Neft Daşlarının platformaları, Daşkəsənin dəmir filizi, Naftalanın müalicəvi nefti, Qobustanın püskürən palçıq təpələri və Naxçıvanın Badamlı suyu — bunların hamısının bir səbəbi var: Azərbaycanın mürəkkəb geoloji quruluşu. 2026-cı ildə keçirilən coğrafiya qəbul imtahanlarının hər variantında bu mövzudan ən azı bir tapşırıq var idi: «Hansı yataq hansı rayondadır?», «Bu ərazi hansı tektonik zonadadır?» Bu dərsdə belə suallara addım-addım cavab verməyi öyrənəcəksən.
Geoloji inkişaf: Tetis okeanından dağlara
Azərbaycanın indiki ərazisi uzun müddət Tetis okeanının suları altında olub. Mezozoyun sonunda Ərəbistan litosfer tavası şimala hərəkət edərək Avrasiya tavası ilə toqquşdu. Kaynozoyun əvvəlində Böyük və Kiçik Qafqazın yerində alçaq adalar yarandı, sonra bu adalar güclü qalxaraq hündür dağlara çevrildi. Kaynozoyun sonunda dəniz geri çəkildi, düzənliklər üzə çıxdı və ölkənin indiki relyefi formalaşdı.
Azərbaycan Alp-Himalay qırışıqlıq (geosinklinal) qurşağında yerləşir və tavaların toqquşması bu gün də davam edir. Ona görə ölkə fəal seysmik zonadadır: ən güclü zəlzələlər Böyük Qafqazın cənub yamacında (xüsusilə Şamaxı ətrafında), Gəncə ətrafında və Naxçıvanda Qapıcıq zirvəsi ətrafında baş verir. Tavaların hərəkəti və platformalar «Yerin daxili quruluşu və litosfer tavaları» dərsində izah olunur.
| Era / dövr | Süxurlar | Harada üzə çıxır |
|---|---|---|
| Paleozoy (ən qədim, 400–450 mln il) | kristallik şistlər | Naxçıvan: Dərələyəz silsiləsi və Sədərək qalxması; Tovuz: Əsrikçay və Zəyəmçay hövzələri |
| Mezozoy: Yura dövrü | çökmə və vulkanik süxurlar | Böyük və Kiçik Qafqazın yüksək dağlığı |
| Mezozoy: Təbaşir dövrü | çökmə və vulkanik süxurlar | Böyük və Kiçik Qafqazın orta dağlığı |
| Kaynozoy: Paleogen | vulkanik süxurlar | Talış dağları, Naxçıvanın dağlıq hissəsi |
| Kaynozoy: Neogen | çökmə süxurlar (gil, qumdaşı) | alçaq dağlıq və dağətəyi ərazilər |
| Kaynozoy: IV (Antropogen) dövr | dəniz və çay çöküntüləri; lava və vulkan külləri | bütün ovalıqlar (vaxtilə dəniz altında olub); lavalar — Qarabağ vulkanik yaylasında |
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Beş tektonik zona (DİM adları ilə)
Tektonik qalxma və çökmə zonasıTərif
Yer qabığının uzun müddət qalxan (qalxma zonası — dağlar) və ya enən (çökmə, yaxud əyilmə zonası — ovalıq və çökəkliklər) iri sahəsi. Çökmə zonalarında qalın çökmə süxur qatları toplanır.
Məktəb dərsliyi və DİM testləri Azərbaycan ərazisini beş iri tektonik zonaya bölür. Zonaların sərhədləri çox vaxt tektonik qırılmalar boyunca keçir: dağla düzənliyin sərhədində yamaclar dik olur, sürüşmələr baş verir, mineral və termal sular yer səthinə çıxır.
