Azərbaycanın geoloji quruluşu, faydalı qazıntıları və mineral suları

Azərbaycanın beş tektonik zonası DİM adları ilə, süxurların yaşı, palçıq vulkanları, faydalı qazıntı yataqları rayonları ilə birlikdə və mineral bulaqlar — DİM tipli tapşırıqlarla.

  • 8 və 10-cu siniflər
  • 25 dəq
  • 12 sual
  • 28 dərsdən 15-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Beş tektonik zonanı DİM adları ilə adlandırmaq və relyef vahidlərini onlara aid etmək
  • Süxurların yaşı və mənşəyi ilə filiz, qeyri-filiz və yanar faydalı qazıntıların yayılması arasındakı əlaqəni izah etmək
  • Əsas yataqları faydalı qazıntı növü və inzibati rayonla uyğunlaşdırmaq
  • Palçıq vulkanlarının və mineral bulaqların harada və niyə yayıldığını izah etmək

Neft Daşlarının platformaları, Daşkəsənin dəmir filizi, Naftalanın müalicəvi nefti, Qobustanın püskürən palçıq təpələri və Naxçıvanın Badamlı suyu — bunların hamısının bir səbəbi var: Azərbaycanın mürəkkəb geoloji quruluşu. 2026-cı ildə keçirilən coğrafiya qəbul imtahanlarının hər variantında bu mövzudan ən azı bir tapşırıq var idi: «Hansı yataq hansı rayondadır?», «Bu ərazi hansı tektonik zonadadır?» Bu dərsdə belə suallara addım-addım cavab verməyi öyrənəcəksən.

Geoloji inkişaf: Tetis okeanından dağlara

Azərbaycanın indiki ərazisi uzun müddət Tetis okeanının suları altında olub. Mezozoyun sonunda Ərəbistan litosfer tavası şimala hərəkət edərək Avrasiya tavası ilə toqquşdu. Kaynozoyun əvvəlində Böyük və Kiçik Qafqazın yerində alçaq adalar yarandı, sonra bu adalar güclü qalxaraq hündür dağlara çevrildi. Kaynozoyun sonunda dəniz geri çəkildi, düzənliklər üzə çıxdı və ölkənin indiki relyefi formalaşdı.

Azərbaycan Alp-Himalay qırışıqlıq (geosinklinal) qurşağında yerləşir və tavaların toqquşması bu gün də davam edir. Ona görə ölkə fəal seysmik zonadadır: ən güclü zəlzələlər Böyük Qafqazın cənub yamacında (xüsusilə Şamaxı ətrafında), Gəncə ətrafında və Naxçıvanda Qapıcıq zirvəsi ətrafında baş verir. Tavaların hərəkəti və platformalar «Yerin daxili quruluşu və litosfer tavaları» dərsində izah olunur.

Era / dövrSüxurlarHarada üzə çıxır
Paleozoy (ən qədim, 400–450 mln il)kristallik şistlərNaxçıvan: Dərələyəz silsiləsi və Sədərək qalxması; Tovuz: Əsrikçay və Zəyəmçay hövzələri
Mezozoy: Yura dövrüçökmə və vulkanik süxurlarBöyük və Kiçik Qafqazın yüksək dağlığı
Mezozoy: Təbaşir dövrüçökmə və vulkanik süxurlarBöyük və Kiçik Qafqazın orta dağlığı
Kaynozoy: Paleogenvulkanik süxurlarTalış dağları, Naxçıvanın dağlıq hissəsi
Kaynozoy: Neogençökmə süxurlar (gil, qumdaşı)alçaq dağlıq və dağətəyi ərazilər
Kaynozoy: IV (Antropogen) dövrdəniz və çay çöküntüləri; lava və vulkan külləribütün ovalıqlar (vaxtilə dəniz altında olub); lavalar — Qarabağ vulkanik yaylasında
Azərbaycanda süxurların yaşı. Kaynozoy çökmə süxurları ərazinin təxminən 4/5 hissəsini tutur.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Beş tektonik zona (DİM adları ilə)

Tektonik qalxma və çökmə zonasıTərif

Yer qabığının uzun müddət qalxan (qalxma zonası — dağlar) və ya enən (çökmə, yaxud əyilmə zonası — ovalıq və çökəkliklər) iri sahəsi. Çökmə zonalarında qalın çökmə süxur qatları toplanır.

