Şekspir, Höte, Puşkin və Azərbaycan ədəbiyyatı

Bu dərsdə öyrənəcəksən

Şekspir sonetinin və Onegin bəndinin quruluşunu izah etmək
«Faust» və «Qərb-Şərq divanı»nın əsas ideyalarını bilmək
Sənədli əlaqəni tipoloji oxşarlıqdan ayırmaq

1837-ci il, Tiflis. Qafqaz canişininin dəftərxanasında çalışan gənc Mirzə Fətəli Axundov Puşkinin ölüm xəbərini eşidib ona poema həsr edir. Həmin il sürgün edilmiş gənc zabit Mixail Lermontov da Tiflisdədir və xalq arasında danışılan «Aşıq Qərib» hekayətini yazıya alır. Dünya ədəbiyyatı ilə Azərbaycan ədəbiyyatı çoxdan dialoqdadır — bu dərsdə həmin dialoqun ən parlaq səhifələrini açacağıq.

Uilyam Şekspir: faciə və sonet

Uilyam Şekspir (1564–1616) İngiltərənin Stratford-apon-Eyvon şəhərində doğulmuş, Londonda aktyor və dramaturq kimi şöhrət qazanmışdır. «Hamlet», «Otello», «Kral Lir», «Makbet» faciələri insanın şöhrətpərəstlik, qısqanclıq, xəyanət və vicdan qarşısındakı sınağını göstərir. Şekspir pyeslərini əsasən ağ şeirlə — qafiyəsiz, lakin vəznli misralarla yazmışdır. Onun 154 soneti 1609-cu ildə nəşr olunub.

abab · cdcd · efef · gg

burada:

a, b, c…qafiyələnən misra sonları: eyni hərf — eyni qafiyə
ggyekun beyt (kuplet): bütün şeirin fikrini «bağlayır»

Şekspir soneti: 14 misra = 3 dördlük + yekun beyt.

Şekspir, 18-ci sonetin başlanğıcı (orijinal ingilis dilində)

Shall I compare thee to a summer's day?
Thou art more lovely and more temperate:

Tərcümə (Educora): «Səni bir yay gününə bənzədimmi? / Sən ondan daha gözəl, daha mülayimsən.»

Şekspirin faciələri XX əsrdə Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş və Bakı səhnəsində dəfələrlə oynanılmışdır. Hüseyn Cavid də Şekspir kimi faciələrini şeirlə yazırdı. «Romeo və Cülyetta» ilə «Leyli və Məcnun» arasındakı oxşarlıq isə tipoloji paraleldir: Şekspirin Nizamini oxuduğuna dair heç bir sübut yoxdur, oxşarlıq ümumi insan təcrübəsindən doğur.

Höte: «Faust» və Şərq divanı

İohann Volfqanq Höte (1749–1832) alman ədəbiyyatının zirvəsidir. Onun həyat əsəri olan «Faust» faciəsinin birinci hissəsi 1808-ci ildə nəşr olunmuş, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə, şairin ölümündən sonra çıxmışdır. Alim Faust bilik və həyatın mənası axtarışında şeytan Mefistofellə müqavilə bağlayır. Hötenin «Qərb-Şərq divanı» (1819) isə Hafizin divanının alman tərcüməsindən ilhamlanaraq yazılıb; kitabın bölmələri Şərq üslubunda «Hafiz-namə», «Eşq-namə», «Züleyxa-namə» kimi adlanır.

Höte, «Faust», I hissə (orijinal alman dilində)

Zwei Seelen wohnen, ach! in meiner Brust,
Die eine will sich von der andern trennen;

Tərcümə (Educora): «İki ruh yaşayır, ah, mənim sinəmdə, / Biri o birindən ayrılmaq istəyir.» Faustun daxili konflikti: yerə bağlı həyat və ucalığa can atan ruh.

Hüseyn Cavidin «İblis» (1918) faciəsi tədqiqatçılar tərəfindən tez-tez Hötenin «Faust»u ilə müqayisə olunur: hər ikisində insan şər qüvvə ilə üz-üzə gəlir. Lakin fərq mühümdür: Hötedə Mefistofel insanı sınağa çəkir, Caviddə isə İblis göstərir ki, ən qorxulu şər insanın özündədir.

