Bədii təsvir vasitələri: məcazdan klassik sənətlərə

Metonimiya, sinekdoxa, kiçiltmə, alleqoriya, ironiya, təzad, tədric, telmeh, hüsni-təlil və tənasübü tanımağı, mübaliğənin üç dərəcəsini ayırmağı və şeir şəklini bir baxışda müəyyən etməyi öyrən.

  • 9…11-ci siniflər
  • 18 dəq
  • 10 sual
  • 27 dərsdən 20-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Metonimiyanı metaforadan, sinekdoxanı metonimiyadan fərqləndirmək
  • Sintaktik fiqurları və klassik bədii sənətləri mətndə tapmaq
  • Şeir şəklini vəzn və qafiyə sxeminə görə tez müəyyən etmək

Füzulinin cəmi bir beytində neçə bədii vasitə var? Şagirdlər adətən bir-iki tapır, təcrübəli oxucu isə ən azı beş. Fərq ondadır ki, ikinci oxucu vasitələrin «xəritəsini» bilir: hansı məcazdır, hansı cümlənin quruluşu ilə bağlıdır, hansı isə klassik poetikanın xüsusi sənətidir. Bu dərsdə həmin xəritəni quracağıq.

Füzuli, qəzəlin mətləsi

Məni candan usandırdı cəfadan yar usanmazmı?
Fələklər yandı ahımdan, muradım şəmi yanmazmı?

Sadə dildə (Educora): «Yarın cəfası məni candan bezdirdi — bəs o, cəfadan bezmirmi? Ahımın odundan fələklər yandı — bəs arzumun şamı yanmayacaqmı?»

Məcazlar: sözün mənası köçəndə

Epitet, bənzətmə, metafora, təşxis və mübaliğəni artıq tanıyırsan. İndi məcazların daha incə növlərinə keçək. Əsas sual budur: məna bir sözdən başqasına nəyə görə köçür — oxşarlığa, yoxsa yaxınlığa (bağlılığa)?

VasitəMahiyyətiNümunə
Metonimiyayaxınlığa, bağlılığa görə ad köçürmə: yer → insanlar, müəllif → əsər«Bütün zal ayağa qalxdı.» «Füzulini əzbər bilirəm.»
Sinekdoxakəmiyyət köçürməsi: hissə bütövün, tək cəmin yerinə«Min baş qoyun otlayırdı.» «Düşmən geri çəkildi.»
Kiçiltmə (litota)əlamətin qəsdən kiçildilməsi«barmaq boyda uşaq», «iynə ucu qədər ümid»
Alleqoriyamücərrəd anlayışın konkret obrazla ifadəsitəmsildə tülkü — hiylə, qurd — tamah
Rəmz (simvol)çoxmənalı, sabit obrazşam və pərvanə — məşuq və aşiq; qartal — azadlıq
İroniya (istehza)sözün zahiri mənasının əksini nəzərdə tutmaqSabir: «Millət necə tarac olur olsun, nə işim var?»

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Sintaktik fiqurlar: cümlənin memarlığı

  • Təkrir — eyni söz və ya ifadənin təkrarı. Misra əvvəlində anafora, misra sonunda epifora: «Bəlkə dünənki gəmilərin adını, / bəlkə sabah gələcəklərin.»
  • Bədii sual — cavab gözləməyən, fikri gücləndirən sual: Füzulinin «…yar usanmazmı?»
  • Bədii xitab — canlı və ya cansız varlığa müraciət: «Ey Vətən!», «Dağlar, …»
  • Təzad (antiteza) — əks anlayışların qarşılaşdırılması. Nəsimi: «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam.»
  • Tədric (qradasiya) — fikrin pillə-pillə güclənməsi: «Gördü, sevdi, unuda bilmədi.»
  • İnversiya — adi söz sırasının dəyişməsi: «Gəldi bahar, açdı çiçəklər.»
  • Paralelizm — eyni quruluşlu misraların yanaşı gəlməsi: «Qız anadan görməyincə öyüd almaz, / Oğul atadan görməyincə süfrə çəkməz» («Dədə Qorqud»).