Məktəb dərsliyi və DİM testləri Azərbaycan ərazisini beş iri tektonik zonaya bölür. Zonaların sərhədləri çox vaxt tektonik qırılmalar boyunca keçir: dağla düzənliyin sərhədində yamaclar dik olur, sürüşmələr baş verir, mineral və termal sular yer səthinə çıxır.

Tektonik zonaHansı ərazilər daxildirƏsas xüsusiyyəti
1. Böyük Qafqaz qalxmasıBöyük Qafqazın cənub və şimal-şərq yamacları (Baş Qafqaz, Yan silsilə, Niyaldağ), Abşeron-Qobustan, Qusar maili düzənliyinin bir hissəsiYura və Təbaşir çökmə süxurları; Abşeron-Qobustanda palçıq vulkanları və neft; Balakən–Zaqatalada polimetal filizləri
2. Ön Qafqaz çökməsi (əyilməsi)Samur-Dəvəçi ovalığı, Şollar düzü, Qusar maili düzənliyinin bir hissəsiIV dövr çöküntüləri; Şollarda şirin yeraltı sular
3. Kür çökməsi (Kür dağarası çökəkliyi)Kür-Araz ovalığı, Qanıx-Əyriçay çökəkliyi, Acınohur-Ceyrançöl öndağlığı, Lənkəran ovalığıqalın çökmə qatı, səthdə IV dövr çöküntüləri; neft və qaz (Muradxanlı, Mollakənd)
4. Kiçik Qafqaz qalxmasıbütün Kiçik Qafqaz (Şahdağ, Murovdağ, Qarabağ silsilələri, Qarabağ vulkanik yaylası), Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Zəngəzur, Dərələyəz) və Talış dağlarımaqmatik və vulkanik süxurlar; filiz yataqlarının çoxu; IV dövr lavaları və sönmüş vulkanlar
5. Orta Araz əyilməsiNaxçıvanın Arazboyu maili düzənliklərinin əksəriyyətiçökmə süxurlar; daşduz yataqları (Nehrəm, Duzdağ)
Azərbaycanın tektonik zonaları (Coğrafiya 9 dərsliyi və DİM testlərinin terminləri)

Nümunə 1 — qapalı tapşırıq

Məsələ

Tektonik çökmə zonasında yerləşən ərazi hansıdır?
A) Peştəsər silsiləsi
B) Ləngəbiz silsiləsi
C) Ceyrançöl öndağlığı
D) Dərələyəz silsiləsi
E) Niyaldağ silsiləsi

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Hər variantı zonaya aid edirik:
A) Peştəsər — Talış dağlarındadır → Kiçik Qafqaz qalxması.
B) Ləngəbiz — Böyük Qafqazın cənub-şərq hissəsi → Böyük Qafqaz qalxması.
C) Ceyrançöl — Acınohur-Ceyrançöl öndağlığı → Kür çökməsi.
D) Dərələyəz — Naxçıvanın dağlıq hissəsi → Kiçik Qafqaz qalxması.
E) Niyaldağ — Böyük Qafqazın cənub yamacı → Böyük Qafqaz qalxması.
Cavab: C.

