- Yerin planını xəritədən fərqləndirmək, şərti işarələrin növlərini tanımaq və gözəyarı plan çəkmək
- Üfüqün tərəflərini təyin etmək, azimut və tərs azimutu hesablamaq
- Horizontallara görə nöqtələrin mütləq hündürlüyünü, kəsmə hündürlüyü və təpənin nisbi hündürlüyünü tapmaq
- A–B xətti üzrə relyef profilini qurmaq və DİM tapşırığında düzgün profili seçmək
Qəbələ yaxınlığında oriyentirləmə yarışında Murada bir kart verilir: «Bulaqdan 60° azimutla 400 m get, sonra təpəni 150 m-lik horizontal boyunca dolan». Kompası və planı olan iştirakçı tapşırığı bir neçə dəqiqəyə yerinə yetirir, olmayan isə meşədə azır. Bu dərsdə Yer səthinin kağız üzərində necə təsvir olunduğunu və planda istiqaməti, məsafəni və relyefi oxumağı öyrənəcəksən.
Yerin planı və şərti işarələr
Kiçik bir ərazinin (həyətin, parkın, kəndin) çox iri miqyasda — adətən 1 : 5000 və daha iri — şərti işarələrlə çəkilmiş ətraflı təsviri. Ərazi kiçik olduğu üçün Yerin kürəviliyi nəzərə alınmır, dərəcə toru çəkilmir, şimal istiqaməti isə oxla göstərilir.
Plan, xəritə və qlobusun müqayisəsi «Xəritə və miqyas» dərsindədir; burada planın «dilini» öyrənək. Planda dörd növ şərti işarə var:
- Miqyaslı (sahəvi) işarələr — sahəsi miqyasla göstərilən obyektlər: meşə, bağ, göl, əkin sahəsi. Onların konturunu plandan ölçüb sahəni hesablamaq olar.
- Miqyassız (nöqtəvi) işarələr — miqyasla göstərilə bilməyəcək qədər kiçik obyektlər: quyu, bulaq, ayrıca ağac, yel dəyirmanı. Plan onların yerini göstərir, ölçüsünü yox.
- Xətti işarələr — uzunluğu miqyasla, eni isə miqyassız göstərilən obyektlər: yol, çay, hasar, elektrik xətti.
- İzahedici işarələr — əlavə məlumat verir: çayın axın istiqaməti (ox), meşədəki ağacların növü, körpünün uzunluğu, quyunun dərinliyi.
Planı yerində çəkməyə planaalma deyilir. Məktəbdə gözəyarı planaalma aparılır: istiqamət kompasla, məsafə isə addımlarla ölçülür. Qütb üsulunda müşahidəçi bir nöqtədə dayanır və oradan hər obyektə azimutu və məsafəni ölçür; marşrut üsulunda isə yol boyunca hərəkət edir və hər döngədə azimutu və keçdiyi məsafəni qeyd edir.
- 1Addımını ölç
10 m-lik məsafəni bir neçə dəfə addımla və orta addım uzunluğunu tap (adətən 0,6–0,75 m).
- 2Miqyas seç
Bütün marşrut vərəqə sığmalıdır, məsələn, 1 : 2000 (1 sm-də 20 m).
- 3Hər hissəni ölç
Döngəyə qədər addımları say, kompasla azimutu təyin et; məsafəni metrə, sonra miqyasla santimetrə çevir.
- 4Çək və işarələ
Şimal oxunu çək, hər hissəni öz azimutu ilə çək, yol boyunca görünən obyektləri şərti işarələrlə göstər.
Elvinin orta addımı 0,6 m-dir. O, məktəbdən bulağa qədər 350 addım atdı.
1) Məsafə neçə metrdir?
2) Bu məsafə miqyası 1 : 3000 olan planda neçə sm olar?
3) Həmin planda bulaqdan körpüyə qədər 4,5 sm-dir. Elvin bu yolu neçə addıma gedər?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) 1 : 3000 → 1 sm-də 30 m (iki sıfırı silirik); 210 : 30 = 7 sm.
3) 4,5 · 30 = 135 m; 135 : 0,6 = 225 addım.
