- Doğum, ölüm və təbii artım əmsallarını hesablamaq
- Demoqrafik keçidin mərhələlərini və yaş-cins piramidalarının tiplərini izah etmək
- Miqrasiyanın səbəblərini və urbanizasiyanın nəticələrini təhlil etmək
1900-cü ildə Yer üzündə 2 milyarddan az insan yaşayırdı, 2025-ci ildə isə təxminən 8,2 milyard nəfər yaşayır. Bəs əhali niyə bəzi ölkələrdə sürətlə artır, bəzilərində isə azalır? Niyə insanlar kəndlərdən şəhərlərə köçür? Bu dərsdə əhalinin necə dəyişdiyini rəqəmlərlə ölçməyi öyrənəcəksən.
Təbii artım
Demoqraflar doğum və ölümləri adətən promille (‰) ilə — hər 1000 nəfərə düşən sayla ölçürlər. Doğum əmsalı bir ildə hər 1000 sakinə düşən doğulanların sayıdır, ölüm əmsalı isə ölənlərin sayı. Onların fərqi təbii artım adlanır. Miqrasiya burada nəzərə alınmır.
- TAtəbii artım, ‰ (10-a bölsən, faizlə alınır)
- Ddoğum əmsalı: il ərzində doğulanlar / əhali × 1000, ‰
- Öölüm əmsalı: il ərzində ölənlər / əhali × 1000, ‰
Təbii artım doğum əmsalı ilə ölüm əmsalının fərqidir.
Əhalisi 250 000 nəfər olan şəhərdə bir ildə 3500 uşaq doğulub, 1500 nəfər ölüb. Doğum və ölüm əmsallarını, təbii artımı (‰ və %) və əhalinin neçə il sonra ikiqat artacağını tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Ö = 1500 / 250 000 × 1000 = 6 ‰.
TA = 14 − 6 = 8 ‰ = 0,8%; bu, ildə 2000 nəfər deməkdir.
İkiqat artma müddəti ≈ 70 / 0,8 ≈ 88 il (artım sabit qalarsa).
Demoqrafik keçid və yaş-cins piramidaları
Demoqrafik keçid modeli cəmiyyət inkişaf etdikcə doğum və ölüm əmsallarının necə dəyişdiyini göstərir. Əvvəlcə tibb, gigiyena və qidalanma yaxşılaşır, ölüm əmsalı azalır. Doğum əmsalı isə bir müddət yüksək qalır — əhali sürətlə artır. Sonra şəhərləşmə, qızların təhsili və həyat tərzinin dəyişməsi ilə ailələrdə uşaqların sayı da azalır.
| Mərhələ | Doğum / ölüm | Əhalinin artımı | Nümunə |
|---|---|---|---|
| 1 | yüksək / yüksək | çox zəif | sənaye dövründən əvvəlki cəmiyyətlər |
| 2 | yüksək / sürətlə azalır | çox sürətli («demoqrafik partlayış») | Niger, Çad |
| 3 | azalır / aşağı | yavaşıyır | Pakistan, Misir |
| 4 | aşağı / aşağı | zəif və ya sabit | ABŞ, Fransa |
| 5 | ölüm doğumdan çox | əhali azalır | Yaponiya, İtaliya |
Ölkənin demoqrafik vəziyyətini yaş-cins piramidası yaxşı göstərir: solda kişilər, sağda qadınlar, aşağıdan yuxarı yaş qrupları. Geniş əsaslı (üçbucaq) piramida gənc və sürətlə artan əhalini, dar əsaslı piramida isə qocalan əhalini göstərir. Uşaqların (0–14) və yaşlıların (65+) işləyən yaşdakı (15–64) əhaliyə nisbəti demoqrafik yük adlanır.
Miqrasiya
Miqrasiya insanların daimi və ya uzunmüddətli yaşayış yerini dəyişməsidir. Ölkədən gedənlər emiqrant, ölkəyə gələnlər immiqrant adlanır; onların fərqi miqrasiya saldosudur. Səbəbləri itələyici (işsizlik, müharibə, quraqlıq) və cəlbedici (iş, yüksək maaş, təhlükəsizlik, təhsil) amillərə bölünür. BMT-nin Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatına görə, 2020-ci ildə dünyada təxminən 281 milyon beynəlxalq miqrant var idi — dünya əhalisinin təxminən 3,6%-i. Ölkə daxilində isə ən güclü axın kəndlərdən şəhərlərə doğrudur; Azərbaycanda da insanlar çox vaxt Bakıya və Abşerona köçür.
Urbanizasiya və meqapolislər
Urbanizasiya şəhərlərin və şəhər əhalisinin payının artmasıdır. BMT-nin hesablamalarına görə, təxminən 2007-ci ildə tarixdə ilk dəfə şəhərlərdə kəndlərdən çox insan yaşamağa başlayıb; 2050-ci ilə qədər bəşəriyyətin təxminən üçdə ikisinin şəhərli olacağı gözlənilir. Böyük şəhər ətrafındakı qəsəbə və peyk şəhərlərlə birlikdə aqlomerasiya yaradır: məsələn, Bakı, Sumqayıt və Abşeron qəsəbələri. Əhalisi 10 milyondan çox olan şəhərlərə meqapolis deyilir; onların sayı 30-dan çoxdur və əksəriyyəti Asiyadadır. Tokio, Dehli, Şanxay, Cakarta, Dəkkə kimi ən böyük şəhər ərazilərinin hər birində 20 milyondan çox insan yaşayır; onların dəqiq sıralaması şəhər sərhədinin necə çəkilməsindən asılıdır. Bir-birinə qovuşan aqlomerasiyalar isə meqalopolis yaradır — məsələn, ABŞ-da Bostondan Vaşinqtona qədər uzanan zolaq.
Sürətli urbanizasiyanın problemləri də var: nəqliyyat tıxacları, mənzil çatışmazlığı, havanın çirklənməsi. BMT-Habitatın hesablamalarına görə, 1 milyarddan çox insan daxma məhəllələrində və ya oxşar şəraitdə yaşayır. Buna görə müasir şəhərsalma ictimai nəqliyyata, yaşıl zonalara və əlçatan mənzilə üstünlük verir.
a) Rayonun 1 200 000 sakinindən 780 000-i şəhərlərdə yaşayır. Urbanizasiya səviyyəsi nə qədərdir?
b) Ölkədə 2,4 milyon uşaq (0–14), 0,8 milyon yaşlı (65+) və 6,8 milyon 15–64 yaşlı insan var. Demoqrafik yük əmsalını tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
b) (2,4 + 0,8) / 6,8 × 100 ≈ 47, yəni hər 100 işləyən yaşda adama təxminən 47 uşaq və yaşlı düşür.
Əsas fikirlər
- Təbii artım = doğum əmsalı − ölüm əmsalı (‰); 10-a bölsən, faizlə alınır.
- 70 qaydası: əhalinin ikiqat artma müddəti ≈ 70 / r (r — illik artım, %).
- Demoqrafik keçiddə əvvəl ölüm, sonra doğum əmsalı azalır; aradakı dövrdə əhali sürətlə artır.
- Geniş əsaslı piramida gənc, dar əsaslı piramida qocalan əhalini göstərir.
- Miqrasiyanı itələyici və cəlbedici amillər yaradır; ən güclü daxili axın kənddən şəhərə doğrudur.
- Meqapolis — əhalisi 10 milyondan çox olan şəhərdir; onların əksəriyyəti Asiyadadır.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.