Füzulinin divanını açanda şeirlər niyə müəyyən qaydada düzülüb? Niyə bir qəsidə sadəcə «Su qəsidəsi» adlanır? Niyə dörd misralı iki şeirdən biri rübai, o biri bayatıdır? Klassik Şərq poeziyası dəqiq formalar sisteminin ədəbiyyatıdır: şair formanı seçəndə oxucuya artıq çox şey deyir — mövzunu, həcmi, hətta ünvanlandığı auditoriyanı.
Tikinti blokları: misra, beyt, qafiyə, rədif
Klassik şeirin əsas vahidi beytdir — iki misra. İdeal beyt məna baxımından nisbətən bitkindir, ona görə qəzəldən bir beyti ayırıb sitat gətirmək mümkündür. Misranın sonunda qafiyə, ondan sonra isə dəyişməyən rədif gəlir. Şairin lirik şeirləri divanda toplanır; divanda şeirlər adətən qafiyənin (rədifin) son hərfinə görə ərəb əlifbası sırası ilə düzülür və çox vaxt tövhid, nət kimi dini qəsidələrlə açılır.
Burada
- a
- əsas qafiyə: qəzəl və qəsidədə bütün şeir boyu təkrarlanır (monorim)
- b, c, d
- qafiyəsiz misralar (qəzəldə) və ya yeni qafiyələr (məsnəvidə)
Beyt əsaslı formaların qafiyə düsturları. Məsnəvidə hər beyt öz daxilində qafiyələndiyi üçün uzun süjet yazmaq mümkündür.
| Forma | Həcm | Funksiya və məzmun | Ustadlar |
|---|---|---|---|
| Qəzəl | adətən 5–15 beyt | məhəbbət, fəlsəfə, təsəvvüf; beytlər nisbətən müstəqil | Nəsimi, Füzuli, Əliağa Vahid |
| Qəsidə | qəzəldən xeyli uzun: onlarla, bəzən yüzdən çox beyt | mədh, tövhid, nət, ibrət, mərsiyə | Qətran, Xaqani, Füzuli |
| Qitə | ən azı 2 beyt; mətləsi yoxdur | didaktik fikir, hadisəyə münasibət | bir çox klassik |
| Rübai | 4 misra | fəlsəfi yekun; dördüncü misrada «zərbə» | Xəyyam, Məhsəti, Nəsimi |
| Tuyuq | 4 misra | türk poeziyasına məxsus; cinas qafiyə ilə söz oyunu | Nəsimi, Qazi Bürhanəddin |
| Məsnəvi | limitsiz: minlərlə beyt | poema, epik süjet, didaktika | Nizami, Füzuli, Xətai |
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Qəzəl: eşqin qrammatikası
Qəzəlin mətləsi hər iki misrası qafiyələnən ilk beytdir; bəzən ondan sonra yenə hər iki misrası qafiyəli beyt gəlir — hüsni-mətlə. Ən güclü beytə beytül-qəzəl (şah beyt) deyilir. Son beyt — məqtə adətən şairin təxəllüsünü daşıyır. Qəzəlin obrazlar sistemi sabitdir: gül və bülbül, şam və pərvanə, sərv (yarın qaməti), zülf, xal, saqi və meyxanə. Bu obrazlar həm dünyəvi (məcazi eşq), həm ilahi (həqiqi eşq) mənada oxuna bilər — qəzəlin gücü də bu ikimənalılıqdadır.
Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam,
Gövhəri-laməkan mənəm, kövnü məkana sığmazam.
Qəsidə: məqsədi olan şeir
Qəsidə İslamdan əvvəlki ərəb poeziyasında (VI əsr, «Müəlləqat») formalaşmış, sonra fars və türk poeziyasına keçmişdir. Adı ərəbcə qəsd — «niyyət, məqsəd» sözü ilə bağlıdır: qəsidə həmişə bir məqsədə — mədhə, duaya, ibrətə xidmət edir. Qəsidələr mövzuya görə (tövhid, nət, mədhiyyə, mərsiyə, həcv) və ya rədifinə görə adlanır: Füzulinin «Su qəsidəsi» adını hər beytin sonunda təkrarlanan «su» rədifindən alıb.
1. Nəsib (təşbib)
Lirik giriş: bahar, təbiət və ya eşq təsviri.