Üfüqün tərəfləri və oriyentirləmə
Üfüqün dörd əsas tərəfi — şimal, cənub, şərq və qərb — və dörd aralıq tərəfi var: şimal-şərq, cənub-şərq, cənub-qərb, şimal-qərb. Öz yerini üfüqün tərəflərinə görə müəyyən etməyə oriyentirləmə deyilir. Bunun dörd əsas yolu var:
- Kompasla: maqnit əqrəbinin bir ucu həmişə şimala yönəlir. Kompası üfüqi saxla və əqrəb dayananda şkalanın 0°-ni (Ş hərfini) onun şimal ucu ilə üst-üstə sal.
- Günəşə görə: Şimal tropikindən şimalda, o cümlədən Azərbaycanda, yerli günortada Günəş cənubda olur, şaquli cisimlərin kölgəsi isə şimala yönəlir.
- Qütb ulduzuna görə: Kiçik Ayı bürcündəki Qütb ulduzu həmişə şimal tərəfdə görünür. Onu Böyük Ayının «çömçəsinin» kənar iki ulduzundan keçən xətt üzərində, bu ulduzlar arasındakı məsafənin təxminən beş misli qədər aralıda tapırlar.
- Yerli əlamətlərə görə: qar cənub yamaclarında tez əriyir; mamır və şibyə çox vaxt ağacların və daşların şimal tərəfində olur; qarışqa yuvaları adətən ağacın cənub tərəfində qurulur. Bu əlamətlər yalnız köməkçidir — onları bir neçəsi ilə yoxla.
Azimut və tərs azimut
Şimal istiqaməti ilə obyektə olan istiqamət arasındakı, saat əqrəbi hərəkəti istiqamətində ölçülən bucaq. Azimut 0°-dən 360°-yə qədər olur və kompasla ölçülür.
| İstiqamət | Azimut | Tərs azimut |
|---|---|---|
| Şimal | 0° (360°) | 180° |
| Şimal-şərq | 45° | 225° |
| Şərq | 90° | 270° |
| Cənub-şərq | 135° | 315° |
| Cənub | 180° | 0° |
| Cənub-qərb | 225° | 45° |
| Qərb | 270° | 90° |
| Şimal-qərb | 315° | 135° |
- Adüz azimut — A nöqtəsindən B nöqtəsinə istiqamət
- A(tərs)tərs azimut — B-dən A-ya geri istiqamət
- ±A < 180° olarsa +180°, A ≥ 180° olarsa −180°
Geri yol düz yolun tam əksidir, ona görə istiqamətlər 180° fərqlənir; cavab həmişə 0°–360° aralığında qalmalıdır.
Tərs azimutu tapın: 1) 70°; 2) 300°; 3) 180°.
4) Turist düşərgədən mağaraya 215° azimutla getdi. Geri hansı azimutla qayıtmalıdır və mağara düşərgənin hansı tərəfindədir?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) 300° ≥ 180° → 300° − 180° = 120°.
3) 180° − 180° = 0° — cənubun əksi şimaldır.
4) 215° − 180° = 35°. 215° azimutu 180° (cənub) ilə 270° (qərb) arasındadır: mağara düşərgədən cənub-qərbdədir, geri yol isə şimal-şərqə doğrudur.
Turist düşərgədən çıxıb əvvəlcə 0° azimutla 2 km, sonra 90° azimutla 3 km, daha sonra 180° azimutla 2 km getdi. Düşərgəyə qayıtmaq üçün hansı azimutla neçə km getməlidir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Şimal və cənub hissələri bir-birini «yeyir»: 2 − 2 = 0. Turist düşərgədən düz 3 km şərqdədir.
Qayıtmaq üçün qərbə getmək lazımdır: 270° azimutla 3 km (90° + 180° = 270°).
Planda bulaqdan məktəbə istiqamətin azimutu 135°-dir. Məktəbdən bulağa istiqamətin azimutunu və bulağın məktəbə nəzərən yerləşdiyi tərəfi müəyyən edin.
A) 315°, şimal-qərb
B) 225°, cənub-qərb
C) 45°, şimal-şərq
D) 315°, cənub-şərq
E) 135°, şimal-qərb
Həllini göstərHəllini gizlət
315° şimal-qərb istiqamətidir (cədvələ bax), yəni bulaq məktəbdən şimal-qərbdə yerləşir.
Yoxlama: məktəb bulaqdan cənub-şərqdə (135°) idi — əks tərəf şimal-qərbdir.
Doğru cavab: A. (D variantında azimut düzdür, tərəf isə səhvdir.)
