = −2,5·lg(F₁/F₂); m − M = 5·lg(d/10 pk).
- d(pk) = 1/p(″); 1 pk ≈ 3,26 işıq ili.
- H–R diaqramı: baş ardıcıllıq, nəhənglər, ifrat nəhənglər, ağ cırtdanlar; ömür t ∝ M^(−2,5).