- Füzulinin həyatından və əsərlərindən DİM-in yoxladığı faktları — yaşadığı yeri, əsərlərin dilini və janrını — səhvsiz ayırd etmək.
- «Söz» və «Məni candan usandırdı...» qəzəllərini beyt-beyt şərh etmək, vəznini, rədifini və bədii vasitələrini göstərmək.
- «Leyli və Məcnun»un hadisələrini düzgün ardıcıllıqla düzmək və hər obrazın mövqeyini əsaslandırmaq.
- «Doğru/yanlış» cədvəllərində, uyğunluq və ardıcıllıq tapşırıqlarında tələni tanımaq.
2026-cı il qəbul imtahanında Füzuliyə aid tapşırıqda «Leyli və Məcnun» haqqında altı fikir «doğrudur» və «yanlışdır» sütunlarına bölünmüşdü, ikisi isə səhv sütunda idi. Belə tapşırığı həll etmək üçün poemanı «kim nə etdi?» səviyyəsində bilmək lazımdır: Leylini məktəbdən kim ayırır, Leylinin atası hansı şərti qoyur, İbn Səlam elçini necə göndərir. Bu dərsdə Füzulini məhz bu dəqiqliklə öyrənəcəyik.
Həyatı və irsi: üç dildə yazan «qəlb şairi»
Məhəmməd Süleyman oğlu Füzuli (1494–1556) Bağdad yaxınlığındakı Kərbəlada doğulub və İraqdan heç vaxt ayrılmayıb. Dövrünün elmlərini dərindən bildiyi üçün ona «mövlana» deyirdilər. Şair dini ocaqlarda xidmət edib, aldığı maaşla sadə həyat sürüb; Səfəvi və Osmanlı hökmdarları onu tanısa da, saraya getməyib. Onu şəxsən tanıyan Əhdi Bağdadi «Gülşəni-şüəra» təzkirəsində Füzulini bilikdə kamil, yeni fikir söyləməkdə misilsiz sənətkar adlandırır. Yeganə oğlu Fəzli də şeir yazırdı. Füzuli 1556-cı ildə Kərbəlada vəfat edib, İmam Hüseyn məqbərəsinin astanasında dəfn olunub.
| Dil | Nəzm | Nəsr |
|---|---|---|
| Azərbaycan türkcəsi | Divan (qəzəl, qəsidə, müxəmməs, rübai…); poemalar: «Leyli və Məcnun» (1537), «Bəngü Badə», «Söhbətül-əsmar» | «Şikayətnamə» (məktub), «Hədiqətüs-süəda»; «Hədisi-ərbəin» (Caminin əsərindən tərcümə) |
| Fars | Divan; «Həft cam» poeması | «Rindü Zahid», «Səhhət və Mərəz» |
| Ərəb | qəsidələr (üçdilli «Qəsidələr divanı»nda) | «Mətləül-etiqad» (elmi-fəlsəfi əsər) |
Nəsrin ən qiymətli nümunəsi «Şikayətnamə»dir: şair ona təyin edilmiş maaşı ala bilmədiyini yazır və məmurların rüşvətxorluğunu kəskin satira ilə ifşa edir.
Salam verdim, rüşvət deyildir deyü almadılar.
«Söz» qəzəli: sözün qədri
Xəlqə ağzın sirrini hər dəm qılır izhar söz,
Bu nə sirdir kim, olur hər ləhzə yoxdan var söz.