Puşkin, Lermontov və Qafqaz

Aleksandr Puşkin (1799–1837) müasir rus ədəbi dilinin yaradıcısı sayılır. Onun «Yevgeni Onegin» mənzum romanı (tam nəşri 1833) xüsusi 14 misralı bəndlərlə — Onegin bəndi ilə yazılıb. Puşkin 1837-ci ildə duelda aldığı yaradan vəfat etdi. Həmin il Tiflisdə Mirzə Fətəli Axundov fars dilində «Puşkinin ölümünə Şərq poeması»nı yazdı. XX əsrdə isə Səməd Vurğun «Yevgeni Onegin»i Azərbaycan dilinə tərcümə etdi.

AbAb · CCdd · EffE · gg

burada:

A, C, Eqadın qafiyəsi: vurğu sondan əvvəlki hecaya düşür
b, d, f, gkişi qafiyəsi: vurğu son hecaya düşür

Onegin bəndi: 14 misra — çarpaz, qoşa, qucaqlayan qafiyələr və yekun beyt.

Mixail Lermontov (1814–1841) 1837-ci ildə Qafqaza sürgün edilmişdi. Tiflisdə o, xalq arasında danışılan «Aşıq Qərib» dastanını nağıl şəklində qələmə aldı. Dostu S. Rayevskiyə yazdığı məktubda isə «tatar dili»ni öyrənməyə başladığını qeyd etmişdi — XIX əsr rus mətnlərində bu ad Azərbaycan türkcəsinə deyilirdi.

Lermontovun məktubundan (orijinal rus dilində)

Начал учиться по-татарски, язык, который здесь, и вообще в Азии, необходим, как французский в Европе.

M. Lermontov, S. Rayevskiyə məktubdan (1837, Tiflis). Tərcümə (Educora): «Tatarca öyrənməyə başladım — bu dil burada və ümumiyyətlə Asiyada Avropada fransız dili kimi lazımdır.»

Yazıçı	Həyat illəri	Kamilləşdirdiyi forma	Azərbaycan ədəbiyyatı ilə əlaqə
Şekspir	1564–1616	faciə, sonet	faciələri tərcümə edilib, Bakıda oynanılıb; «Romeo və Cülyetta» ↔ «Leyli və Məcnun» — tipoloji paralel
Höte	1749–1832	fəlsəfi faciə, lirika	«Qərb-Şərq divanı» (1819) Hafizdən ilham alıb; Cavidin «İblis»i «Faust»la müqayisə olunur
Puşkin	1799–1837	mənzum roman	Axundovun «Puşkinin ölümünə Şərq poeması» (1837); Vurğunun «Yevgeni Onegin» tərcüməsi
Lermontov	1814–1841	romantik poema, psixoloji roman («Zəmanəmizin qəhrəmanı», 1840)	«Aşıq Qərib» (1837); «tatar dili» haqqında məktub

1564
Şekspir doğulur
1609
Şekspirin sonetləri nəşr olunur
1616
Şekspir vəfat edir
1749
Höte doğulur
1799
Puşkin doğulur
1808
«Faust»un I hissəsi
1819
«Qərb-Şərq divanı»
1832
Höte vəfat edir; «Faust»un II hissəsi çıxır
1833
«Yevgeni Onegin»in tam nəşri
1837
Puşkin vəfat edir
Axundovun «Şərq poeması»; Lermontov Tiflisdə «Aşıq Qərib»i yazıya alır.
1841
Lermontov vəfat edir

1 / 8

Boşluqları doldur

1.Şekspir sonetində misra var.
2.«Qərb-Şərq divanı»nı yazarkən Höte divanından ilham almışdır.
3.Lermontov 1837-ci ildə «Aşıq » nağılını qələmə almışdır.
4.Axundov 1837-ci ildə «in ölümünə Şərq poeması»nı yazmışdır.
5.«Faust»da alim Faust şeytan ilə müqavilə bağlayır.

Əsas fikirlər

Şekspir (1564–1616) faciələri və 154 soneti ilə tanınır; sonetin sxemi abab cdcd efef gg-dir.
Hötenin «Faust»u (1808, 1832) bilik axtarışı və şərlə müqavilə haqqındadır; «Qərb-Şərq divanı» (1819) Hafizdən ilham alıb.
Puşkinin «Yevgeni Onegin»i Onegin bəndi ilə yazılıb; Axundov 1837-ci ildə onun ölümünə fars dilində poema həsr edib.
Lermontov 1837-ci ildə Tiflisdə «Aşıq Qərib» dastanının nağıl variantını yazıya almışdır.
Sənədli əlaqə (tərcümə, məktub, ithaf) ilə tipoloji paraleli (Romeo ↔ Məcnun) qarışdırma.

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

1 / 10

Şekspir sonetinin qafiyə sxemi hansıdır?