Klimatologiya: enerji balansı, sirkulyasiya, Köppen təsnifatı

Yerin radiasiya balansını, atmosferin ümumi sirkulyasiyasını, temperaturun hündürlüklə dəyişməsini, rütubəti və Köppen iqlim təsnifatını düsturlar, hesablamalar və Python kodu ilə öyrən.

  • Universitet
  • 25 dəq
  • 10 sual
  • 28 dərsdən 25-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Yerin effektiv temperaturunu enerji balansından hesablamaq
  • Üç hüceyrəli sirkulyasiya modelini və Koriolis effektini izah etmək
  • Temperatur qradiyenti, nisbi rütubət və şeh nöqtəsi ilə məsələlər həll etmək
  • İqlim məlumatlarına görə Köppen tipini müəyyən etmək

Niyə Yerin orta temperaturu −18 °C deyil, +15 °C-dir? Niyə Böyük Səhra 30° en ətrafındadır, Bakıda isə yağıntı azdır, Lənkəranda çox? Klimatologiya bu sualları fizika qanunları və ölçmə məlumatları ilə cavablandırır.

Yerin enerji balansı

Atmosferin yuxarı sərhədində Günəş şüalarına perpendikulyar səthə düşən enerji axını Günəş sabiti S ≈ 1361 Vt/m²-dir. Yer bu enerjini πR² sahəli «kölgə diski» ilə tutur, amma onu 4πR² sahəli bütün səthinə paylayır, ona görə orta hesabla S/4 ≈ 340 Vt/m² düşür. Bunun təxminən 30%-ni (albedo α ≈ 0,30) buludlar, buz və səth geri qaytarır. Tarazlıqda udulan enerji Stefan–Bolsman qanununa görə şüalanan enerjiyə bərabərdir.

S · (1 − α) / 4 = σ · Tₑ⁴ ⇒ Tₑ = [S · (1 − α) / (4σ)]^(1/4)S · (1 − α) / 4 = σ · Tₑ⁴ ⇒ Tₑ = [S · (1 − α) / (4σ)]^(1/4)

Burada

S
Günəş sabiti ≈ 1361 Vt/m²
α
planet albedosu (ölçüsüz), Yer üçün ≈ 0,30
σ
Stefan–Bolsman sabiti = 5,67 × 10⁻⁸ Vt/(m²·K⁴)
Tₑ
effektiv (şüalanma) temperaturu, K

Nümunə 1: istixana effektinin «ölçüsü»

Məsələ

S = 1361 Vt/m², α = 0,30. Yerin effektiv temperaturunu tap və onu orta səth temperaturu (≈ 288 K) ilə müqayisə et.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Udulan: 1361 × 0,70 / 4 ≈ 238 Vt/m².
Tₑ = (238 / 5,67 × 10⁻⁸)^(1/4) ≈ 255 K ≈ −18 °C.
Fərq: 288 − 255 ≈ 33 K — təbii istixana effekti. Atmosfer olmasaydı, Yer donmuş planet olardı.

Balans enliyə görə qeyri-bərabərdir: təxminən 35–40°-dən ekvatora doğru udulan enerji şüalanandan çoxdur (artıq), qütblərə doğru isə azdır (çatışmazlıq). Bu fərqi atmosfer axınları və okean cərəyanları istiliyi qütblərə daşıyaraq aradan qaldırır — iqlim sisteminin «mühərriki» budur.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Atmosferin ümumi sirkulyasiyası

Hüceyrə / qurşaqEnlikNə baş verir
Tropiklərarası konvergensiya zonası (alçaq təzyiq)≈ 0–10°isti hava qalxır, leysanlar, rütubətli meşələr
Hedli hüceyrəsi və subtropik antisiklonlar≈ 30°hava enir və quruyur — səhralar; passatlar ekvatora əsir
Ferrel hüceyrəsi və subpolyar minimumlar≈ 30–60°qərb küləkləri, siklonlar, qütb cəbhəsi (≈ 60°)
Qütb hüceyrəsi≈ 60–90°soyuq hava enir, şərq küləkləri
Üç hüceyrəli model (hər yarımkürədə)

Yerin fırlanması hərəkət edən havanı Şimal yarımkürəsində sağa, cənubda isə sola yayındırır (Koriolis effekti). Onun gücü Koriolis parametri ilə ölçülür. Ekvatorda f = 0-dır, ona görə tropik siklonlar ekvatordan təxminən 5°-dən yaxında demək olar ki, yaranmır. Mussonlar isə ITCZ-nin mövsümi yerdəyişməsi və quru ilə okeanın fərqli qızması ilə yaranır.

f = 2Ω · sin φ

Burada

f
Koriolis parametri, s⁻¹
Ω
Yerin fırlanmasının bucaq sürəti ≈ 7,29 × 10⁻⁵ rad/s
φ
coğrafi en

Bakı üçün (φ ≈ 40,4°): f ≈ 2 × 7,29 × 10⁻⁵ × 0,648 ≈ 9,4 × 10⁻⁵ s⁻¹.