…
Gər çox istərsən, Füzuli, izzətin, az et sözü
Kim, çox olmaqdan qılıbdır çox əzizi xar söz.
| Qəzəlin hissəsi | Nədir | «Söz»də |
|---|---|---|
| Beyt | iki misralıq vahid; qəzəl bir neçə beytdən qurulur | 7 beyt |
| Mətlə | ilk beyt: hər iki misra qafiyələnir (aa) | izhar söz — var söz |
| Qafiyə sxemi | aa, ba, ca…: hər beytin ikinci misrası mətləyə qafiyələnir | miqdar, bidar, rüxsar, əsrar, şəhvar, xar |
| Rədif | qafiyədən sonra hər dəfə təkrarlanan söz | «söz» |
| Məqtə, təxəllüs | son beyt; burada şairin ədəbi adı çəkilir | «Gər çox istərsən, Füzuli...» |
| Beyt | Fikir (sadə dildə) | Bədii vasitə |
|---|---|---|
| 2 | Sözün qədrini səmimiyyətlə artıran öz qədrini artırır; söz hər kəsi öz ölçüsündə göstərir. | təkrir (qədr — qədrin, miqdar — miqdar) |
| 3 | Sözə can ver: ölüm yuxusu səni tutanda söz səni oyadacaq — insan ölür, sözü qalır. | metafora («xabi-əcəl» — ölüm yuxusu) |
| 4 | Söz könülləri ovlayan, qeyb pərdəsindən üz göstərən gözəldir. | təşbeh (söz — «nigar», gözəl) |
| 5 | Söz sirlər xəzinəsinin xəzinədarıdır, hər an izhar ipinə min-min sirr incisi düzür. | metafora (xəzinədar, inci) |
| 6 | Mərifət dənizinin dalğıcı olmayan arif deyil: bədən sədəfdir, söz isə içindəki şahanə incidir. | təşbeh (bədən — sədəf, söz — inci) |
«Məni candan usandırdı...»: aşiqin bitməyən sualları
Məni candan usandırdı, cəfadan yar usanmazmı?
Fələklər yandı ahimdən, muradım şəmi yanmazmı?
…
Füzuli rindü şeydadır, həmişə xəlqə rüsvadır,
Sorun kim, bu nə sevdadır, bu sevdadan usanmazmı?
| Beyt | Mənası | Diqqət et |
|---|---|---|
| 1 | Yar aşiqi candan bezdirib, özü isə cəfadan bezmir; aşiqin ahı fələkləri yandırır, arzusu isə gerçəkləşmir. | mübaliğə (fələklər yandı), metafora (murad şamı), bədii sual |
| 2 | Canan bütün xəstələrə dərman verir — aşiqə niyə vermir, onu xəstə saymırmı? | dərslikdə: burada «canan» Allahdır — sufiyanə məna |
| 3 | Qəmini gizlədirdi, «yara aç» dedilər; desə də, o vəfasız inanarmı? | bədii sual |
| 4 | Ayrılıq gecəsi canı yanır, gözü qan tökür, fəryadı xalqı oyadır — qara bəxti isə oyanmır. | daxili qafiyə (canım — giryanım — əfğanım), şəxsləndirmə |
| 5 | Gülüzlünü görəndə gözündən qanlı yaş axır: gül fəslində axar sular bulanıq olur. | göz yaşı bahar selinə bənzədilir |
| 6 | Aşiq yara meyilli deyildi, ağlını yar apardı; onu qınayan qafil yarı görsə, utanar. | aşiqin özünə bəraəti |
| 7 | Məqtə: şair təxəllüsünü çəkir; qəzəl «usanmaq» sözü ilə başlayıb onunla da bitir. | təxəllüs: Füzuli |
«Leyli və Məcnun»: mövzu və hadisələr
Leyli ilə Məcnun haqqında rəvayət ərəb folklorundan gəlir. Nizami onu ilk dəfə yazılı ədəbiyyata gətirib, təxminən 350 il sonra Füzuli doğma türkcəmizdə poema yazıb. Müqəddimədə şair deyir ki, əsəri ondan Rum şairləri istəyib: bu dastan farsca çoxdur, türkcə isə yoxdur («Leyli-Məcnun əcəmdə çoxdur, Ətrakdə ol fəsanə yoxdur»). Füzuli bunu imtahan sayır. Poema məsnəvi şəklində, əruzun həzəc bəhrində (məfulü məfailün fəulün) yazılıb, içində Leylinin və Məcnunun dilindən qəzəllər var.