2. Girizgah
Keçid beyti: şair girişdən əsas mövzuya «qapı açır».
3. Mədh
Əsas hissə: Allahın (tövhid), Peyğəmbərin (nət) və ya hökmdarın tərifi, yaxud ibrət fikri.
4. Fəxriyyə
Şairin öz sənətini tərifləməsi.
5. Dua
Xeyir-dua və gözəl sonluq.
Saçma, ey göz, əşkdən könlümdəki odlarə su,
Kim bu dənli dutuşan odlarə qılmaz çarə su.
Nümunə 1. Formanı təsvirə görə tap
Məsələ
(a) 9 beyt, aa ba ca…, son beytdə «Füzuli» adı, mövzu — ayrılıq.
(b) 40 beyt, aa ba ca…; bahar təsviri ilə başlayır, hökmdarın mədhinə keçir, dua ilə bitir.
(c) 4 misra, aaba, əruz; son misrada fəlsəfi nəticə.
(d) 4 misra, aaba, hər misrada 7 heca; «Əzizim» sözü ilə başlayır.
(e) 2 beyt, ab cb; birinci beytin misraları qafiyələnmir.
(f) Minlərlə beyt, aa bb cc…, süjetli hekayət.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
(b) Qəsidə — sxem qəzəlinki kimidir, amma həcm və quruluş (nəsib → girizgah → mədh → dua) qəsidəni göstərir.
(c) Rübai — əruz + aaba + fəlsəfi yekun.
(d) Bayatı — sxem eynidir, amma 7 hecalı heca vəzni və xalq üslubu.
(e) Qitə — mətləsi yoxdur.
(f) Məsnəvi — hər beyt öz daxilində qafiyələnir, uzun süjet mümkündür.
Alqoritm: 1) vəzn (heca, yoxsa əruz) → 2) qafiyə sxemi → 3) həcm → 4) quruluş və funksiya.
Rübai: dörd misrada bir dünya
Rübai (ərəbcə «dördlük») iki beytdən ibarətdir; qafiyə sxemi aaba, bəzən aaaa. Rübai əruzun xüsusi, həzəc bəhrindən törəyən vəznlərində yazılır; klassik nəzəriyyədə bu vəznin 24 variantı göstərilir. Üçüncü, qafiyəsiz misra gərginlik yaradır, dördüncü isə fikri «açır». Fars dilində rübainin ən məşhur ustadı Ömər Xəyyam (1048–1131), Azərbaycanda isə Məhsəti Gəncəvidir. 1859-cu ildə Edvard Fitscerald Xəyyama aid edilən rübailəri ingilis dilinə sərbəst tərcümə etdi və forma Qərbdə geniş tanındı.
Burada
- —
- uzun (ağır) heca
- ∪
- qısa (yüngül) heca
Rübai vəzninin variantlarından biri: məf'ūlü məfā'īlü məfā'īlü fə'əl (həzəc bəhrinin əxrəb şəcərəsi).
In qāfele-ye omr ajab migozarad,
Daryāb dami ke bā tarab migozarad.
Sāqi, gham-e fardā-ye harifān che khori?
Pish ār piyāle rā ke shab migozarad.
Tərcümə (Educora):
Bu ömür karvanı nə qəribə keçir!
Şadlıqla keçən bir anı qənimət bil.
Saqi, dostların sabahının qəmini niyə çəkirsən?
Piyaləni gətir — gecə keçib gedir.
