- Qlobus, plan və xəritəni fərqləndirmək, xəritələri miqyasına və məzmununa görə təsnif etmək
- Miqyasın üç formasını tanımaq və birindən digərinə keçmək
- Miqyasdan istifadə edərək məsafəni, xəritənin miqyasını və sahəni hesablamaq
- Xəritədə təsvir üsullarını tanımaq
Elvin dostları ilə Qubaya yürüşə getmək istəyir. Bütün meşəni, çayları və kəndləri kiçik bir vərəqdə necə görmək olar? Bunun üçün insanlar min illərdir xəritədən istifadə edirlər. Xəritəni düzgün oxumaq üçün isə onun «dilini» — miqyası və şərti işarələri bilmək lazımdır.
Qlobus, plan və xəritə
- Qlobus — Yerin kiçildilmiş həcmli modelidir. O, formaları və məsafələri təhrifsiz göstərir, lakin çox kiçik miqyaslıdır və gəzintidə yanında aparmaq çətindir.
- Yerin planı — kiçik bir ərazinin (məktəbin, parkın, kəndin) çox ətraflı təsviridir.
- Coğrafi xəritə — Yer səthinin və ya onun bir hissəsinin müstəvi üzərində kiçildilmiş, ümumiləşdirilmiş və şərti işarələrlə verilmiş təsviridir.
| Əlamət | Yerin planı | Coğrafi xəritə | Qlobus |
|---|---|---|---|
| Miqyas | çox iri (adətən 1 : 5000 və daha iri) | iri, orta və ya xırda | çox xırda |
| Təsvir etdiyi ərazi | kiçik sahə | istənilən ərazi, bütün Yer də | bütün Yer |
| Dərəcə toru | yoxdur | var | var |
| Yerin kürəviliyi | nəzərə alınmır | proyeksiya ilə nəzərə alınır, təhriflər var | tam saxlanılır, təhrif yoxdur |
| Şimal istiqaməti | şimal oxu ilə göstərilir | meridianlar üzrə | meridianlar üzrə |
Miqyas nədir?
Xəritədəki məsafənin yer üzərindəki həqiqi məsafədən neçə dəfə kiçildildiyini göstərən ədəd.
| Miqyasın forması | Nümunə | Mənası |
|---|---|---|
| Ədədi | 1 : 100 000 | Xəritədəki 1 sm yerdə 100 000 sm-ə bərabərdir |
| İzahlı (adlı) | 1 sm-də 1 km | Eyni miqyas sözlə izah olunur: 1 sm-ə neçə km düşür |
| Xətti | 0 — 1 — 2 — 3 km | Bərabər hissələrə bölünmüş xətt; məsafəni pərgarla ölçmək rahatdır |
Miqyası 1 : 250 000 olan xəritədə iki kənd arasındakı məsafə 4 sm-dir. Həqiqi məsafə nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həqiqi məsafə = 4 sm × 2,5 km = 10 km.
Yoxlama: 4 × 250 000 = 1 000 000 sm = 10 000 m = 10 km.
İkinci ədəd nə qədər kiçikdirsə, miqyas bir o qədər iridir və xəritə daha ətraflıdır. Şəhər planı üçün 1 : 10 000 kimi iri miqyas, dünya xəritəsi üçün isə 1 : 50 000 000 kimi xırda miqyas seçilir.
Miqyasa aid hesablamalar
DİM tapşırıqlarında miqyasla üç növ hesablama olur: xəritədəki məsafəyə görə həqiqi məsafəni tapmaq, məlum həqiqi uzunluğa görə xəritənin miqyasını tapmaq və xəritədəki sahəyə görə həqiqi sahəni hesablamaq. Hamısı eyni fikrə əsaslanır: miqyas xəritədəki bütün uzunluqların neçə dəfə kiçildildiyini göstərir.
- Mmiqyasın məxrəci (1 : M yazılışındakı ikinci ədəd)
- Lyerdəki həqiqi məsafə, sm ilə
- lxəritədəki məsafə, sm ilə
Həqiqi məsafəni santimetrə çevir və xəritədəki uzunluğa böl. Tərsinə: L = l · M və l = L : M.
1) Uzunluğu 960 km olan dəmir yolu xəritədə 12 sm-lik xətlə göstərilib. Xəritənin ədədi və izahlı miqyasını tapın.
2) Kür çayının uzunluğu 1515 km-dir. Xəritədə onun uzunluğu 30,3 sm-dir. Xəritənin miqyası nədir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Ədədi miqyas 1 : 8 000 000, izahlı miqyas: 1 sm-də 80 km.
