Kitablar və yazı yaranmamışdan çox əvvəl insanlar ocaq başında nağıl danışır, beşik başında layla çalır, toyda və bayramda mahnı oxuyurdular. Bəs «Cırtdan» nağılını kim yazıb? Heç kim bilmir — onu xalq yaradıb və əsrlər boyu ağızdan-ağıza ötürüb.
Şifahi xalq ədəbiyyatı nədir?
FolklorTərif
Xalqın şifahi yaradıcılığı: nağıllar, dastanlar, bayatılar, atalar sözləri, tapmacalar, laylalar və s. Söz ingiliscə folk (xalq) və lore (bilik, müdriklik) sözlərindən yaranıb.
- Şifahidir: əsrlər boyu yazılmadan, ağızdan-ağıza keçib.
- Kollektivdir: konkret müəllifi yoxdur, hər ifaçı ona nəsə əlavə edib.
- Variantlıdır: eyni nağılın və ya bayatının müxtəlif bölgələrdə fərqli variantları olur.
- Ənənəvi formullara malikdir: nağılların sabit başlanğıc və sonluqları olur.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Kiçik janrlar
| Janr | Xüsusiyyəti | Nümunə və ya məqsədi |
|---|---|---|
| Bayatı | 4 misra, 7 heca, qafiyə aaba; əsas fikir adətən üçüncü-dördüncü misrada deyilir | Çox vaxt «Əzizim», «Əzizinəm», «Mən aşiq» sözləri ilə başlayır; sevgi, həsrət, vətən mövzuları |
| Atalar sözü | Qısa, bitkin, müdrik fikir; nəsihət verir, ümumiləşdirir | «Dəmiri isti-isti döyərlər.» |
| Tapmaca | Əşyanın adı çəkilmədən obrazlı təsviri verilir, onu tapmaq lazımdır | «Ağ tarlada qara toxum, əl ilə əkər, dil ilə biçər.» (Cavab: yazı) |
| Layla | Ananın beşik başında oxuduğu mahnı; körpəyə xoş arzular | Uşağı yatırmaq, sevgi və ümid ifadə etmək |
| Holavar (əmək nəğməsi) | Əkinçilərin iş zamanı oxuduğu nəğmə | İşi yüngülləşdirmək, ritm vermək, ruhlandırmaq |
Birlik olan yerdə dirilik olar.
Nağıllar
Azərbaycan nağılları adətən üç qrupa bölünür: sehrli nağıllar (divlər, Simurq quşu, sehrli əşyalar — məsələn, «Məlikməmməd»), heyvanlar haqqında nağıllar (burada tülkü çox vaxt hiyləgər, qurd isə sadəlövh olur) və məişət nağılları (ağıllı kəndli, xəsis tacir, ədalətsiz hakim). «Cırtdan» nağılında isə balaca, amma ağıllı qəhrəman güclü divə qalib gəlir: ağıl gücdən üstündür.
Nağıllar çox vaxt «Biri vardı, biri yoxdu…» sözləri ilə başlayır, sonunda isə dinləyicilərə belə deyilir: «Göydən üç alma düşdü: biri mənim, biri nağıl deyənin, biri də qulaq asanın.»
Dastanlar: «Koroğlu» və «Kitabi-Dədə Qorqud»
Dastan xalq ədəbiyyatının ən böyük epik janrıdır. Dastanları aşıqlar saz çalaraq ifa edir: nəsr hissələrində hadisə danışılır, şeir hissələri isə oxunur. Dastanlar qəhrəmanlıq («Koroğlu») və məhəbbət («Əsli və Kərəm», «Aşıq Qərib») dastanlarına bölünür.
«Koroğlu» dastanı «qol» adlanan ayrı-ayrı hissələrdən ibarətdir. Azərbaycan variantına görə, Həsən xan ilxıçısı Alı kişinin gözlərini çıxartdırır; oğlu Rövşən atasının intiqamını almaq üçün Koroğlu («korun oğlu») adını götürür. O, Qırat atına minib Çənlibeldə qala qurur, ədalətsiz xanlara və paşalara qarşı vuruşur, kasıblara arxa olur.
«Kitabi-Dədə Qorqud» oğuz türklərinin qəhrəmanlıq eposudur. Drezden əlyazmasında bir müqəddimə və on iki boy (hekayət) var. Boyların sonunda müdrik ağsaqqal Dədə Qorqud qopuz çalaraq gəlir, boy boylayır, qəhrəmanlara ad qoyur. Salur Qazan, Bamsı Beyrək, ölümə — Əzrayılla vuruşmağa meydan oxuyan Dəli Domrul, təkgözlü nəhəng Təpəgözü öldürən Basat bu eposun unudulmaz qəhrəmanlarıdır. Dastanda vətənə sədaqət, ailəyə bağlılıq, qadına hörmət və qonaqpərvərlik tərənnüm olunur.
- XVI əsr
Drezden və Vatikan əlyazmaları köçürülür
Onlar bu gün Drezden (Almaniya) və Vatikan kitabxanalarında saxlanılır.
- 1815
Elm aləmi dastanla tanış olur
Alman şərqşünası H. F. fon Dits Təpəgöz haqqındakı boyu alman dilinə çevirib nəşr etdirir.
- 2000
1300 illik yubiley
Eposun 1300 illiyi UNESCO-nun dəstəyi ilə qeyd olunur.
- 2018
UNESCO siyahısında
Dədə Qorqud irsi Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkiyənin birgə təqdimatı ilə UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilir.
Yadda saxla
- Şifahi xalq ədəbiyyatı ağızdan-ağıza keçir, konkret müəllifi yoxdur və müxtəlif variantlarda yaşayır.
- Bayatı, atalar sözü, tapmaca, layla və holavar kiçik folklor janrlarıdır.
- Nağıllar sehrli, heyvanlar haqqında və məişət nağıllarına bölünür; onlarda xeyir şərə qalib gəlir.
- «Koroğlu» ədalət uğrunda mübarizədən bəhs edən qəhrəmanlıq dastanıdır; qəhrəmanın atı Qırat, qalası Çənlibeldir.
- «Kitabi-Dədə Qorqud»un Drezden əlyazmasında müqəddimə və 12 boy var; əsər 1815-ci ildə elm aləminə tanıdılıb.