- Ərəb qəbiləsinin varlı, övladsız başçısının duası ilə Qeys doğulur; doğulan kimi ağlayır, yalnız bir gözəlin qucağında sakitləşir.
- On yaşında məktəbdə Leyli ilə tanış olur; ikisi də sevir.
- Söz-söhbət yayılır; Leylinin anası qızını danlayıb məktəbdən ayırır. Leyli sevgisini danır.
- Novruz çağı səhrada təsadüfi görüş: hər ikisi huşunu itirir; Məcnun evə qayıtmaqdan imtina edir.
- Məcnunun atası elçi gedir; Leylinin atası «div ilə pəri dost olmaz» deyir, Məcnun sevdasından əl çəkərsə, qızını verəcəyini vəd edir.
- Novfəl Məcnunun şeirini eşidib kömək vəd edir; ikinci döyüşdə qalib gəlir, amma Leylinin atasının yalvarışından sonra əhdini pozub geri qayıdır.
- Leyli İbn Səlama ərə verilir; xəbəri Zeyd gətirir, Məcnun Leyliyə məzəmmət məktubu yazır.
- Ata Məcnunu səhrada tapıb nəsihət edir, aciz qalır. Leylinin qolundan qan alınanda Məcnunun qolundan qan axır: «Biz bir ruhuz iki bədəndə».
- İbn Səlam həsrət dərdindən ölür; Leyli matəm adətindən istifadə edib açıq ağlayır, ata evinə qayıdır. Məcnun rəqibinə ağlayır.
- Karvandan ayrılan Leyli Məcnunun diyarına düşür, onu tanımır, sınayır; Məcnun vüsaldan imtina edir, Leyli onun saflığını bəyənir.
- Leyli xəstələnir, sirrini ilk dəfə anasına ölüm ayağında açır, vəsiyyət edib ölür.
- Zeydin xəbərindən sonra Məcnun Leylinin məzarı üstündə «Leyli» deyib can verir; onu Leyli ilə bir qəbrə dəfn edirlər.
| Obraz | Mövqeyi və əməlləri |
|---|---|
| Qeys (Məcnun) | Qəbilə başçısının yeganə oğlu; zəmanənin əxlaq normalarına baxışı tam fərqli olduğu üçün cəmiyyətə müxalif mövqedə dayanır, insanlardan təbiətə üz tutur. |
| Leyli | Abırlı, həyalı, ağıllı; sevgisini heç kimə demir. Feodal qaydalara zahirən tabe olsa da, təslim olmur, mənliyini və saf eşqini qoruyur. |
| Məcnunun atası | Oğlunu dərin məhəbbətlə sevir, amma anlamır: eşqi «xəstəlik» sayıb ona çarə axtarır. |
| Leylinin anası | Xəbəri qorxu ilə qarşılayır: «aşiqlik qıza layiq deyil», namus ləkələnər; qızını məktəbdən ayırır. |
| Leylinin atası | Qızını Məcnuna yalnız bir şərtlə verməyə razıdır: Məcnun sevdasından əl çəksin. Sonra Leylini İbn Səlama verəndə qızın rəyini soruşmur. |
| İbn Səlam | Zadəgan; Leylini təsadüfən görüb elçi göndərir, onun fikrini öyrənməyi düşünmür; həsrətdən ölür. |
| Novfəl | Ədalətli, adlı-sanlı hökmdar; məclisində Məcnunun şeirini bəyənib onu səhrada tapır, kömək vəd edir; qalib gəlsə də, əhdini pozur. |
| Zeyd | Məcnunun vəfalı dostu, özü də Zeynəbə aşiqdir; Leylinin ərə getməsi, İbn Səlamın və Leylinin ölümü xəbərlərini Məcnuna o çatdırır. |
Dərslikdə vurğulanır ki, poemanın əsasında iki baxışın toqquşması dayanır: adət-ənənəyə kor-koranə tabe olanlar və mənəvi azadlıq istəyən Leyli ilə Məcnun. Qəhrəmanlar məhv olsalar da, məğlub olmurlar. Məcnunun eşqi surətdən mənaya yüksəlir; qan alma səhnəsi kimi gerçəkliklə uyuşmayan təsvirlər şairin sufi görüşləri ilə bağlıdır.