2) 1515 km = 151 500 000 sm; M = 151 500 000 : 30,3 = 5 000 000.
Miqyas 1 : 5 000 000 (1 sm-də 50 km).
Qısa yol: əvvəlcə kilometri santimetrə böl (1515 : 30,3 = 50 km/sm), sonra beş sıfır əlavə et.
1) Xəritədəki xətti miqyas 1 sm-lik bölgülərə ayrılıb, bölgülərin üzərində 0, 50, 100, 150 km yazılıb. Xəritədə 7,5 sm olan məsafə həqiqətdə neçə km-dir?
2) Miqyası 1 : 2 000 000 olan xəritədə iki şəhər arasındakı məsafə 6 sm-dir. Miqyası 1 : 3 000 000 olan xəritədə bu məsafə neçə sm olar?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) 1 : 2 000 000 → 1 sm-də 20 km; həqiqi məsafə 6 × 20 = 120 km.
1 : 3 000 000 → 1 sm-də 30 km; 120 : 30 = 4 sm.
Miqyas xırdalandıqca eyni məsafə xəritədə qısalır.
Əyri xətlərin — çayların, yolların, sahil xəttinin — uzunluğunu xəritədə sap və ya pərgarla ölçürlər: pərgarın ayaqlarını 0,5–1 sm açıb xətt boyunca «addımlayır», addımların sayını addımın uzunluğuna vurur, sonra miqyasa görə həqiqi uzunluğu tapırlar. Belə ölçmə təxminidir: xırda miqyaslı xəritədə kiçik döngələr göstərilmir, ona görə eyni çay iri miqyaslı xəritədə daha uzun alınır.
- S(yer)ərazinin həqiqi sahəsi, km²
- S(xəritə)xəritədəki sahə, sm²
- kizahlı miqyasda 1 sm-ə düşən kilometr
Uzunluqlar k dəfə, sahələr isə k² dəfə böyüyür: 1 sm-də 2 km olan xəritədə 1 sm² = 4 km².
1) Miqyası 1 : 200 000 olan xəritədə gölün sahəsi 3 sm²-dir. Gölün həqiqi sahəsini tapın.
2) Sahəsi 36 km² olan meşə miqyası 1 : 300 000 olan xəritədə neçə sm² yer tutar?
3) Xəritənin miqyası 3 dəfə iriləşdirilsə, xəritədə məsafələr və sahələr necə dəyişər?
Həllini göstərHəllini gizlət
S = 3 × 4 = 12 km².
2) 1 : 300 000 → 1 sm-də 3 km, 1 sm² = 9 km².
36 : 9 = 4 sm².
3) Məsafələr 3 dəfə uzanar, sahələr isə 3² = 9 dəfə böyüyər.
Xəritələrin təsnifatı
Xəritələr bir neçə əlamətə görə qruplaşdırılır: miqyasına, məzmununa, əhatə etdiyi əraziyə və təyinatına görə. Məzmununa görə ümumcoğrafi xəritələr (fiziki, topoqrafik) ərazinin bütün əsas elementlərini — relyefi, suları, yaşayış məntəqələrini, yolları göstərir; tematik xəritələr isə bir mövzuya həsr olunur: iqlim, torpaq, əhali, siyasi, iqtisadi xəritələr. Əhatə etdiyi əraziyə görə dünya, yarımkürələr, materik və okean, ölkə və region xəritələri, təyinatına görə isə tədris, elmi-məlumat, turist və naviqasiya xəritələri ayrılır.
Ərazinin relyefini (horizontallarla), sularını, yaşayış məntəqələrini, yollarını və bitki örtüyünü ətraflı göstərən iri miqyaslı ümumcoğrafi xəritə. Ondan tikintidə, kənd təsərrüfatında, hərbi işdə və turizmdə istifadə olunur.
| Qrup | Miqyas | Nümunələr |
|---|---|---|
| İri miqyaslı | 1 : 10 000 – 1 : 200 000 | topoqrafik xəritələr (1 : 25 000, 1 : 50 000, 1 : 100 000) |
| Orta miqyaslı | 1 : 200 000 – 1 : 1 000 000 | vilayət və region xəritələri |
| Xırda miqyaslı | 1 : 1 000 000-dan xırda | ölkə, materik və dünya xəritələri |
Xəritə ilə işləməyin — kartoqrafik tədqiqatın üç əsas üsulu var: vizual təhlil (xəritəyə baxaraq obyektlərin yerini, formasını və yayılmasını müqayisə etmək), kartometrik təhlil (məsafə, sahə, hündürlük və bucaqları ölçüb hesablamaq — bu dərsdəki miqyas məsələləri kimi) və qrafik təhlil (xəritə əsasında profil, qrafik və diaqram qurmaq).
