- Atmosferin tərkibini və əsas qatlarını adlandırmaq
- Hündürlük artdıqca temperaturun dəyişməsini hesablamaq
- Hava ilə iqlimi fərqləndirmək və iqlim qurşaqlarını təsvir etmək
İyulda Bakıda 35 °C isti olanda Şahdağın zirvəsində qar ola bilər. Amma dağın başı Günəşə daha yaxındır, orada niyə soyuqdur? Bu sualın cavabı Yerin hava örtüyü — atmosferin necə qızmasındadır.
Atmosferin tərkibi və quruluşu
Atmosfer Yerin hava örtüyüdür. Havanın təxminən 78%-i azot, 21%-i oksigen, qalan 1%-i isə arqon, karbon qazı (CO₂), su buxarı və digər qazlardır. Atmosfer bizi Günəşin zərərli şüalarından və meteoritlərdən qoruyur, gecələr isə istiliyin kosmosa tam getməsinə imkan vermir.
| Qat | Hündürlük | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Troposfer | qütblərdə 8–10 km, ekvatorda 16–18 km | Havanın çox hissəsi və su buxarı buradadır; bütün hava hadisələri burada baş verir |
| Stratosfer | təxminən 50 km-ə qədər | Ultrabənövşəyi şüaları udan ozon qatı burada yerləşir |
| Mezosfer | təxminən 80 km-ə qədər | Meteorların çoxu burada yanır |
| Termosfer və ekzosfer | yüzlərlə kilometr yuxarı | Qütb parıltıları burada yaranır; hava son dərəcə seyrəkdir |
Temperatur və təzyiq
Günəş şüaları havadan keçərkən onu az qızdırır — əvvəlcə yer səthi qızır, hava isə ondan istilik alır. Ona görə troposferdə yuxarı qalxdıqca hava soyuyur: hər 1 km-də təxminən 6 °C. Hündürlük artdıqca atmosfer təzyiqi də azalır. Dəniz səviyyəsində normal təzyiq 760 mm civə sütunudur. Külək həmişə yüksək təzyiqli sahədən alçaq təzyiqli sahəyə doğru əsir.
Dəniz sahilində havanın temperaturu +24 °C-dir. 3000 m hündürlükdəki dağ zirvəsində temperatur təxminən nə qədər olar?
Həllini göstərHəllini gizlət
Temperaturun azalması: 3 × 6 °C = 18 °C.
Zirvədə: 24 °C − 18 °C = +6 °C.
Hava və iqlim
Müəyyən yerdə və müəyyən vaxtda troposferin vəziyyəti: temperatur, təzyiq, rütubət, külək, buludluluq və yağıntı.
Müəyyən ərazi üçün uzun illər ərzində təkrarlanan orta hava rejimi.
- Termometr temperaturu ölçür.
- Barometr atmosfer təzyiqini ölçür.
- Hiqrometr havanın rütubətini ölçür.
- Flüger küləyin istiqamətini, anemometr isə sürətini göstərir.
- Yağıntıölçən düşən yağıntının miqdarını millimetrlə ölçür.
İqlim qurşaqları
İqlimi ilk növbədə coğrafi en müəyyən edir: ekvatora yaxın yerlərdə Günəş şüaları dik düşür, qütblərə doğru isə maili düşür və az istilik verir. Bundan başqa, okeandan uzaqlıq, relyef, dəniz axınları və hakim küləklər də iqlimə təsir edir. Yer səthində 7 əsas və 6 keçid iqlim qurşağı ayrılır.
| İqlim qurşağı | Əsas xüsusiyyətləri |
|---|---|
| Ekvatorial | İl boyu isti və rütubətli, demək olar ki, hər gün yağış yağır |
| Subekvatorial | Rütubətli yay və quraq qış |
| Tropik | Çox isti və quraq; Böyük Səhra kimi səhralar buradadır |
| Subtropik | İsti yay və mülayim qış; Aralıq dənizi sahilləri |
| Mülayim | Dörd fəsil aydın seçilir: isti yay, soyuq qış |
| Subarktik və subantarktik | Qısa sərin yay, uzun şaxtalı qış |
| Arktik və antarktik | İl boyu şaxta; buz və qar örtüyü |
Əsas fikirlər
- Hava təxminən 78% azotdan və 21% oksigendən ibarətdir.
- Bütün hava hadisələri troposferdə baş verir; ozon qatı stratosferdədir.
- Troposferdə hər 1 km-də temperatur təxminən 6 °C azalır, təzyiq də aşağı düşür.
- Hava — troposferin anlıq vəziyyəti, iqlim isə çoxillik hava rejimidir.
- İqlimi əsasən coğrafi en müəyyən edir; 7 əsas və 6 keçid iqlim qurşağı var.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.