«Leyli və Məcnun» ilə bağlı cədvəldə hansı rəqəmlərin yeri dəyişdirilsə, uyğunluq gözlənilər?
Doğrudur: 1. Novfəl məclisində Məcnunun şeirini eşidib onu görmək üçün səhraya gedir. 2. Leylinin atası qızını İbn Səlama verərkən onun razılığını soruşur. 3. Məcnun İbn Səlamın ölüm xəbərinə sevinmir, ağlayır.
Yanlışdır: 4. Leyli sevgisini anasına ölüm ayağında açır. 5. Novfəl ikinci döyüşdə də məğlub olur. 6. Səhrada görüşdə Məcnun Leyli ilə qovuşmağa razı olur.
A) 1↔5 B) 2↔4 C) 3↔6 D) 2↔5 E) 3↔4
Həllini göstərHəllini gizlət
1 — doğrudur, yerindədir.
2 — yanlışdır: ata qızın rəyini soruşmağı heç düşünmür → səhv sütundadır.
3 — doğrudur: Məcnun «o da Leyliyə aşiq idi, can verdi» deyib ağlayır.
4 — doğrudur: Leyli sirrini anasına yalnız vəsiyyət edərkən açır → səhv sütundadır.
5 — yanlışdır (ikinci döyüşü Novfəl udur), 6 — yanlışdır (Məcnun vüsaldan imtina edir), yerindədir.
Deməli, 2 ilə 4 yer dəyişməlidir. Cavab: B.
Obrazlarla fikirlər arasında uyğunluğu müəyyən edin.
1. Leylinin atası 2. Novfəl
a. Qızını «divanəyə» layiq bilmir, şərt qoyur.
b. Məcnunun şeirini bəyənib ona kömək vəd edir.
c. Qələbədən sonra verdiyi sözü pozub öz ölkəsinə qayıdır.
d. Qızını İbn Səlama verəndə onun fikrini soruşmur.
e. Leylinin ölüm xəbərini Məcnuna çatdırır.
A) 1 – a, d; 2 – b, c B) 1 – a, e; 2 – b, c C) 1 – d; 2 – a, b, c D) 1 – a, c; 2 – b, d E) 1 – a, d; 2 – b, e
Həllini göstərHəllini gizlət
b — Novfəl şeiri məclisində eşidir; c — ikinci döyüşdən sonra əhdini pozur → 2 – b, c.
e heç birinə aid deyil: bu xəbəri Məcnuna Zeyd çatdırır. DİM-də belə «artıq» fikir tez-tez olur.
Cavab: A.
Əsas fikirlər
- Füzuli (1494–1556) Kərbəlada doğulub, İraqdan ayrılmayıb; Azərbaycan türkcəsində, fars və ərəb dillərində yazıb, «qəlb şairi» adlanır.
- Farsca: «Həft cam», «Rindü Zahid», «Səhhət və Mərəz»; ərəbcə nəsr: «Mətləül-etiqad»; «Şikayətnamə» ana dilində nəsrlə yazılmış satirik məktubdur.
- «Söz» (rəməl, rədif «söz») sözün qüdrətini və məsuliyyətini tərənnüm edir: «az et sözü».
- «Məni candan usandırdı...» (həzəc) bədii suallar üzərində qurulub; lirik qəhrəman əzab çəksə də, eşq yolundan dönməyən aşiqdir.
- «Leyli və Məcnun» (1537, həzəc) Rum şairlərinin xahişi ilə yazılıb; Qeys cəmiyyətə müxalifdir, Leyli sirrini yalnız ölüm ayağında anasına açır.
- Şərti Leylinin atası qoyur (Məcnun sevdasından əl çəksin); İbn Səlam Leylinin fikrini öyrənmədən elçi göndərir; Novfəl qalib gəlsə də, əhdini pozur.
Özünü yoxla
12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.