Şərti işarələr və təsvir üsulları
- Şərti işarələr xəritənin legendasında izah olunur: nöqtəvi (şəhər, mədən), xətti (çay, yol, sərhəd) və sahəvi (meşə, bataqlıq) işarələr var.
- Fiziki xəritədə yaşıl rəng ovalıqları, sarı və qəhvəyi dağları və yüksəklikləri, mavi rəng isə suları göstərir: mavi nə qədər tünddürsə, dərinlik o qədər böyükdür.
- Əksər xəritələrdə yuxarı tərəf şimal, aşağı cənub, sağ şərq, sol isə qərbdir. Meridianlar şimal–cənub, paralellər qərb–şərq istiqamətini göstərir.
| Təsvir üsulu | Nəyi göstərir | Nümunə |
|---|---|---|
| İkon (işarələr) üsulu | müəyyən məntəqədə yerləşən obyektlər | şəhərlər, faydalı qazıntı yataqları, elektrik stansiyaları |
| Xətti işarələr | xətt boyu uzanan obyektlər | çaylar, yollar, sərhədlər, boru kəmərləri |
| İzoxətlər üsulu | eyni qiymətli nöqtələri birləşdirən xətlər | izohipslər (hündürlük), izobatlar (dərinlik), izotermlər, izobarlar, izogiyetlər (yağıntı) |
| Keyfiyyət fonu | ərazinin keyfiyyətcə fərqli hissələrə bölünməsi | siyasi xəritədə dövlətlər, torpaq tipləri |
| Areallar üsulu | bir hadisənin yayıldığı ərazi | bitki və heyvanların yayılma arealları |
| Nöqtə üsulu | hər nöqtə müəyyən miqdara bərabərdir | 1 nöqtə = 10 000 nəfər (əhalinin yerləşməsi) |
| Hərəkət xətləri | hərəkətin istiqaməti və yolu | okean cərəyanları, küləklər, yük daşımaları, miqrasiya |
| Kartodiaqram | ərazi vahidləri üzrə diaqramlar (mütləq göstəricilər) | rayonlar üzrə məhsul istehsalı sütun və ya dairə diaqramı ilə |
| Kartoqram | ərazi vahidlərinin göstəricinin intensivliyinə görə rənglənməsi (nisbi göstəricilər) | əhalinin sıxlığı, meşəlik faizi |
Təsvir üsulu ilə onunla göstərilən məlumat arasında uyğunluğu müəyyən edin.
1. İzoxətlər üsulu
2. Hərəkət xətləri üsulu
3. Kartoqram
a) iyulun orta temperaturu
b) okean cərəyanları
c) inzibati rayonlar üzrə əhalinin sıxlığı
d) dənizin dərinliyi
e) köçəri quşların uçuş yolları
A) 1 – a, b; 2 – d, e; 3 – c
B) 1 – c, d; 2 – b; 3 – a, e
C) 1 – a; 2 – b, e; 3 – c, d
D) 1 – a, d; 2 – b, e; 3 – c
E) 1 – d, e; 2 – a, b; 3 – c
Həllini göstərHəllini gizlət
2) Cərəyanlar və quşların uçuş yolları hərəkətin istiqamətidir — hərəkət xətləri (b, e).
3) Rayonlar üzrə sıxlıq nisbi göstəricidir və rənglə verilir — kartoqram (c).
Doğru cavab: D) 1 – a, d; 2 – b, e; 3 – c.
Əsas fikirlər
- Xəritə Yer səthinin müstəvi üzərində kiçildilmiş və şərti işarələrlə verilmiş təsviridir.
- Miqyasın üç forması var: ədədi (1 : 100 000), izahlı (1 sm-də 1 km) və xətti.
- 1 km = 100 000 sm: ikinci ədəddən beş sıfırı silsən, 1 sm-ə düşən kilometri taparsan.
- Miqyas M = L : l düsturu ilə tapılır; sahə miqyasın kvadratı ilə dəyişir: 1 sm-də k km olarsa, 1 sm² = k² km².
- Miqyasına görə xəritələr iri (1 : 200 000-ə qədər), orta (1 : 1 000 000-a qədər) və xırda miqyaslı olur; ikinci ədəd kiçik olduqca xəritə ətraflı olur.
- Təsvir üsulları: ikon, xətti işarələr, izoxətlər, keyfiyyət fonu, areallar, nöqtə, hərəkət xətləri, kartodiaqram və kartoqram.
Özünü yoxla
12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.