Günəş — bizə ən yaxın ulduz

Günəşin quruluşunu, enerjisinin nüvə sintezindən necə yarandığını, Günəş ləkələrini və Günəş küləyini öyrən.

  • 5 və 6-cı siniflər
  • 13 dəq
  • 10 sual
  • 12 dərsdən 2-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Günəşin ölçüsünü, məsafəsini və yaşını bilmək
  • Günəşin daxili qatlarını sadalamaq
  • Günəş enerjisinin mənbəyini — nüvə sintezini izah etmək
  • İşığın Günəşdən Yerə çatma müddətini hesablamaq

Səhər pəncərədən düşən günəş şüası 150 milyon kilometr yol gəlib. O, bitkilərə fotosintez üçün enerji verir, Yeri isidir, küləkləri və yağışları yaradır. Bəs Günəş nədir və milyardlarla ildir necə sönmədən işıq saçır?

Günəş bir ulduzdur

Günəş Yerə ən yaxın ulduzdur — öz işığını saçan nəhəng, qızmar qaz kürəsi. Onun diametri təxminən 1,39 milyon km-dir, yəni Yerinkindən 109 dəfə böyükdür. Günəş sisteminin bütün kütləsinin təxminən 99,8%-i Günəşin payına düşür. Günəşin yaşı təxminən 4,6 milyard ildir; o, əsasən hidrogendən (təxminən ¾) və heliumdan (təxminən ¼) ibarətdir.

Astronomik vahid (a.v.)Tərif

Yerdən Günəşə qədər olan orta məsafə: təxminən 150 milyon km (dəqiq 149,6 milyon km). Günəş sistemində məsafələri ölçmək üçün istifadə olunur.

t = s / ct = s / c

Burada

t
işığın yolda keçirdiyi vaxt, saniyə (s)
s
məsafə, km
c
işığın sürəti ≈ 300 000 km/s

Nümunə məsələ: Günəş işığı nə qədər yol gəlir?

Məsələ

Günəşə qədər məsafə təxminən 150 000 000 km, işığın sürəti isə 300 000 km/s-dir. İşıq Günəşdən Yerə nə qədər vaxta çatır?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

t = s / c = 150 000 000 km : 300 000 km/s = 500 s.
500 s = 8 · 60 s + 20 s = 8 dəqiqə 20 saniyə.
Deməli, biz Günəşi həmişə təxminən 8 dəqiqə 20 saniyə əvvəlki halında görürük.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Günəşin quruluşu

QatNə baş verir?
NüvəTemperatur təxminən 15 milyon °C-dir. Burada nüvə sintezi gedir və enerji yaranır.
Şüalanma zonasıEnerji işıq şəklində çox yavaş — on minlərlə il və daha çox müddətdə xaricə doğru ötürülür.
Konveksiya zonasıİsti qaz qaynayan su kimi yuxarı qalxır, soyuyub geri enir.
FotosferGördüyümüz «səth»; temperatur təxminən 5500 °C-dir.
Xromosfer və tacGünəşin atmosferi. Tacın temperaturu 1 milyon °C-dən çoxdur; onu tam Günəş tutulması zamanı görmək olar.
Günəşin qatları mərkəzdən xaricə doğru

Günəşin enerjisi haradan gəlir?

Günəş od kimi yanmır. Onun nüvəsində çox yüksək temperatur və təzyiq altında hidrogen atomlarının nüvələri birləşərək helium nüvəsinə çevrilir. Bu prosesə nüvə sintezi (termonüvə reaksiyası) deyilir. Reaksiyada maddənin kiçik bir hissəsi yox olur və nəhəng enerjiyə çevrilir — Eynşteynin məşhur düsturuna görə.

E = m · c²

Burada

E
ayrılan enerji, coul (C)
m
enerjiyə çevrilən kütlə, kq
c
işığın sürəti, 3 · 10⁸ m/s

c² çox böyük ədəd olduğundan, kiçik kütlə belə nəhəng enerji verir.

Günəş ləkələri və Günəş küləyi

Günəş ləkələri fotosferdə qaranlıq görünən sahələrdir. Onlar ətrafdan təxminən 1500–2000 °C soyuqdur, ona görə tünd görünür; burada güclü maqnit sahəsi isti qazın yuxarı qalxmasına mane olur. Ləkələrin sayı təxminən 11 illik dövrlə artıb-azalır. Ləkələrin çox olduğu illərdə Günəş alışmaları da daha tez-tez baş verir.

Günəşin tacından kosmosa daim yüklü hissəciklər (protonlar və elektronlar) axını yayılır — bu, Günəş küləyidir. Onun sürəti adətən saniyədə təxminən 400 km olur. Yerin maqnit sahəsi bizi bu axından qoruyur, lakin qütblərin yaxınlığında hissəciklər atmosferə daxil olur və qütb parıltısı yaradır. Güclü axınlar maqnit fırtınalarına səbəb olur, peyklərin və rabitənin işini poza bilir.

Nümunə: neçə Yer yan-yana düzülər?

Məsələ

Günəşin diametri təxminən 1 392 000 km, Yerin diametri isə təxminən 12 760 km-dir. Günəşin diametri boyunca neçə Yer yan-yana düzmək olar?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1 392 000 km : 12 760 km ≈ 109.
Günəşin diametri boyunca təxminən 109 Yer yerləşər.

Yadda saxla

  • Günəş Yerə ən yaxın ulduzdur; ona qədər orta məsafə təxminən 150 milyon km-dir (1 a.v.).
  • Günəş işığı Yerə təxminən 8 dəqiqə 20 saniyəyə çatır.
  • Günəşin enerjisi nüvəsində hidrogenin heliuma çevrildiyi nüvə sintezindən yaranır.
  • Qatlar: nüvə, şüalanma zonası, konveksiya zonası, fotosfer, xromosfer və tac.
  • Günəş ləkələri daha soyuq sahələrdir; Günəş küləyi qütb parıltılarını yaradır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Günəş işığı Yerə təxminən nə qədər vaxta çatır?