Nümunə 2 — uyğunluq (kodlaşdırılan)

Məsələ

Uyğunluğu müəyyən edin.
Tektonik zonalar: 1. Ön Qafqaz çökməsi; 2. Kür çökməsi; 3. Orta Araz əyilməsi.
Ərazilər: a. Şollar düzü; b. Qanıx-Əyriçay çökəkliyi; c. Şərur düzü; d. Lənkəran ovalığı; e. Samur-Dəvəçi ovalığı.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Ön Qafqaz çökməsi — Böyük Qafqazdan şimal-şərqdəki Xəzərsahili ovalıqlar: Şollar (a) və Samur-Dəvəçi (e).
2) Kür çökməsi — Kür-Araz ovalığı ilə yanaşı Qanıx-Əyriçay (b) və Lənkəran ovalığı (d).
3) Orta Araz əyilməsi — Naxçıvanın Arazboyu düzənlikləri: Şərur düzü (c).
Cavab: 1 – a, e; 2 – b, d; 3 – c.

Palçıq vulkanları

Azərbaycanda 300-dən çox palçıq vulkanı var. Onlara psevdovulkanlar (yalançı vulkanlar) da deyilir, çünki maqma ilə əlaqələri yoxdur: palçıq vulkanları çökmə süxurlarda 4–6 km dərinlikdə yaranır. Onlar ən çox neftli-qazlı və seysmik ərazilərdə — Abşeronda, Qobustanda, Kür-Araz ovalığının cənub-şərqində (Cənub-Şərqi Şirvanda) və Xəzər dənizinin dibində yayılıb. Ən böyükləri Torağay (400 m), Şıxzahirli, Axtarma-Paşalı, Qalmaz, Keyrəki və Otman-Bozdağdır.

Salza və brekçiyaTərif

Palçıq vulkanının yer səthinə çıxardığı qaynar gil-palçıq kütləsi salza adlanır. Salza soyuyub bərkiyəndə brekçiyaya çevrilir.

Vulkan palçığı əsəb sistemi, dəri və oynaq xəstəliklərinin müalicəsində istifadə olunur. 2007-ci ildə «Bakı və Abşeron yarımadasının palçıq vulkanları qrupu» Dövlət Təbiət Qoruğu yaradıldı və 52 palçıq vulkanı qoruq statusu aldı.

Faydalı qazıntılar geoloji quruluşla necə bağlıdır

Qanunauyğunluq sadədir. Maqmatik və metamorfik süxurların yayıldığı Kiçik Qafqazda və Naxçıvanda filiz faydalı qazıntıları (dəmir, mis, qızıl, civə, xromit, molibden) üstünlük təşkil edir. Çökmə süxurların yayıldığı Böyük Qafqazda, dağətəklərində və düzənliklərdə qeyri-filiz faydalı qazıntılar (duz, gil, gips, tikinti daşları) çoxdur. Yanar faydalı qazıntılar — neft və qaz — Kaynozoyun qalın çökmə qatlarında, çökəkliklərdə və Xəzərin dibində toplanıb. Mühüm istisna: Böyük Qafqazda, Balakən–Zaqatala ərazisində iri polimetal filiz yataqları var.

