Şərq poetikası: qəzəl, qəsidə, rübai və klassik formalar sistemi

Klassik Şərq poeziyasının formalar sistemini — beyt əsaslı (qəzəl, qəsidə, qitə, rübai, tuyuq, məsnəvi) və bəndli formaları, qəsidənin hissələrini, rübai vəznini, divanın quruluşunu və Qərb paralellərini dərindən öyrən.

  • Universitet
  • 25 dəq
  • 10 sual
  • 27 dərsdən 27-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Klassik formaları qafiyə sxemi, həcm və funksiyaya görə təsnif etmək
  • Qəzəl və qəsidənin daxili quruluşunu təhlil etmək
  • Rübai, tuyuq və bayatını vəzn və qafiyə növünə görə ayırmaq
  • Şərq formalarını Qərb formaları ilə müqayisə etmək

Füzulinin divanını açanda şeirlər niyə müəyyən qaydada düzülüb? Niyə bir qəsidə sadəcə «Su qəsidəsi» adlanır? Niyə dörd misralı iki şeirdən biri rübai, o biri bayatıdır? Klassik Şərq poeziyası dəqiq formalar sisteminin ədəbiyyatıdır: şair formanı seçəndə oxucuya artıq çox şey deyir — mövzunu, həcmi, hətta ünvanlandığı auditoriyanı.

Tikinti blokları: misra, beyt, qafiyə, rədif

Klassik şeirin əsas vahidi beytdir — iki misra. İdeal beyt məna baxımından nisbətən bitkindir, ona görə qəzəldən bir beyti ayırıb sitat gətirmək mümkündür. Misranın sonunda qafiyə, ondan sonra isə dəyişməyən rədif gəlir. Şairin lirik şeirləri divanda toplanır; divanda şeirlər adətən qafiyənin (rədifin) son hərfinə görə ərəb əlifbası sırası ilə düzülür və çox vaxt tövhid, nət kimi dini qəsidələrlə açılır.

qəzəl, qəsidə: aa · ba · ca · da …qitə: ab · cb · db …rübai, tuyuq: aa · baməsnəvi: aa · bb · cc · dd …

Burada

a
əsas qafiyə: qəzəl və qəsidədə bütün şeir boyu təkrarlanır (monorim)
b, c, d
qafiyəsiz misralar (qəzəldə) və ya yeni qafiyələr (məsnəvidə)

Beyt əsaslı formaların qafiyə düsturları. Məsnəvidə hər beyt öz daxilində qafiyələndiyi üçün uzun süjet yazmaq mümkündür.

FormaHəcmFunksiya və məzmunUstadlar
Qəzəladətən 5–15 beytməhəbbət, fəlsəfə, təsəvvüf; beytlər nisbətən müstəqilNəsimi, Füzuli, Əliağa Vahid
Qəsidəqəzəldən xeyli uzun: onlarla, bəzən yüzdən çox beytmədh, tövhid, nət, ibrət, mərsiyəQətran, Xaqani, Füzuli
Qitəən azı 2 beyt; mətləsi yoxdurdidaktik fikir, hadisəyə münasibətbir çox klassik
Rübai4 misrafəlsəfi yekun; dördüncü misrada «zərbə»Xəyyam, Məhsəti, Nəsimi
Tuyuq4 misratürk poeziyasına məxsus; cinas qafiyə ilə söz oyunuNəsimi, Qazi Bürhanəddin
Məsnəvilimitsiz: minlərlə beytpoema, epik süjet, didaktikaNizami, Füzuli, Xətai

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Qəzəl: eşqin qrammatikası

Qəzəlin mətləsi hər iki misrası qafiyələnən ilk beytdir; bəzən ondan sonra yenə hər iki misrası qafiyəli beyt gəlir — hüsni-mətlə. Ən güclü beytə beytül-qəzəl (şah beyt) deyilir. Son beyt — məqtə adətən şairin təxəllüsünü daşıyır. Qəzəlin obrazlar sistemi sabitdir: gül və bülbül, şam və pərvanə, sərv (yarın qaməti), zülf, xal, saqi və meyxanə. Bu obrazlar həm dünyəvi (məcazi eşq), həm ilahi (həqiqi eşq) mənada oxuna bilər — qəzəlin gücü də bu ikimənalılıqdadır.

Nəsimi, qəzəlin mətləsi

Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam,
Gövhəri-laməkan mənəm, kövnü məkana sığmazam.

Sadə dildə (Educora): «İki dünya məndə yerləşir, amma mən bu dünyaya sığmıram; mən məkansızlığın incisiyəm, varlığa və məkana sığmıram.» Quruluş: qafiyə — cahana / məkana, rədif — sığmazam.

Qəsidə: məqsədi olan şeir

Qəsidə İslamdan əvvəlki ərəb poeziyasında (VI əsr, «Müəlləqat») formalaşmış, sonra fars və türk poeziyasına keçmişdir. Adı ərəbcə qəsd — «niyyət, məqsəd» sözü ilə bağlıdır: qəsidə həmişə bir məqsədə — mədhə, duaya, ibrətə xidmət edir. Qəsidələr mövzuya görə (tövhid, nət, mədhiyyə, mərsiyə, həcv) və ya rədifinə görə adlanır: Füzulinin «Su qəsidəsi» adını hər beytin sonunda təkrarlanan «su» rədifindən alıb.

