Şifahi xalq ədəbiyyatı: bayatılardan dastanlara

Bayatı, atalar sözü, tapmaca və nağıllarla, həmçinin «Koroğlu» dastanı və «Kitabi-Dədə Qorqud» kimi böyük xalq eposları ilə tanış ol.

  • 5…7-ci siniflər
  • 15 dəq
  • 10 sual
  • 27 dərsdən 3-cüsü

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Şifahi xalq ədəbiyyatının əsas xüsusiyyətlərini izah etmək
  • Bayatı, atalar sözü, tapmaca, nağıl və dastanı bir-birindən ayırmaq
  • «Koroğlu» və «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları haqqında əsas faktları söyləmək

Kitablar və yazı yaranmamışdan çox əvvəl insanlar ocaq başında nağıl danışır, beşik başında layla çalır, toyda və bayramda mahnı oxuyurdular. Bəs «Cırtdan» nağılını kim yazıb? Heç kim bilmir — onu xalq yaradıb və əsrlər boyu ağızdan-ağıza ötürüb.

Şifahi xalq ədəbiyyatı nədir?

FolklorTərif

Xalqın şifahi yaradıcılığı: nağıllar, dastanlar, bayatılar, atalar sözləri, tapmacalar, laylalar və s. Söz ingiliscə folk (xalq) və lore (bilik, müdriklik) sözlərindən yaranıb.

  • Şifahidir: əsrlər boyu yazılmadan, ağızdan-ağıza keçib.
  • Kollektivdir: konkret müəllifi yoxdur, hər ifaçı ona nəsə əlavə edib.
  • Variantlıdır: eyni nağılın və ya bayatının müxtəlif bölgələrdə fərqli variantları olur.
  • Ənənəvi formullara malikdir: nağılların sabit başlanğıc və sonluqları olur.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Kiçik janrlar

JanrXüsusiyyətiNümunə və ya məqsədi
Bayatı4 misra, 7 heca, qafiyə aaba; əsas fikir adətən üçüncü-dördüncü misrada deyilirÇox vaxt «Əzizim», «Əzizinəm», «Mən aşiq» sözləri ilə başlayır; sevgi, həsrət, vətən mövzuları
Atalar sözüQısa, bitkin, müdrik fikir; nəsihət verir, ümumiləşdirir«Dəmiri isti-isti döyərlər.»
TapmacaƏşyanın adı çəkilmədən obrazlı təsviri verilir, onu tapmaq lazımdır«Ağ tarlada qara toxum, əl ilə əkər, dil ilə biçər.» (Cavab: yazı)
LaylaAnanın beşik başında oxuduğu mahnı; körpəyə xoş arzularUşağı yatırmaq, sevgi və ümid ifadə etmək
Holavar (əmək nəğməsi)Əkinçilərin iş zamanı oxuduğu nəğməİşi yüngülləşdirmək, ritm vermək, ruhlandırmaq

Birlik olan yerdə dirilik olar.

Atalar sözü

Nağıllar

Azərbaycan nağılları adətən üç qrupa bölünür: sehrli nağıllar (divlər, Simurq quşu, sehrli əşyalar — məsələn, «Məlikməmməd»), heyvanlar haqqında nağıllar (burada tülkü çox vaxt hiyləgər, qurd isə sadəlövh olur) və məişət nağılları (ağıllı kəndli, xəsis tacir, ədalətsiz hakim). «Cırtdan» nağılında isə balaca, amma ağıllı qəhrəman güclü divə qalib gəlir: ağıl gücdən üstündür.

Nağıllar çox vaxt «Biri vardı, biri yoxdu…» sözləri ilə başlayır, sonunda isə dinləyicilərə belə deyilir: «Göydən üç alma düşdü: biri mənim, biri nağıl deyənin, biri də qulaq asanın.»

Dastanlar: «Koroğlu» və «Kitabi-Dədə Qorqud»

Dastan xalq ədəbiyyatının ən böyük epik janrıdır. Dastanları aşıqlar saz çalaraq ifa edir: nəsr hissələrində hadisə danışılır, şeir hissələri isə oxunur. Dastanlar qəhrəmanlıq («Koroğlu») və məhəbbət («Əsli və Kərəm», «Aşıq Qərib») dastanlarına bölünür.

«Koroğlu» dastanı «qol» adlanan ayrı-ayrı hissələrdən ibarətdir. Azərbaycan variantına görə, Həsən xan ilxıçısı Alı kişinin gözlərini çıxartdırır; oğlu Rövşən atasının intiqamını almaq üçün Koroğlu («korun oğlu») adını götürür. O, Qırat atına minib Çənlibeldə qala qurur, ədalətsiz xanlara və paşalara qarşı vuruşur, kasıblara arxa olur.

«Kitabi-Dədə Qorqud» oğuz türklərinin qəhrəmanlıq eposudur. Drezden əlyazmasında bir müqəddimə və on iki boy (hekayət) var. Boyların sonunda müdrik ağsaqqal Dədə Qorqud qopuz çalaraq gəlir, boy boylayır, qəhrəmanlara ad qoyur. Salur Qazan, Bamsı Beyrək, ölümə — Əzrayılla vuruşmağa meydan oxuyan Dəli Domrul, təkgözlü nəhəng Təpəgözü öldürən Basat bu eposun unudulmaz qəhrəmanlarıdır. Dastanda vətənə sədaqət, ailəyə bağlılıq, qadına hörmət və qonaqpərvərlik tərənnüm olunur.

  1. XVI əsr

    Drezden və Vatikan əlyazmaları köçürülür

    Onlar bu gün Drezden (Almaniya) və Vatikan kitabxanalarında saxlanılır.

  2. 1815

    Elm aləmi dastanla tanış olur

    Alman şərqşünası H. F. fon Dits Təpəgöz haqqındakı boyu alman dilinə çevirib nəşr etdirir.

  3. 2000

    1300 illik yubiley

    Eposun 1300 illiyi UNESCO-nun dəstəyi ilə qeyd olunur.

  4. 2018

    UNESCO siyahısında

    Dədə Qorqud irsi Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkiyənin birgə təqdimatı ilə UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilir.

Yadda saxla

  • Şifahi xalq ədəbiyyatı ağızdan-ağıza keçir, konkret müəllifi yoxdur və müxtəlif variantlarda yaşayır.
  • Bayatı, atalar sözü, tapmaca, layla və holavar kiçik folklor janrlarıdır.
  • Nağıllar sehrli, heyvanlar haqqında və məişət nağıllarına bölünür; onlarda xeyir şərə qalib gəlir.
  • «Koroğlu» ədalət uğrunda mübarizədən bəhs edən qəhrəmanlıq dastanıdır; qəhrəmanın atı Qırat, qalası Çənlibeldir.
  • «Kitabi-Dədə Qorqud»un Drezden əlyazmasında müqəddimə və 12 boy var; əsər 1815-ci ildə elm aləminə tanıdılıb.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Şifahi xalq ədəbiyyatının əsas xüsusiyyəti hansıdır?