Klassik poetikanın bədii sənətləri

SənətMahiyyətiNümunə
Tənasübməna yaxınlığı olan sözlərin bir beytdə işlənməsigül — bülbül — çəmən; Füzulidə: yandı — ah (od) — şam
Telmehtanınmış əhvalata, surətə işarə«Bu eşq Leyli ilə Məcnunun yolunu gedir.»
Hüsni-təlilhadisəyə şairanə, uydurma səbəb göstərmək«Sübh açılmağa utanır, çünki sənin üzünün nuru ondan parlaqdır.»
Cinaseyni səslənən, müxtəlif mənalı sözlərin qarşılaşdırılması«yaz» (fəsil) — «yaz» (yazmaq)
Mübaliğənin dərəcələritəbliğ — ağla da, həyata da uyğun; iğraq — ağla uyğun, həyatda olmur; qülüv — nə ağla, nə həyata uyğun«Səhərə qədər gözümü yummadım» → «Səsi yeddi kənddən eşidilirdi» → «Fələklər yandı ahımdan»

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Kartları qruplara ayır və «Yoxla» düyməsini bas.

Formanı 10 saniyədə tanı

FormaVəznQuruluş və qafiyəAçar əlamət
Bayatıheca, 74 misra, aabaxalq şeiri, «Əzizim»
Gəraylıheca, 8bəndlər, abcb, dddb…yüngül, nəğməvari
Qoşmaheca, 11bəndlər, abcb, dddb…sonda aşığın adı
Qəzələruzaa, ba, ca…; adətən 5–15 beytməqtədə təxəllüs
Qəsidəəruzaa, ba, ca…; daha uzunmədh, ibrət, dua
Rübaiəruz4 misra, aabafəlsəfi yekun
Məsnəviəruzaa, bb, cc…poema, süjet
Sərbəst şeirsabit vəzn yoxdursərbəstritmi fasilə və təkrir yaradır

Füzulinin beytini sök

Məsələ

Dərsin əvvəlindəki Füzuli beytində bütün bədii vasitələri tap, qafiyə və rədifi göstər.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Bədii sual — iki dəfə: «usanmazmı?», «yanmazmı?».
2) Mübaliğə (qülüv): ahdan fələklərin yanması nə ağla, nə həyata sığır.
3) İstiarə: «muradım şəmi» — arzu şama bənzədilir, bənzətmə sözü yoxdur.
4) Tənasüb: yandı — ah (od) — şam; od obrazları bir-birini tamamlayır.
5) Kök təkrarı və söz oyunu: usandırdı — usanmazmı, yandı — yanmazmı.
6) Qafiyə: usanmazmı — yanmazmı; rədif: -mazmı. Hər iki misra qafiyələndiyi üçün bu, qəzəlin mətləsidir (aa).
1 / 8
Boşluqları doldur
  1. 1.«Bütün zal ayağa qalxdı» cümləsində işlənib.
  2. 2.Tanınmış əhvalata işarə edən klassik sənət adlanır.
  3. 3.«Fələklər yandı ahımdan» mübaliğənin ən yüksək dərəcəsi olan nümunəsidir.
  4. 4.Misra əvvəlində eyni sözün təkrarı adlanır.
  5. 5.Rübai ilə bayatının qafiyə sxemi eynidir: .

Yadda saxla

  • Metafora oxşarlığa, metonimiya yaxınlığa əsaslanır; sinekdoxa kəmiyyət köçürməsidir.
  • Kiçiltmə qəsdən kiçildir, alleqoriya mücərrədi konkret obrazda verir, ironiya zahiri mənanın əksini nəzərdə tutur.
  • Sintaktik fiqurlar: təkrir (anafora, epifora), bədii sual, bədii xitab, təzad, tədric, inversiya, paralelizm.
  • Klassik sənətlər: tənasüb, telmeh, hüsni-təlil, cinas; mübaliğənin dərəcələri — təbliğ, iğraq, qülüv.
  • Bayatı ilə rübainin, qəzəl ilə qəsidənin qafiyə sxemi eynidir — onları vəzn, həcm və məqsəd ayırır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. «Bütün şəhər onu alqışladı» cümləsində hansı vasitə var?