  1. 1. Nəsib (təşbib)

    Lirik giriş: bahar, təbiət və ya eşq təsviri.

  2. 2. Girizgah

    Keçid beyti: şair girişdən əsas mövzuya «qapı açır».

  3. 3. Mədh

    Əsas hissə: Allahın (tövhid), Peyğəmbərin (nət) və ya hökmdarın tərifi, yaxud ibrət fikri.

  4. 4. Fəxriyyə

    Şairin öz sənətini tərifləməsi.

  5. 5. Dua

    Xeyir-dua və gözəl sonluq.

Füzuli, «Su qəsidəsi»nin mətləsi

Saçma, ey göz, əşkdən könlümdəki odlarə su,
Kim bu dənli dutuşan odlarə qılmaz çarə su.

Füzulinin Peyğəmbərə həsr etdiyi qəsidə (nət). Sadə dildə (Educora): «Ey göz, göz yaşı ilə könlümdəki odlara su səpmə, çünki bu qədər alışıb-yanan odlara su çarə etməz.» Qafiyə: odlarə — çarə; rədif: su.

Nümunə 1. Formanı təsvirə görə tap

Məsələ

(a) 9 beyt, aa ba ca…, son beytdə «Füzuli» adı, mövzu — ayrılıq.
(b) 40 beyt, aa ba ca…; bahar təsviri ilə başlayır, hökmdarın mədhinə keçir, dua ilə bitir.
(c) 4 misra, aaba, əruz; son misrada fəlsəfi nəticə.
(d) 4 misra, aaba, hər misrada 7 heca; «Əzizim» sözü ilə başlayır.
(e) 2 beyt, ab cb; birinci beytin misraları qafiyələnmir.
(f) Minlərlə beyt, aa bb cc…, süjetli hekayət.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

(a) Qəzəl — həcm 5–15 beyt, məqtədə təxəllüs.
(b) Qəsidə — sxem qəzəlinki kimidir, amma həcm və quruluş (nəsib → girizgah → mədh → dua) qəsidəni göstərir.
(c) Rübai — əruz + aaba + fəlsəfi yekun.
(d) Bayatı — sxem eynidir, amma 7 hecalı heca vəzni və xalq üslubu.
(e) Qitə — mətləsi yoxdur.
(f) Məsnəvi — hər beyt öz daxilində qafiyələnir, uzun süjet mümkündür.
Alqoritm: 1) vəzn (heca, yoxsa əruz) → 2) qafiyə sxemi → 3) həcm → 4) quruluş və funksiya.

Rübai: dörd misrada bir dünya

Rübai (ərəbcə «dördlük») iki beytdən ibarətdir; qafiyə sxemi aaba, bəzən aaaa. Rübai əruzun xüsusi, həzəc bəhrindən törəyən vəznlərində yazılır; klassik nəzəriyyədə bu vəznin 24 variantı göstərilir. Üçüncü, qafiyəsiz misra gərginlik yaradır, dördüncü isə fikri «açır». Fars dilində rübainin ən məşhur ustadı Ömər Xəyyam (1048–1131), Azərbaycanda isə Məhsəti Gəncəvidir. 1859-cu ildə Edvard Fitscerald Xəyyama aid edilən rübailəri ingilis dilinə sərbəst tərcümə etdi və forma Qərbdə geniş tanındı.

— — ∪ | ∪ — — ∪ | ∪ — — ∪ | ∪ —

Burada

—
uzun (ağır) heca
∪
qısa (yüngül) heca

Rübai vəzninin variantlarından biri: məf'ūlü məfā'īlü məfā'īlü fə'əl (həzəc bəhrinin əxrəb şəcərəsi).

Ömər Xəyyama aid edilən rübai (farsca, latın hərfləri ilə)

In qāfele-ye omr ajab migozarad,
Daryāb dami ke bā tarab migozarad.
Sāqi, gham-e fardā-ye harifān che khori?
Pish ār piyāle rā ke shab migozarad.

Tərcümə (Educora):
Bu ömür karvanı nə qəribə keçir!
Şadlıqla keçən bir anı qənimət bil.
Saqi, dostların sabahının qəmini niyə çəkirsən?
Piyaləni gətir — gecə keçib gedir.

