Niyə Yerin orta temperaturu −18 °C deyil, +15 °C-dir? Niyə Böyük Səhra 30° en ətrafındadır, Bakıda isə yağıntı azdır, Lənkəranda çox? Klimatologiya bu sualları fizika qanunları və ölçmə məlumatları ilə cavablandırır.
Yerin enerji balansı
Atmosferin yuxarı sərhədində Günəş şüalarına perpendikulyar səthə düşən enerji axını Günəş sabiti S ≈ 1361 Vt/m²-dir. Yer bu enerjini πR² sahəli «kölgə diski» ilə tutur, amma onu 4πR² sahəli bütün səthinə paylayır, ona görə orta hesabla S/4 ≈ 340 Vt/m² düşür. Bunun təxminən 30%-ni (albedo α ≈ 0,30) buludlar, buz və səth geri qaytarır. Tarazlıqda udulan enerji Stefan–Bolsman qanununa görə şüalanan enerjiyə bərabərdir.
Burada
- S
- Günəş sabiti ≈ 1361 Vt/m²
- α
- planet albedosu (ölçüsüz), Yer üçün ≈ 0,30
- σ
- Stefan–Bolsman sabiti = 5,67 × 10⁻⁸ Vt/(m²·K⁴)
- Tₑ
- effektiv (şüalanma) temperaturu, K
Nümunə 1: istixana effektinin «ölçüsü»
Məsələ
S = 1361 Vt/m², α = 0,30. Yerin effektiv temperaturunu tap və onu orta səth temperaturu (≈ 288 K) ilə müqayisə et.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Tₑ = (238 / 5,67 × 10⁻⁸)^(1/4) ≈ 255 K ≈ −18 °C.
Fərq: 288 − 255 ≈ 33 K — təbii istixana effekti. Atmosfer olmasaydı, Yer donmuş planet olardı.
Balans enliyə görə qeyri-bərabərdir: təxminən 35–40°-dən ekvatora doğru udulan enerji şüalanandan çoxdur (artıq), qütblərə doğru isə azdır (çatışmazlıq). Bu fərqi atmosfer axınları və okean cərəyanları istiliyi qütblərə daşıyaraq aradan qaldırır — iqlim sisteminin «mühərriki» budur.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Atmosferin ümumi sirkulyasiyası
| Hüceyrə / qurşaq | Enlik | Nə baş verir |
|---|---|---|
| Tropiklərarası konvergensiya zonası (alçaq təzyiq) | ≈ 0–10° | isti hava qalxır, leysanlar, rütubətli meşələr |
| Hedli hüceyrəsi və subtropik antisiklonlar | ≈ 30° | hava enir və quruyur — səhralar; passatlar ekvatora əsir |
| Ferrel hüceyrəsi və subpolyar minimumlar | ≈ 30–60° | qərb küləkləri, siklonlar, qütb cəbhəsi (≈ 60°) |
| Qütb hüceyrəsi | ≈ 60–90° | soyuq hava enir, şərq küləkləri |
Yerin fırlanması hərəkət edən havanı Şimal yarımkürəsində sağa, cənubda isə sola yayındırır (Koriolis effekti). Onun gücü Koriolis parametri ilə ölçülür. Ekvatorda f = 0-dır, ona görə tropik siklonlar ekvatordan təxminən 5°-dən yaxında demək olar ki, yaranmır. Mussonlar isə ITCZ-nin mövsümi yerdəyişməsi və quru ilə okeanın fərqli qızması ilə yaranır.
Burada
- f
- Koriolis parametri, s⁻¹
- Ω
- Yerin fırlanmasının bucaq sürəti ≈ 7,29 × 10⁻⁵ rad/s
- φ
- coğrafi en
Bakı üçün (φ ≈ 40,4°): f ≈ 2 × 7,29 × 10⁻⁵ × 0,648 ≈ 9,4 × 10⁻⁵ s⁻¹.
Temperatur qradiyentləri və rütubət
| Qradiyent | Qiyməti | Nə vaxt tətbiq olunur |
|---|---|---|
| Orta (standart atmosfer) | 6,5 °C/km | sakit havada yuxarı qalxdıqca ölçülən orta azalma |
| Quru adiabatik | ≈ 9,8 °C/km | doymamış hava qalxır və ya enir |
| Rütubətli adiabatik | ≈ 4–7 °C/km (orta hesabla ≈ 6) | doymuş hava qalxır: kondensasiya istilik ayırır |
Burada
- T(z)
- z hündürlüyündə temperatur, °C
- T₀
- başlanğıc səviyyədə temperatur, °C
- Γ
- temperatur qradiyenti, °C/km
- z
- hündürlük fərqi, km
Nümunə 2: fen effekti
Məsələ
Küləyə baxan yamacın ətəyində (0 m) hava +20 °C-dir; bulud 1000 m-də yaranır. Hava 3000 m-lik silsiləni aşır və o biri tərəfdə 0 m-ə enir. Quru adiabatik 9,8 °C/km, rütubətli adiabatik 6 °C/km qəbul et. Aşağı enən havanın temperaturu nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
1000 → 3000 m (rütubətli): 10,2 − 2 × 6 = −1,8 °C; nəm yağıntı kimi düşür.