| Tektonik zona | Hansı ərazilər daxildir | Əsas xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| 1. Böyük Qafqaz qalxması | Böyük Qafqazın cənub və şimal-şərq yamacları (Baş Qafqaz, Yan silsilə, Niyaldağ), Abşeron-Qobustan, Qusar maili düzənliyinin bir hissəsi | Yura və Təbaşir çökmə süxurları; Abşeron-Qobustanda palçıq vulkanları və neft; Balakən–Zaqatalada polimetal filizləri |
| 2. Ön Qafqaz çökməsi (əyilməsi) | Samur-Dəvəçi ovalığı, Şollar düzü, Qusar maili düzənliyinin bir hissəsi | IV dövr çöküntüləri; Şollarda şirin yeraltı sular |
| 3. Kür çökməsi (Kür dağarası çökəkliyi) | Kür-Araz ovalığı, Qanıx-Əyriçay çökəkliyi, Acınohur-Ceyrançöl öndağlığı, Lənkəran ovalığı | qalın çökmə qatı, səthdə IV dövr çöküntüləri; neft və qaz (Muradxanlı, Mollakənd) |
| 4. Kiçik Qafqaz qalxması | bütün Kiçik Qafqaz (Şahdağ, Murovdağ, Qarabağ silsilələri, Qarabağ vulkanik yaylası), Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Zəngəzur, Dərələyəz) və Talış dağları | maqmatik və vulkanik süxurlar; filiz yataqlarının çoxu; IV dövr lavaları və sönmüş vulkanlar |
| 5. Orta Araz əyilməsi | Naxçıvanın Arazboyu maili düzənliklərinin əksəriyyəti | çökmə süxurlar; daşduz yataqları (Nehrəm, Duzdağ) |
Nümunə 1 — qapalı tapşırıq
Məsələ
Tektonik çökmə zonasında yerləşən ərazi hansıdır?
A) Peştəsər silsiləsi
B) Ləngəbiz silsiləsi
C) Ceyrançöl öndağlığı
D) Dərələyəz silsiləsi
E) Niyaldağ silsiləsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
A) Peştəsər — Talış dağlarındadır → Kiçik Qafqaz qalxması.
B) Ləngəbiz — Böyük Qafqazın cənub-şərq hissəsi → Böyük Qafqaz qalxması.
C) Ceyrançöl — Acınohur-Ceyrançöl öndağlığı → Kür çökməsi.
D) Dərələyəz — Naxçıvanın dağlıq hissəsi → Kiçik Qafqaz qalxması.
E) Niyaldağ — Böyük Qafqazın cənub yamacı → Böyük Qafqaz qalxması.
Cavab: C.
Nümunə 2 — uyğunluq (kodlaşdırılan)
Məsələ
Uyğunluğu müəyyən edin.
Tektonik zonalar: 1. Ön Qafqaz çökməsi; 2. Kür çökməsi; 3. Orta Araz əyilməsi.
Ərazilər: a. Şollar düzü; b. Qanıx-Əyriçay çökəkliyi; c. Şərur düzü; d. Lənkəran ovalığı; e. Samur-Dəvəçi ovalığı.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Kür çökməsi — Kür-Araz ovalığı ilə yanaşı Qanıx-Əyriçay (b) və Lənkəran ovalığı (d).
3) Orta Araz əyilməsi — Naxçıvanın Arazboyu düzənlikləri: Şərur düzü (c).
Cavab: 1 – a, e; 2 – b, d; 3 – c.
Palçıq vulkanları
Azərbaycanda 300-dən çox palçıq vulkanı var. Onlara psevdovulkanlar (yalançı vulkanlar) da deyilir, çünki maqma ilə əlaqələri yoxdur: palçıq vulkanları çökmə süxurlarda 4–6 km dərinlikdə yaranır. Onlar ən çox neftli-qazlı və seysmik ərazilərdə — Abşeronda, Qobustanda, Kür-Araz ovalığının cənub-şərqində (Cənub-Şərqi Şirvanda) və Xəzər dənizinin dibində yayılıb. Ən böyükləri Torağay (400 m), Şıxzahirli, Axtarma-Paşalı, Qalmaz, Keyrəki və Otman-Bozdağdır.
Salza və brekçiyaTərif
Palçıq vulkanının yer səthinə çıxardığı qaynar gil-palçıq kütləsi salza adlanır. Salza soyuyub bərkiyəndə brekçiyaya çevrilir.
Vulkan palçığı əsəb sistemi, dəri və oynaq xəstəliklərinin müalicəsində istifadə olunur. 2007-ci ildə «Bakı və Abşeron yarımadasının palçıq vulkanları qrupu» Dövlət Təbiət Qoruğu yaradıldı və 52 palçıq vulkanı qoruq statusu aldı.