FilizYataqlarİnzibati rayon
Dəmir filiziDaşkəsən, Hamançay, DəmiroğluDaşkəsən
AlunitZəylikDaşkəsən
CivəAğyataq, Şorbulaq, LevçayKəlbəcər
CivəNarzanlı, GilgəzçayLaçın
XromitGöydərəKəlbəcər
XromitİpəkLaçın
QızılSöyüdlü (Zod), QızılbulaqKəlbəcər
QızılQoşaGədəbəy
QızılVejnəliZəngilan
MisQaradağGədəbəy
Molibden-misParağaçay, DiaxçayOrdubad
Polimetal (qurğuşun, sink, mis)Filizçay, Kasdağ, Katexçay, MazımçayBalakən, Zaqatala
PolimetalGümüşlüŞərur
PolimetalMehmanaKəlbəcər
Filiz yataqları (Coğrafiya 10 dərsliyinin cədvəli əsasında)
Qeyri-filiz və yanarYataqHaradaİstifadəsi
DaşduzNehrəm, DuzdağNaxçıvan MRkimya sənayesi
Bentonit giliDaşsalahlıQazaxmetal tökmədə qəliblər
SeolitAğdağTovuzkənd təsərrüfatı, kimya
TravertinŞahtaxtıNaxçıvan MR (həm də Kəlbəcər)tikinti
GipsAğcakəndGoranboytikinti
Kvars qumuHacıvəli, HökməliAbşeronşüşə istehsalı
Müalicəvi neftNaftalanNaftalantəbabət
Perlit—Kəlbəcərkənd təsərrüfatı, kimya
Yanar şist—İsmayıllı, Qobustanyanacaq
Neft (quruda)Bibiheybət, Pirallahı, Yasamal, Siyəzən, Muradxanlı, Mollakənd, QaraçalaAbşeron, Kür-Araz ovalığıyanacaq, kimya
Neft (dənizdə)Neft Daşları (ilk neft 1949), Azəri, Çıraq, GünəşliXəzər dəniziyanacaq, ixrac
Təbii qazŞahdəniz, Ümid, Abşeron (dənizdə); Qaradağ (quruda)Xəzər, Bakının Qaradağ rayonuyanacaq, ixrac
Qeyri-filiz və yanar faydalı qazıntılar. Neftin hasilatı və emalı «Təbii ehtiyatlar və Azərbaycanın iqtisadiyyatı» dərsindədir.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Faydalı qazıntıların əsas rayonları. Nöqtəyə toxun: adı və koordinatları görünür. Filiz rayonlarının Kiçik Qafqazda və Naxçıvanda, neftin isə Xəzərdə toplandığına diqqət et.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…

Nümunə 3 — rayon ↔ yataq

Məsələ

Uyğunluğu müəyyən edin.
İnzibati rayonlar: 1. Daşkəsən; 2. Ordubad; 3. Gədəbəy.
Yataqlar: a. Zəylik; b. Parağaçay; c. Qoşa; d. Hamançay; e. Qaradağ.
A) 1 – d; 2 – b, c; 3 – a, e
B) 1 – a, e; 2 – b; 3 – c, d
C) 1 – a, d; 2 – b; 3 – c, e
D) 1 – d, e; 2 – a; 3 – b, c
E) 1 – a; 2 – b, d; 3 – c, e

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Hər yatağın növünü və rayonunu yazırıq:
a. Zəylik — alunit, Daşkəsən → 1.
b. Parağaçay — molibden-mis, Ordubad → 2.
c. Qoşa — qızıl, Gədəbəy → 3.
d. Hamançay — dəmir filizi, Daşkəsən → 1.
e. Qaradağ — mis, Gədəbəy → 3.
Nəticə: 1 – a, d; 2 – b; 3 – c, e.
Cavab: C.

Nümunə 4 — qrupu tanı

Məsələ

Hansı cərgədə yalnız qeyri-filiz faydalı qazıntı yataqları verilib?
A) Nehrəm, Daşsalahlı, Ağcakənd
B) Zəylik, Şahtaxtı, Ağdağ
C) Duzdağ, Göydərə, Hacıvəli
D) Levçay, Ağdağ, Nehrəm
E) Mehmana, Daşsalahlı, Şahtaxtı

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Hər cərgədə filiz «qonağı» axtarırıq:
B) Zəylik — alunit (filiz).
C) Göydərə — xromit (filiz).
D) Levçay — civə (filiz).
E) Mehmana — polimetal (filiz).
A) Nehrəm — daşduz, Daşsalahlı — bentonit, Ağcakənd — gips: hamısı qeyri-filizdir.
Cavab: A.