Horizontallar, kəsmə hündürlük və izobatlar
Mütləq və nisbi hündürlük anlayışları «Relyef: dağlar və düzənliklər» dərsindədir. Planda və topoqrafik xəritədə relyefi göstərməyin ən dəqiq üsulu horizontallardır. Təsəvvür et ki, təpəni hər dəfə 10 m qalxan suya batırırlar: suyun yamacda qoyduğu hər «iz» bir horizontaldır. Yuxarıdan baxanda bu izlər bir-birinin içində yerləşən qapalı əyrilər kimi görünür.
Planda və ya xəritədə eyni mütləq hündürlüyə malik nöqtələri birləşdirən qapalı əyri xətt.
Qonşu iki horizontal arasındakı hündürlük fərqi. Bir planda o sabitdir (məsələn, 5 m və ya 10 m) və adətən planın aşağısında yazılır.
Dəniz, göl və ya okean dibində eyni dərinlikli nöqtələri birləşdirən xətt. Fiziki xəritələrdə dərinlik mavi rəngin tündlüyü ilə də göstərilir.
- Horizontallar bir-birinə nə qədər yaxındırsa, yamac o qədər dikdir; aralarındakı məsafə böyükdürsə, yamac maili olur.
- Horizontala bərkidilmiş qısa xətt — berqştrix — yamacın aşağı düşdüyü istiqaməti göstərir: təpədə xaricə, çökəklikdə (çuxurda) içəriyə yönəlir.
- Horizontal üzərindəki rəqəmlərin «başı» yamacın yuxarısına baxır.
- İçəriyə doğru hündürlüklər artırsa — təpə (dağ), azalırsa — çökəklik. Horizontallar bir-birini kəsmir.
- Hnöqtənin mütləq hündürlüyü, m
- H₁nöqtədən aşağıdakı horizontalın hündürlüyü, m
- hkəsmə hündürlük, m
- anöqtədən aşağı horizontala qədər məsafə
- biki horizontal arasındakı məsafə (eyni düz xətt üzrə)
İki horizontal arasında yamac bərabər meyilli qəbul edilir. Nöqtə düz ortadadırsa, H = H₁ + h / 2.
- H(zirvə)zirvənin mütləq hündürlüyü (adətən rəqəmlə yazılır)
- H(ətək)ən xarici (ən aşağı) horizontalın hündürlüyü
- H(daxili)ən daxili horizontalın hündürlüyü
- ntəpəni təsvir edən qapalı horizontalların sayı
n horizontal arasında n − 1 aralıq var. Zirvənin rəqəmi yoxdursa, o, ən daxili horizontaldan yüksək, ondan bir kəsmə hündürlük yuxarıdakı səviyyədən isə alçaqdır.
Planda kəsmə hündürlük 5 m-dir.
1) A nöqtəsi 110 m və 115 m horizontallarının düz ortasındadır.
2) B nöqtəsi bu iki horizontal arasındakı 2 sm-lik məsafədə, 110 m-lik horizontaldan 0,4 sm aralıdadır.
3) C nöqtəsi 115 m-lik horizontalın üzərindədir.
Nöqtələrin mütləq hündürlüyünü və C nöqtəsinin B-yə nəzərən nisbi hündürlüyünü tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
2) H(B) = 110 + 5 · 0,4 : 2 = 110 + 1 = 111 m.
3) H(C) = 115 m; C nöqtəsi B-dən 115 − 111 = 4 m hündürdür.
Təpə 4 qapalı horizontalla göstərilib, kəsmə hündürlük 5 m-dir. Ən daxili horizontalda 85 yazılıb, zirvənin hündürlüyü 87,6 m-dir.
1) Təpənin ətəyinin (ən xarici horizontalın) hündürlüyünü tapın.
2) Təpənin nisbi hündürlüyü nə qədərdir?
3) Kəsmə hündürlük 10 m olsaydı, cavab necə dəyişərdi?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) H(nisbi) = 87,6 − 70 = 17,6 m.
3) H(ətək) = 85 − 3 · 10 = 55 m; nisbi hündürlük 87,6 − 55 = 32,6 m olardı. Kəsmə hündürlüyə mütləq diqqət et.
1) Dağ gölünün səthinin mütləq hündürlüyü 1450 m-dir, göldəki ən dərin izobat 60 m-dir. Gölün ən dərin nöqtəsinin mütləq hündürlüyü nə qədərdir?