Faydalı qazıntılar geoloji quruluşla necə bağlıdır
Qanunauyğunluq sadədir. Maqmatik və metamorfik süxurların yayıldığı Kiçik Qafqazda və Naxçıvanda filiz faydalı qazıntıları (dəmir, mis, qızıl, civə, xromit, molibden) üstünlük təşkil edir. Çökmə süxurların yayıldığı Böyük Qafqazda, dağətəklərində və düzənliklərdə qeyri-filiz faydalı qazıntılar (duz, gil, gips, tikinti daşları) çoxdur. Yanar faydalı qazıntılar — neft və qaz — Kaynozoyun qalın çökmə qatlarında, çökəkliklərdə və Xəzərin dibində toplanıb. Mühüm istisna: Böyük Qafqazda, Balakən–Zaqatala ərazisində iri polimetal filiz yataqları var.
| Filiz | Yataqlar | İnzibati rayon |
|---|---|---|
| Dəmir filizi | Daşkəsən, Hamançay, Dəmiroğlu | Daşkəsən |
| Alunit | Zəylik | Daşkəsən |
| Civə | Ağyataq, Şorbulaq, Levçay | Kəlbəcər |
| Civə | Narzanlı, Gilgəzçay | Laçın |
| Xromit | Göydərə | Kəlbəcər |
| Xromit | İpək | Laçın |
| Qızıl | Söyüdlü (Zod), Qızılbulaq | Kəlbəcər |
| Qızıl | Qoşa | Gədəbəy |
| Qızıl | Vejnəli | Zəngilan |
| Mis | Qaradağ | Gədəbəy |
| Molibden-mis | Parağaçay, Diaxçay | Ordubad |
| Polimetal (qurğuşun, sink, mis) | Filizçay, Kasdağ, Katexçay, Mazımçay | Balakən, Zaqatala |
| Polimetal | Gümüşlü | Şərur |
| Polimetal | Mehmana | Kəlbəcər |
| Qeyri-filiz və yanar | Yataq | Harada | İstifadəsi |
|---|---|---|---|
| Daşduz | Nehrəm, Duzdağ | Naxçıvan MR | kimya sənayesi |
| Bentonit gili | Daşsalahlı | Qazax | metal tökmədə qəliblər |
| Seolit | Ağdağ | Tovuz | kənd təsərrüfatı, kimya |
| Travertin | Şahtaxtı | Naxçıvan MR (həm də Kəlbəcər) | tikinti |
| Gips | Ağcakənd | Goranboy | tikinti |
| Kvars qumu | Hacıvəli, Hökməli | Abşeron | şüşə istehsalı |
| Müalicəvi neft | Naftalan | Naftalan | təbabət |
| Perlit | — | Kəlbəcər | kənd təsərrüfatı, kimya |
| Yanar şist | — | İsmayıllı, Qobustan | yanacaq |
| Neft (quruda) | Bibiheybət, Pirallahı, Yasamal, Siyəzən, Muradxanlı, Mollakənd, Qaraçala | Abşeron, Kür-Araz ovalığı | yanacaq, kimya |
| Neft (dənizdə) | Neft Daşları (ilk neft 1949), Azəri, Çıraq, Günəşli | Xəzər dənizi | yanacaq, ixrac |
| Təbii qaz | Şahdəniz, Ümid, Abşeron (dənizdə); Qaradağ (quruda) | Xəzər, Bakının Qaradağ rayonu | yanacaq, ixrac |
İnteraktiv
İnteraktiv
Nümunə 3 — rayon ↔ yataq
Məsələ
Uyğunluğu müəyyən edin.
İnzibati rayonlar: 1. Daşkəsən; 2. Ordubad; 3. Gədəbəy.
Yataqlar: a. Zəylik; b. Parağaçay; c. Qoşa; d. Hamançay; e. Qaradağ.
A) 1 – d; 2 – b, c; 3 – a, e
B) 1 – a, e; 2 – b; 3 – c, d
C) 1 – a, d; 2 – b; 3 – c, e
D) 1 – d, e; 2 – a; 3 – b, c
E) 1 – a; 2 – b, d; 3 – c, e
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
a. Zəylik — alunit, Daşkəsən → 1.
b. Parağaçay — molibden-mis, Ordubad → 2.
c. Qoşa — qızıl, Gədəbəy → 3.
d. Hamançay — dəmir filizi, Daşkəsən → 1.
e. Qaradağ — mis, Gədəbəy → 3.
Nəticə: 1 – a, d; 2 – b; 3 – c, e.
Cavab: C.
Nümunə 4 — qrupu tanı
Məsələ
Hansı cərgədə yalnız qeyri-filiz faydalı qazıntı yataqları verilib?
A) Nehrəm, Daşsalahlı, Ağcakənd
B) Zəylik, Şahtaxtı, Ağdağ
C) Duzdağ, Göydərə, Hacıvəli
D) Levçay, Ağdağ, Nehrəm
E) Mehmana, Daşsalahlı, Şahtaxtı
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
B) Zəylik — alunit (filiz).
