- Təbii seçmənin mərhələlərini izah etmək
- Uyğunlaşmalara real nümunələr göstərmək
- Təkamülün əsas sübutlarını təsvir etmək
XIX əsrin əvvəllərində İngiltərədə ağcaqayın pərvanələrinin demək olar ki, hamısı açıq rəngli idi və şibyə ilə örtülmüş ağac qabığında görünmürdü. Fabriklərin hisi ağacları qaraltdıqca sənaye şəhərlərinin ətrafında tünd pərvanələr çoxalmağa başladı və əsrin sonunda onlar əksəriyyət təşkil edirdi. Pərvanələr öz rənglərini dəyişməmişdi — dəyişən populyasiya idi. Bunun səbəbi təbii seçmədir.
Təkamül ideyası
Canlıların nəsildən-nəslə tədricən dəyişməsi prosesi; bu proses nəticəsində uyğunlaşmalar formalaşır və yeni növlər yaranır.
- 1809Jan Batist Lamark ilk bütöv təkamül nəzəriyyəsini irəli sürür
O, həyatda qazanılmış əlamətlərin nəslə keçdiyini düşünürdü; bu fikir sonralar təsdiqlənmədi.
- 1831–1836Çarlz Darvin «Biql» gəmisində dünya səyahətinə çıxır
Qalapaqos adalarında hər adada fərqli dimdikli ispinozlara rast gəlir.
- 1858Darvin və Alfred Uolles təbii seçmə ideyasını birlikdə təqdim edirlər
- 1859Darvinin «Növlərin mənşəyi» kitabı nəşr olunur
Təbii seçmə necə işləyir?
- 1Dəyişkənlik
Bir növün fərdləri bir-birindən fərqlənir: rəngi, ölçüsü, sürəti ilə. Bu fərqlər mutasiyalar və cinsi çoxalma sayəsində yaranır.
- 2İrsiyyət
Bu fərqlərin bir hissəsi genlərlə nəslə ötürülür.
- 3Yaşamaq uğrunda mübarizə
Canlılar yaşaya biləcəyindən qat-qat çox nəsil verir, qida və sığınacaq isə hamıya çatmır.
- 4Seçmə
Mühitə daha yaxşı uyğunlaşmış fərdlərin sağ qalma ehtimalı daha yüksəkdir və onlar daha çox nəsil verir.
- 5Nəticə
Nəsildən-nəslə faydalı əlamətlər populyasiyada yayılır və populyasiya dəyişir.
Təbii seçmə nəzəriyyəsi ilə izah et: niyə hislə qaralmış ağaclar olan ərazilərdə tünd pərvanələr çoxaldı? Havanın təmizlənməsindən sonra nə baş verməli idi?
Həllini göstərHəllini gizlət
2. Qaralmış qabıqda açıq pərvanələr aydın görünürdü və quşlar onları daha çox tuturdu.
3. Tünd pərvanələr daha çox sağ qalıb çoxalırdı, ona görə hər nəsildə onların payı artırdı.
4. Hava təmizlənib ağaclar yenidən açıq rəngə düşəndə seçmə əks istiqamətdə getdi: XX əsrin ikinci yarısında açıq pərvanələr yenidən çoxaldı.
Uyğunlaşmalar
- Qoruyucu rəng: ceyranın qum rəngli tük örtüyü onu yarımsəhra düzənliklərində az görünən edir.
- Suya qənaət: kaktusun yarpaqları tikanlara çevrilib, bu da buxarlanmanı azaldır; su isə ətli gövdədə toplanır.
- Soyuğa uyğunlaşma: Xəzər suitisinin qalın dərialtı piy qatı onu soyuq sudan qoruyur, balaları isə qışda Xəzərin şimal hissəsindəki buz üzərində doğulur.
- Qida növünə uyğunlaşma: Qalapaqos ispinozlarında toxum sındıranların dimdiyi qalın və güclü, həşərat tutanlarınkı isə nazik və itidir.
Bir növün populyasiyaları, məsələn, dağlarla və ya dənizlə uzun müddət ayrı düşəndə hər biri öz mühitində müstəqil dəyişir. Zaman keçdikcə onlar bir-biri ilə çarpazlaşa bilməyəcək qədər fərqlənir — beləcə yeni növ yaranır.
Təkamülün sübutları
| Sübut | Nümunə |
|---|---|
| Qazıntı qalıqları (fosillər) | Qədim süxur qatlarında daha sadə canlılar olur; arxeopteriks sürünənlərin və quşların əlamətlərini birləşdirir |
| Homoloji orqanlar | İnsanın əli, balinanın üzgəci və yarasanın qanadı eyni sümük planına malikdir |
| Rudiment orqanlar | İnsanın büzdüm sümüyü, balinanın çanaq sümüklərinin qalıqları |
| Embriologiya | Onurğalıların erkən rüşeymləri çox oxşardır, hamısında qəlsəmə yarıqlarına bənzər quruluşlar olur |
| DNT müqayisəsi | İnsanla şimpanzenin DNT-si təxminən 98% eynidir: növlər nə qədər yaxın qohumdursa, DNT-ləri o qədər oxşardır |
Əsas fikirlər
- Təkamül canlıların nəsildən-nəslə tədricən dəyişməsidir; onun əsas mexanizmi təbii seçmədir.
- Təbii seçmə üçün irsi dəyişkənlik, artıq nəsil və yaşamaq uğrunda mübarizə lazımdır.
- Fərdlər deyil, populyasiyalar təkamül edir; qazanılmış əlamətlər irsən keçmir.
- Darvin «Növlərin mənşəyi» kitabını 1859-cu ildə nəşr etdirib.
- Təkamülün sübutları: fosillər, homoloji və rudiment orqanlar, embriologiya və DNT müqayisəsi.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.