2) Xəzər dənizinin səviyyəsi təxminən −28 m, ən böyük dərinliyi isə təxminən 1025 m-dir. Dənizin ən dərin nöqtəsi okean səviyyəsindən nə qədər aşağıdadır?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) −28 − 1025 = −1053 m, yəni okean səviyyəsindən təxminən 1053 m aşağıda.
Relyef profili: qurmaq və seçmək
Relyef profili ərazinin seçilmiş A–B xətti üzrə şaquli kəsiyidir: yamacların dikliyini, zirvə və çökəkliklərin yerini göstərir. Profil qurmaq kartoqrafik tədqiqatın qrafik üsuluna aiddir, DİM isə adətən beş profildən düzgününü seçməyi tələb edir.
- 1A–B xəttini çək
Planda A və B nöqtələrini düz xətlə birləşdir.
- 2Kəsişmələri qeyd et
Kağız zolağını A–B boyunca qoy, xəttin hər horizontalı kəsdiyi yeri işarələ və hündürlüyünü yaz. A və B-nin hündürlüyünü də qonşu horizontallara görə qiymətləndir.
- 3Oxları qur
Üfüqi ox A–B-nin uzunluğudur (planın miqyası ilə). Şaquli oxda hündürlükləri kəsmə hündürlük addımı ilə yaz; şaquli miqyas daha iri götürülür, yoxsa relyef çox yastı görünər.
- 4Nöqtələri birləşdir
Hər kəsişmədən öz hündürlüyünə qədər qalx və nöqtələri hamar xətlə birləşdir. Eyni hündürlüklü iki qonşu kəsişmə arasında xətt ya yuxarı (təpə), ya da aşağı (çökəklik) əyilir.
- 5Yoxla
Horizontalların sıx olduğu hissədə profil dik, seyrək olduğu yerdə maili olmalıdır.
Planda kəsmə hündürlük 10 m-dir. A–B xətti qərbdən şərqə gedir və ardıcıl olaraq 100, 110, 120, 130, 130, 120, 110, 100 m-lik horizontalları kəsir. 130 m-lik horizontalın içində zirvə var, şərq tərəfdə horizontallar qərb tərəfdəkindən sıxdır. Profil haqqında hansı fikir doğrudur?
A) Profil 130 m-də başlayır və 100 m-də bitir
B) Ən yüksək nöqtə 130 m-dir və profil orada üfüqi düz xətt kimi uzanır
C) Ortada 130 m-dən hündür nöqtə var, şərq yamacı qərb yamacından dikdir
D) Ortada 120 m-dən alçaq çökəklik var
E) Qərb yamacı şərq yamacından dikdir
Həllini göstərHəllini gizlət
İki 130 m-lik kəsişmə arasında zirvə var — hündürlük 130 m-dən böyükdür (B və D səhvdir).
Şərqdə horizontallar sıxdır → şərq yamacı dikdir (E səhvdir).
Doğru cavab: C. Yuxarıdakı sxemdə məhz belə profil göstərilib.
- 1.Azimutu 45° olan istiqamətin tərs azimutu °-dir.
- 2.Qərb istiqamətinin azimutu °-dir.
- 3.Təpə 6 qapalı horizontalla göstərilib; onların arasında aralıq var.
- 4.Eyni dərinlikli nöqtələri birləşdirən xətt adlanır.
Əsas fikirlər
- Yerin planı kiçik ərazinin çox iri miqyaslı təsviridir: dərəcə toru yoxdur, şimal oxla göstərilir; şərti işarələr miqyaslı, miqyassız, xətti və izahedici olur.
- Azimut şimaldan saat əqrəbi istiqamətində 0°–360° ölçülür: şərq 90°, cənub 180°, qərb 270°.
- Tərs azimut = A ± 180°: 180°-dən kiçik azimuta əlavə et, böyüyündən çıx.
- Horizontal (izohips) eyni mütləq hündürlüklü, izobat eyni dərinlikli nöqtələri birləşdirir; sıx horizontallar dik yamac deməkdir.
- Təpənin nisbi hündürlüyü = zirvə − ətək (ən xarici horizontal); n horizontal arasında n − 1 kəsmə hündürlük var.
- Profil A–B xəttinin horizontallarla kəsişmələrinə görə qurulur; düzgün profili başlanğıc-son hündürlüyə, zirvənin yerinə və dik yamaca görə seç.
Özünü yoxla
12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.