| Əlamət | Rübai | Tuyuq | Bayatı |
|---|---|---|---|
| Vəzn | əruz: həzəcdən törəyən 24 variant | əruz: rəməl (fā'ilātün fā'ilātün fā'ilün) | heca, 7 |
| Qafiyə sxemi | aaba / aaaa | aaba | aaba |
| Qafiyə növü | adi qafiyə, çox vaxt rədifli | cinas qafiyə | sadə, bəzən cinas |
| Mühit | klassik yazılı şeir | klassik türk şeiri | xalq şeiri |
| Ustadlar | Xəyyam, Məhsəti | Nəsimi, Qazi Bürhanəddin | anonim, xalq |
Bəndli formalar və Qərb paralelləri
| Forma | Quruluş | Adın açarı |
|---|---|---|
| Mürəbbe | 4 misralı bəndlər: aaaa, bbba, ccca… | ərbə — dörd |
| Müxəmməs | 5 misralı bəndlər: aaaaa, bbbba, cccca…; başqasının qəzəlinə yazılanı təxmisdir | xəms — beş |
| Müsəddəs | 6 misralı bəndlər (məs., aaaaaa, bbbbaa…) | sitt — altı |
| Tərcibənd | bəndlər (xanələr) eyni vasitə beyti ilə bitir | tərci — qaytarmaq: nəqərat qayıdır |
| Tərkibbənd | vasitə beytləri hər dəfə fərqlidir | tərkib — birləşmə |
| Müstəzad | hər misradan sonra qısa əlavə misra | müstəzad — «artırılmış» |
Sonet 14 misralı bütöv bənddir və fikri ardıcıl inkişaf etdirir; qəzəl isə nisbətən müstəqil beytlərin «boyunbağısıdır» və bütün şeir boyu bir qafiyə və rədiflə bağlanır. XIX əsrdə Şərq formaları Qərb poeziyasına keçdi: Höte «Qərb-Şərq divanı»nı (1819) yazdı, alman şairləri F. Rükkert və A. fon Platen alman dilində qəzəllər yaratdılar, Fitscerald «Rübaiyyat»ı (1859) ingilis oxucusuna tanıtdı. XX əsrdə ispan şairi F. Qarsia Lorka «Tamarit divanı»nda qəzəl və qəsidələr yazdı.
Nümunə 2. Qəzəl, yoxsa sonet?
Məsələ
Müasir ingilis şairi 14 misralı şeir yazıb: 7 beyt, hər beytin sonunda eyni söz təkrarlanır, birinci beytin hər iki misrası qafiyələnir, son beytdə şair öz adına müraciət edir. Bu, sonetdir, yoxsa qəzəl? Əsaslandır.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Burada vahid beytdir (7 beyt), hər beyt eyni sözlə — rədiflə bitir, birinci beyt mətlədir (aa), son beytdə şairin adı — məqtə və təxəllüs.
3) Nəticə: bu, ingilis dilində yazılmış qəzəldir. Forma dildən asılı deyil: onu qafiyə sxemi, rədif və beytin muxtariyyəti müəyyən edir.
- VI əsr
Ərəb qəsidəsi, «Müəlləqat»
- X əsr
Rudəki: fars poeziyasında qəsidə və rübai
- XI–XII əsrlər
Qətran və Xaqani (qəsidə), Məhsəti (rübai), Nizami (məsnəvi)
- XIV əsr
Hafiz (qəzəl); Nəsimi — Azərbaycan dilində qəzəl və tuyuq
- XVI əsr
Füzuli: qəzəl və qəsidənin zirvəsi
- 1819
Höte, «Qərb-Şərq divanı»
- 1859
Fitscerald, «Ömər Xəyyamın rübaiyyatı»
- 1.Qəzəlin hər iki misrası qafiyələnən ilk beytinə deyilir.
- 2.Qəsidədə lirik girişdən əsas hissəyə keçid beytinə deyilir.
- 3.«Su qəsidəsi»ndə hər beytin sonunda təkrarlanan «su» sözü dir.
- 4.Klassik nəzəriyyədə rübai vəzninin variantı göstərilir.
- 5.Hər bəndi eyni vasitə beyti ilə bitən forma adlanır.
Yadda saxla
- Beyt əsaslı formalar: qəzəl və qəsidə (aa ba ca…), qitə (mətləsiz), rübai və tuyuq (aaba), məsnəvi (aa bb cc…).
- Qəzəl: mətlə, hüsni-mətlə, şah beyt, məqtə və təxəllüs; obrazları həm məcazi, həm həqiqi eşq mənasında oxunur.
- Qəsidə məqsədli şeirdir: nəsib → girizgah → mədh → fəxriyyə → dua; mövzuya və ya rədifə görə adlanır.
- Rübai həzəcdən törəyən 24 vəzn variantında yazılır; tuyuq rəməldə və cinas qafiyəli, bayatı 7 hecalı heca vəznindədir.
- Bəndli formalar: mürəbbe (4), müxəmməs (5), müsəddəs (6), tərcibənd, tərkibbənd, müstəzad.
- Formanı dil deyil, qafiyə sxemi, rədif, vəzn və beytin muxtariyyəti müəyyən edir: qəzəl ingilis dilində də qəzəldir.