Temperatur qradiyentləri və rütubət

QradiyentQiymətiNə vaxt tətbiq olunur
Orta (standart atmosfer)6,5 °C/kmsakit havada yuxarı qalxdıqca ölçülən orta azalma
Quru adiabatik≈ 9,8 °C/kmdoymamış hava qalxır və ya enir
Rütubətli adiabatik≈ 4–7 °C/km (orta hesabla ≈ 6)doymuş hava qalxır: kondensasiya istilik ayırır
Troposferdə temperaturun hündürlüklə azalması
T(z) = T₀ − Γ · z

Burada

T(z)
z hündürlüyündə temperatur, °C
T₀
başlanğıc səviyyədə temperatur, °C
Γ
temperatur qradiyenti, °C/km
z
hündürlük fərqi, km

Nümunə 2: fen effekti

Məsələ

Küləyə baxan yamacın ətəyində (0 m) hava +20 °C-dir; bulud 1000 m-də yaranır. Hava 3000 m-lik silsiləni aşır və o biri tərəfdə 0 m-ə enir. Quru adiabatik 9,8 °C/km, rütubətli adiabatik 6 °C/km qəbul et. Aşağı enən havanın temperaturu nə qədərdir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

0 → 1000 m (quru): 20 − 9,8 = 10,2 °C.
1000 → 3000 m (rütubətli): 10,2 − 2 × 6 = −1,8 °C; nəm yağıntı kimi düşür.
3000 → 0 m (quru enmə): −1,8 + 3 × 9,8 = +27,6 °C.
Küləyə baxan yamac rütubətli qalır, digər tərəfə isə 7,6 °C daha isti və quru hava enir.

Havadakı su buxarının miqdarını faktiki buxar təzyiqi e göstərir. Verilmiş temperaturda hava yalnız müəyyən həddə qədər buxar saxlaya bilər — bu, doyma təzyiqidir eₛ(T) və temperaturla eksponensial artır (Maqnus düsturu). Nisbi rütubət onların nisbətidir, şeh nöqtəsi Td isə havanın doymaq üçün soyumalı olduğu temperaturdur.

RH = e / eₛ(T) × 100%eₛ(T) = 6,112 · exp(17,62·T / (243,12 + T)) hPaRH = e / eₛ(T) × 100%eₛ(T) = 6,112 · exp(17,62·T / (243,12 + T)) hPa

Burada

RH
nisbi rütubət, %
e
faktiki su buxarı təzyiqi, hPa
eₛ(T)
T temperaturunda doyma təzyiqi, hPa (su üzərində)
T
havanın temperaturu, °C

Maqnus düsturu (Td-ni tapmaq üçün eₛ(Td) = e tənliyini həll et).

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Doyma təzyiqi eₛ (hPa) temperaturdan (°C) asılı olaraq. Əyrinin dikliyinə bax: hər 10 °C isinmədə hava təxminən iki dəfə çox buxar saxlaya bilir.

Nümunə 3: rütubət, şeh nöqtəsi, bulud əsası

Məsələ

Havanın temperaturu 25 °C, buxar təzyiqi 22,1 hPa-dır. RH-ı, şeh nöqtəsini və konvektiv buludların alt sərhədinin hündürlüyünü tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

eₛ(25) = 6,112 · exp(17,62·25 / 268,12) ≈ 31,6 hPa.
RH = 22,1 / 31,6 × 100 ≈ 70%.
Td ≈ 25 − (100 − 70) / 5 = 19 °C (Maqnus düsturu ilə dəqiq: 19,1 °C).
Bulud əsası ≈ 125 × (25 − 19) = 750 m.