Qafiyə: ajab — tarab — shab; rədif: migozarad («keçir»); üçüncü misra qafiyəsizdir → aaba. Rübailərin Xəyyama aidiyyəti çox vaxt mübahisəlidir.
ƏlamətRübaiTuyuqBayatı
Vəznəruz: həzəcdən törəyən 24 variantəruz: rəməl (fā'ilātün fā'ilātün fā'ilün)heca, 7
Qafiyə sxemiaaba / aaaaaabaaaba
Qafiyə növüadi qafiyə, çox vaxt rədiflicinas qafiyəsadə, bəzən cinas
Mühitklassik yazılı şeirklassik türk şeirixalq şeiri
UstadlarXəyyam, MəhsətiNəsimi, Qazi Bürhanəddinanonim, xalq

Bəndli formalar və Qərb paralelləri

FormaQuruluşAdın açarı
Mürəbbe4 misralı bəndlər: aaaa, bbba, ccca…ərbə — dörd
Müxəmməs5 misralı bəndlər: aaaaa, bbbba, cccca…; başqasının qəzəlinə yazılanı təxmisdirxəms — beş
Müsəddəs6 misralı bəndlər (məs., aaaaaa, bbbbaa…)sitt — altı
Tərcibəndbəndlər (xanələr) eyni vasitə beyti ilə bitirtərci — qaytarmaq: nəqərat qayıdır
Tərkibbəndvasitə beytləri hər dəfə fərqlidirtərkib — birləşmə
Müstəzadhər misradan sonra qısa əlavə misramüstəzad — «artırılmış»

Sonet 14 misralı bütöv bənddir və fikri ardıcıl inkişaf etdirir; qəzəl isə nisbətən müstəqil beytlərin «boyunbağısıdır» və bütün şeir boyu bir qafiyə və rədiflə bağlanır. XIX əsrdə Şərq formaları Qərb poeziyasına keçdi: Höte «Qərb-Şərq divanı»nı (1819) yazdı, alman şairləri F. Rükkert və A. fon Platen alman dilində qəzəllər yaratdılar, Fitscerald «Rübaiyyat»ı (1859) ingilis oxucusuna tanıtdı. XX əsrdə ispan şairi F. Qarsia Lorka «Tamarit divanı»nda qəzəl və qəsidələr yazdı.

Nümunə 2. Qəzəl, yoxsa sonet?

Məsələ

Müasir ingilis şairi 14 misralı şeir yazıb: 7 beyt, hər beytin sonunda eyni söz təkrarlanır, birinci beytin hər iki misrası qafiyələnir, son beytdə şair öz adına müraciət edir. Bu, sonetdir, yoxsa qəzəl? Əsaslandır.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Misra sayının 14 olması təsadüfdür — sonet üçün həlledici əlamət dördlüklər və yekun beyt (abab cdcd efef gg) və ya oktava–sekstet quruluşudur.
2) Burada vahid beytdir (7 beyt), hər beyt eyni sözlə — rədiflə bitir, birinci beyt mətlədir (aa), son beytdə şairin adı — məqtə və təxəllüs.
3) Nəticə: bu, ingilis dilində yazılmış qəzəldir. Forma dildən asılı deyil: onu qafiyə sxemi, rədif və beytin muxtariyyəti müəyyən edir.
  1. VI əsr

    Ərəb qəsidəsi, «Müəlləqat»

  2. X əsr

    Rudəki: fars poeziyasında qəsidə və rübai

  3. XI–XII əsrlər

    Qətran və Xaqani (qəsidə), Məhsəti (rübai), Nizami (məsnəvi)

  4. XIV əsr

    Hafiz (qəzəl); Nəsimi — Azərbaycan dilində qəzəl və tuyuq

  5. XVI əsr

    Füzuli: qəzəl və qəsidənin zirvəsi

  6. 1819

    Höte, «Qərb-Şərq divanı»

  7. 1859

    Fitscerald, «Ömər Xəyyamın rübaiyyatı»

1 / 10
Boşluqları doldur
  1. 1.Qəzəlin hər iki misrası qafiyələnən ilk beytinə deyilir.
  2. 2.Qəsidədə lirik girişdən əsas hissəyə keçid beytinə deyilir.
  3. 3.«Su qəsidəsi»ndə hər beytin sonunda təkrarlanan «su» sözü dir.
  4. 4.Klassik nəzəriyyədə rübai vəzninin variantı göstərilir.
  5. 5.Hər bəndi eyni vasitə beyti ilə bitən forma adlanır.

Yadda saxla

  • Beyt əsaslı formalar: qəzəl və qəsidə (aa ba ca…), qitə (mətləsiz), rübai və tuyuq (aaba), məsnəvi (aa bb cc…).
  • Qəzəl: mətlə, hüsni-mətlə, şah beyt, məqtə və təxəllüs; obrazları həm məcazi, həm həqiqi eşq mənasında oxunur.
  • Qəsidə məqsədli şeirdir: nəsib → girizgah → mədh → fəxriyyə → dua; mövzuya və ya rədifə görə adlanır.
  • Rübai həzəcdən törəyən 24 vəzn variantında yazılır; tuyuq rəməldə və cinas qafiyəli, bayatı 7 hecalı heca vəznindədir.
  • Bəndli formalar: mürəbbe (4), müxəmməs (5), müsəddəs (6), tərcibənd, tərkibbənd, müstəzad.
  • Formanı dil deyil, qafiyə sxemi, rədif, vəzn və beytin muxtariyyəti müəyyən edir: qəzəl ingilis dilində də qəzəldir.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Qitəni qəzəldən nə fərqləndirir?