C) Göydərə — xromit (filiz).
D) Levçay — civə (filiz).
E) Mehmana — polimetal (filiz).
A) Nehrəm — daşduz, Daşsalahlı — bentonit, Ağcakənd — gips: hamısı qeyri-filizdir.
Cavab: A.
Nümunə 5 — rayona aid doğru fikirlər
Məsələ
Laçın rayonu üçün doğru olan fikirləri müəyyən edin.
1. Civə yataqları var.
2. Hamançay dəmir filizi yatağı buradadır.
3. Palçıq vulkanları geniş yayılıb.
4. Kiçik Qafqaz qalxma zonasında yerləşir.
5. Ərazisində daşduz yatağı var.
6. Minkənd mineral bulağı buradadır.
A) 2, 3, 5
B) 1, 2, 6
C) 3, 4, 5
D) 1, 4, 6
E) 2, 4, 6
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2 — səhv: Hamançay Daşkəsəndədir.
3 — səhv: palçıq vulkanları çökmə süxurlu neftli ərazilərdədir, Laçın isə vulkanik-maqmatik dağlıqdır.
4 — doğru: Laçın Kiçik Qafqazdadır.
5 — səhv: daşduz Naxçıvandadır (Nehrəm, Duzdağ).
6 — doğru: Minkənd bulağı Laçındadır.
Cavab: D (1, 4, 6).
Mineral sular
Azərbaycanda 1000-dən çox mineral bulaq var. Onlar əsasən dağətəyi rayonlarda, tektonik qırılmalar boyunca yer səthinə çıxır: Quba-Xaçmaz, Şəki-Zaqatala, Lənkəran-Astara və Naxçıvandakı müalicəvi suların çoxu tektonik çatlar üzərindədir. Naxçıvanı bulaqlarının bolluğuna görə «mineral suların muzeyi» adlandırırlar. Bir çox bulağın əsasında kurort-turizm kompleksləri yaradılıb.
| Mineral bulaqlar | Harada |
|---|---|
| Badamlı, Sirab, Vayxır, Darıdağ | Naxçıvan MR |
| İstisu | Kəlbəcər |
| Minkənd | Laçın |
| Şırlan, Turşsu | Şuşa |
| Qalaaltı | Şabran |
| Xaşı, Cimi, Xaltan | Quba |
| İlisu | Qax |
| Bədo | İsmayıllı |
| Meşəsu, Qotursu, Donuzütən, İstisu | Lənkəran, Masallı |
| Şıx, Suraxanı | Abşeron |
Nümunə 6 — bulaqlar
Məsələ
Uyğunluğu müəyyən edin.
1. Şuşa; 2. Naxçıvan MR; 3. Şabran.
a. Turşsu; b. Badamlı; c. Qalaaltı; d. Sirab; e. Şırlan.
A) 1 – b, d; 2 – a, e; 3 – c
B) 1 – a, e; 2 – b, d; 3 – c
C) 1 – a; 2 – b, c; 3 – d, e
D) 1 – e; 2 – d; 3 – a, b, c
E) 1 – a, c; 2 – b, d; 3 – e
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Cavab: B (1 – a, e; 2 – b, d; 3 – c).
Yadda saxla
- Azərbaycan Alp-Himalay qurşağında, Ərəbistan və Avrasiya tavalarının toqquşma zonasındadır, ona görə seysmikdir.
- Beş tektonik zona: Böyük Qafqaz qalxması, Ön Qafqaz çökməsi, Kür çökməsi, Kiçik Qafqaz qalxması (Talışla birlikdə), Orta Araz əyilməsi.
- Ən qədim süxurlar Paleozoy şistləridir (Naxçıvan, Tovuz); Kaynozoy çökmə süxurları ərazinin 4/5-ni tutur; IV dövr lavaları Qarabağ vulkanik yaylasındadır.
- Maqmatik süxurlar (Kiçik Qafqaz, Naxçıvan) filiz, çökmə süxurlar qeyri-filiz və neft-qaz verir; istisna — Balakən–Zaqatala polimetalları.
- Açar yataqlar: Daşkəsən — dəmir, alunit; Kəlbəcər — qızıl, civə, xromit; Laçın — civə, xromit; Ordubad — molibden; Naxçıvan — daşduz.
- 300-dən çox palçıq vulkanı (ən böyüyü Torağay) neftli-qazlı ərazilərdədir; 1000-dən çox mineral bulaq tektonik qırılmalar boyu çıxır.