3000 → 0 m (quru enmə): −1,8 + 3 × 9,8 = +27,6 °C.
Küləyə baxan yamac rütubətli qalır, digər tərəfə isə 7,6 °C daha isti və quru hava enir.
Havadakı su buxarının miqdarını faktiki buxar təzyiqi e göstərir. Verilmiş temperaturda hava yalnız müəyyən həddə qədər buxar saxlaya bilər — bu, doyma təzyiqidir eₛ(T) və temperaturla eksponensial artır (Maqnus düsturu). Nisbi rütubət onların nisbətidir, şeh nöqtəsi Td isə havanın doymaq üçün soyumalı olduğu temperaturdur.
Burada
- RH
- nisbi rütubət, %
- e
- faktiki su buxarı təzyiqi, hPa
- eₛ(T)
- T temperaturunda doyma təzyiqi, hPa (su üzərində)
- T
- havanın temperaturu, °C
Maqnus düsturu (Td-ni tapmaq üçün eₛ(Td) = e tənliyini həll et).
İnteraktiv
Nümunə 3: rütubət, şeh nöqtəsi, bulud əsası
Məsələ
Havanın temperaturu 25 °C, buxar təzyiqi 22,1 hPa-dır. RH-ı, şeh nöqtəsini və konvektiv buludların alt sərhədinin hündürlüyünü tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
RH = 22,1 / 31,6 × 100 ≈ 70%.
Td ≈ 25 − (100 − 70) / 5 = 19 °C (Maqnus düsturu ilə dəqiq: 19,1 °C).
Bulud əsası ≈ 125 × (25 − 19) = 750 m.
Köppen təsnifatı və iqlim məlumatlarının təhlili
| Qrup | Meyar | Nümunə |
|---|---|---|
| A — tropik | ən soyuq ay ≥ 18 °C | Amazon, Konqo |
| B — quraq | illik yağıntı P < Pₜₕ (quraqlıq həddi) | Böyük Səhra (BWh), Bakı (adətən BSk) |
| C — mülayim | ən soyuq ay 0 °C-dən (və ya −3 °C) 18 °C-yə qədər, ən isti ay > 10 °C | Aralıq dənizi (Csa), Qərbi Avropa (Cfb) |
| D — kontinental | ən soyuq ay < 0 °C (və ya −3 °C), ən isti ay > 10 °C | Moskva (Dfb), Sibir |
| E — qütb | ən isti ay < 10 °C (ET: 0–10 °C, EF: < 0 °C) | Qrenlandiya, Antarktida |
Burada
- Pₜₕ
- quraqlıq həddi, mm/il; P < Pₜₕ → B, P < Pₜₕ / 2 → BW
- T̄
- orta illik temperatur, °C
Yağıntının ≥ 70%-i qışda düşürsə +140 əvəzinə +0, yayda düşürsə +280 götürülür.
T = [3.5, 4.0, 6.5, 11.5, 17.5, 22.5, 25.5, 25.5, 21.0, 15.5, 10.0, 6.0] # °C, Jan–Dec
P = [22, 22, 25, 22, 20, 10, 6, 8, 18, 30, 35, 32] # mm
mat = sum(T) / 12
rng = max(T) - min(T)
total = sum(P)
summer = sum(P[3:9]) # Apr–Sep (northern hemisphere)
if summer >= 0.7 * total:
pth = 20 * mat + 280
elif summer <= 0.3 * total:
pth = 20 * mat
else:
pth = 20 * mat + 140
print(f'Mean temperature: {mat:.1f} °C, annual range: {rng:.1f} °C')
print(f'Precipitation: {total} mm, aridity threshold: {pth:.0f} mm')
if total < pth:
code = ('BW' if total < pth / 2 else 'BS') + ('h' if mat >= 18 else 'k')
else:
code = 'not B: check groups A, C, D, E'
print('Köppen group:', code)Gözlənilən nəticə
Mean temperature: 14.1 °C, annual range: 22.0 °C Precipitation: 250 mm, aridity threshold: 422 mm Köppen group: BSk
İnteraktiv
İnteraktiv
Yadda saxla
- Enerji balansı: S(1 − α)/4 = σTₑ⁴ → Tₑ ≈ 255 K; istixana effekti səthi təxminən 33 K isti saxlayır.
- Üç hüceyrə: Hedli (0–30°), Ferrel (30–60°), qütb (60–90°); 30° ətrafında enən hava səhralar yaradır.
- Koriolis parametri f = 2Ω sin φ; ekvatorda sıfırdır.
- Qradiyentlər: orta 6,5, quru adiabatik 9,8, rütubətli adiabatik ≈ 4–7 °C/km; bulud əsası ≈ 125 m × (T − Td).
- Köppen: A, B, C, D, E qrupları; B üçün həddi Pₜₕ = 20·T̄ + 140 (0 və ya 280) ilə yoxla.