Köppen təsnifatı və iqlim məlumatlarının təhlili

QrupMeyarNümunə
A — tropikən soyuq ay ≥ 18 °CAmazon, Konqo
B — quraqillik yağıntı P < Pₜₕ (quraqlıq həddi)Böyük Səhra (BWh), Bakı (adətən BSk)
C — mülayimən soyuq ay 0 °C-dən (və ya −3 °C) 18 °C-yə qədər, ən isti ay > 10 °CAralıq dənizi (Csa), Qərbi Avropa (Cfb)
D — kontinentalən soyuq ay < 0 °C (və ya −3 °C), ən isti ay > 10 °CMoskva (Dfb), Sibir
E — qütbən isti ay < 10 °C (ET: 0–10 °C, EF: < 0 °C)Qrenlandiya, Antarktida
İkinci hərf: f — quraq mövsüm yoxdur, s — quraq yay, w — quraq qış, m — musson; B üçün W — səhra, S — çöl, h/k — isti/soyuq.
Pₜₕ = 20 · T̄ + 140 (mm)

Burada

Pₜₕ
quraqlıq həddi, mm/il; P < Pₜₕ → B, P < Pₜₕ / 2 → BW
T̄
orta illik temperatur, °C

Yağıntının ≥ 70%-i qışda düşürsə +140 əvəzinə +0, yayda düşürsə +280 götürülür.

Python
T = [3.5, 4.0, 6.5, 11.5, 17.5, 22.5, 25.5, 25.5, 21.0, 15.5, 10.0, 6.0]  # °C, Jan–Dec
P = [22, 22, 25, 22, 20, 10, 6, 8, 18, 30, 35, 32]                          # mm
mat = sum(T) / 12
rng = max(T) - min(T)
total = sum(P)
summer = sum(P[3:9])          # Apr–Sep (northern hemisphere)
if summer >= 0.7 * total:
    pth = 20 * mat + 280
elif summer <= 0.3 * total:
    pth = 20 * mat
else:
    pth = 20 * mat + 140
print(f'Mean temperature: {mat:.1f} °C, annual range: {rng:.1f} °C')
print(f'Precipitation: {total} mm, aridity threshold: {pth:.0f} mm')
if total < pth:
    code = ('BW' if total < pth / 2 else 'BS') + ('h' if mat >= 18 else 'k')
else:
    code = 'not B: check groups A, C, D, E'
print('Köppen group:', code)
Gözlənilən nəticə
Mean temperature: 14.1 °C, annual range: 22.0 °C
Precipitation: 250 mm, aridity threshold: 422 mm
Köppen group: BSk
Xəzər sahilindəki yarımquraq stansiyaya bənzər şərti məlumatlar üzrə iqlim təhlili. Yağıntını 150 mm-ə endir və ya temperaturu artır — tip necə dəyişir?

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Qahirə: T̄ ≈ 22 °C; yağıntının demək olar ki, hamısı qışda düşdüyü üçün Pₜₕ = 20 · T̄ ≈ 435 mm. İllik yağıntı cəmi ≈ 25 mm, yəni Pₜₕ/2-dən çox azdır → BW; T̄ ≥ 18 °C → h. Mənbə: ÜMT iqlim normaları (yuvarlaqlaşdırılıb).

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
London: ən soyuq ay təxminən +6 °C (0 °C-dən yüksək), ən isti ay 19 °C-dir (10 °C-dən yüksək, 22 °C-dən aşağı) → C…b. Quraq mövsüm yoxdur (f): yağıntı il boyu bərabər düşür, ildə ≈ 600 mm, bu da Pₜₕ ≈ 375 mm-dən çoxdur — iqlim quraq deyil. Mənbə: Böyük Britaniya Meteorologiya İdarəsi (Hitrou, 1991–2020), yuvarlaqlaşdırılıb.

Yadda saxla

  • Enerji balansı: S(1 − α)/4 = σTₑ⁴ → Tₑ ≈ 255 K; istixana effekti səthi təxminən 33 K isti saxlayır.
  • Üç hüceyrə: Hedli (0–30°), Ferrel (30–60°), qütb (60–90°); 30° ətrafında enən hava səhralar yaradır.
  • Koriolis parametri f = 2Ω sin φ; ekvatorda sıfırdır.
  • Qradiyentlər: orta 6,5, quru adiabatik 9,8, rütubətli adiabatik ≈ 4–7 °C/km; bulud əsası ≈ 125 m × (T − Td).
  • Köppen: A, B, C, D, E qrupları; B üçün həddi Pₜₕ = 20·T̄ + 140 (0 və ya 280) ilə yoxla.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Niyə Yerin orta hesabla aldığı Günəş enerjisi S/4-ə bərabərdir?