Nümunə 5 — rayona aid doğru fikirlər

Məsələ

Laçın rayonu üçün doğru olan fikirləri müəyyən edin.
1. Civə yataqları var.
2. Hamançay dəmir filizi yatağı buradadır.
3. Palçıq vulkanları geniş yayılıb.
4. Kiçik Qafqaz qalxma zonasında yerləşir.
5. Ərazisində daşduz yatağı var.
6. Minkənd mineral bulağı buradadır.
A) 2, 3, 5
B) 1, 2, 6
C) 3, 4, 5
D) 1, 4, 6
E) 2, 4, 6

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1 — doğru: Narzanlı və Gilgəzçay civə yataqları Laçındadır.
2 — səhv: Hamançay Daşkəsəndədir.
3 — səhv: palçıq vulkanları çökmə süxurlu neftli ərazilərdədir, Laçın isə vulkanik-maqmatik dağlıqdır.
4 — doğru: Laçın Kiçik Qafqazdadır.
5 — səhv: daşduz Naxçıvandadır (Nehrəm, Duzdağ).
6 — doğru: Minkənd bulağı Laçındadır.
Cavab: D (1, 4, 6).

Mineral sular

Azərbaycanda 1000-dən çox mineral bulaq var. Onlar əsasən dağətəyi rayonlarda, tektonik qırılmalar boyunca yer səthinə çıxır: Quba-Xaçmaz, Şəki-Zaqatala, Lənkəran-Astara və Naxçıvandakı müalicəvi suların çoxu tektonik çatlar üzərindədir. Naxçıvanı bulaqlarının bolluğuna görə «mineral suların muzeyi» adlandırırlar. Bir çox bulağın əsasında kurort-turizm kompleksləri yaradılıb.

Mineral bulaqlarHarada
Badamlı, Sirab, Vayxır, DarıdağNaxçıvan MR
İstisuKəlbəcər
MinkəndLaçın
Şırlan, TurşsuŞuşa
QalaaltıŞabran
Xaşı, Cimi, XaltanQuba
İlisuQax
Bədoİsmayıllı
Meşəsu, Qotursu, Donuzütən, İstisuLənkəran, Masallı
Şıx, SuraxanıAbşeron
Mineral bulaqlar və inzibati ərazilər (Coğrafiya 10 dərsliyi)

Nümunə 6 — bulaqlar

Məsələ

Uyğunluğu müəyyən edin.
1. Şuşa; 2. Naxçıvan MR; 3. Şabran.
a. Turşsu; b. Badamlı; c. Qalaaltı; d. Sirab; e. Şırlan.
A) 1 – b, d; 2 – a, e; 3 – c
B) 1 – a, e; 2 – b, d; 3 – c
C) 1 – a; 2 – b, c; 3 – d, e
D) 1 – e; 2 – d; 3 – a, b, c
E) 1 – a, c; 2 – b, d; 3 – e

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Turşsu və Şırlan — Şuşada (a, e); Badamlı və Sirab — Naxçıvanda (b, d); Qalaaltı — Şabranda (c).
Cavab: B (1 – a, e; 2 – b, d; 3 – c).

Yadda saxla

  • Azərbaycan Alp-Himalay qurşağında, Ərəbistan və Avrasiya tavalarının toqquşma zonasındadır, ona görə seysmikdir.
  • Beş tektonik zona: Böyük Qafqaz qalxması, Ön Qafqaz çökməsi, Kür çökməsi, Kiçik Qafqaz qalxması (Talışla birlikdə), Orta Araz əyilməsi.
  • Ən qədim süxurlar Paleozoy şistləridir (Naxçıvan, Tovuz); Kaynozoy çökmə süxurları ərazinin 4/5-ni tutur; IV dövr lavaları Qarabağ vulkanik yaylasındadır.
  • Maqmatik süxurlar (Kiçik Qafqaz, Naxçıvan) filiz, çökmə süxurlar qeyri-filiz və neft-qaz verir; istisna — Balakən–Zaqatala polimetalları.
  • Açar yataqlar: Daşkəsən — dəmir, alunit; Kəlbəcər — qızıl, civə, xromit; Laçın — civə, xromit; Ordubad — molibden; Naxçıvan — daşduz.
  • 300-dən çox palçıq vulkanı (ən böyüyü Torağay) neftli-qazlı ərazilərdədir; 1000-dən çox mineral bulaq tektonik qırılmalar boyu çıxır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Talış dağları hansı tektonik zonaya aiddir?