Səhər yeməyindəki çörək, avtobusun yanacağı, telefonunun metal hissələri, evindəki qaz ocağı — bunların hamısı təbiətdən götürülür. İnsanların təbiətdən istifadə etdiyi sərvətlərə təbii ehtiyatlar deyilir. Onların necə yerləşdiyi və necə qənaətlə işlədilməli olduğu isə iqtisadi coğrafiyanın öyrəndiyi mövzudur.
Təbii ehtiyatların növləri
| Növ | Nümunələr | Tükənməsi |
|---|---|---|
| Mineral | neft, qaz, kömür, filizlər, duz | tükənən, bərpa olunmayan |
| Torpaq | əkin sahələri, otlaqlar | tükənən, çox yavaş bərpa olunur |
| Su və meşə | çaylar, göllər, yeraltı sular, meşələr | tükənən, lakin bərpa olunan |
| Rekreasiya | çimərliklər, dağlar, mineral bulaqlar | qorunduqda bərpa olunur |
| İqlim ehtiyatları | Günəş və külək enerjisi | tükənməyən |
Burada
- T
- ehtiyatla təminat, il
- R
- kəşf edilmiş ehtiyat
- H
- illik hasilat
Ehtiyatın hazırkı hasilat səviyyəsində neçə ilə çatacağını göstərir.
Nümunə məsələ
Məsələ
Yatağın kəşf edilmiş ehtiyatı 700 mln ton, illik hasilat isə 35 mln tondur. Ehtiyat neçə ilə çatacaq?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yeni yataqlar kəşf olunmasa və ya hasilat azalmasa, ehtiyat 20 ildə tükənəcək. Bu, bərpa olunmayan ehtiyatlara qənaətlə yanaşmağın vacibliyini göstərir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
İqtisadiyyatın sahələri
- İlkin sahə — təbiətdən birbaşa məhsul götürülür: kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı, balıqçılıq, mədənçıxarma.
- İkinci sahə — xammal emal olunur: sənaye, energetika, tikinti.
- Üçüncü sahə — xidmətlər: nəqliyyat, ticarət, təhsil, səhiyyə, turizm.
Azərbaycanın sərvətləri
Azərbaycan dünyanın ən qədim neft rayonlarındandır. 1846-cı ildə Bibiheybətdə neft quyusu ilk dəfə mexaniki üsulla qazılıb. 1949-cu ildə açıq dənizdə Neft Daşları yatağında hasilat başlayıb. Müstəqillik illərində 1994-cü ildə imzalanan «Əsrin müqaviləsi» Xəzərin dərin sularındakı neft yataqlarının işlənməsinin əsasını qoydu. Neft Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəməri ilə Aralıq dənizinə, Şahdəniz yatağının qazı isə Cənub Qaz Dəhlizi ilə Türkiyəyə və Avropaya çatdırılır.
- Daşkəsən — dəmir filizi; yaxınlıqdakı Zəylikdə alunit yatağı.
- Gədəbəy — qızıl və mis.
- Naxçıvan — daş duz (Duzdağ) və Sirab, Badamlı mineral suları.
- Naftalan — dünyada nadir rast gəlinən müalicəvi neft.
İnteraktiv
İqtisadi rayonlar
2021-ci ildən Azərbaycanda 14 iqtisadi rayon var: Bakı, Abşeron-Xızı, Dağlıq Şirvan, Gəncə-Daşkəsən, Qarabağ, Qazax-Tovuz, Quba-Xaçmaz, Lənkəran-Astara, Mərkəzi Aran, Mil-Muğan, Naxçıvan, Şəki-Zaqatala, Şərqi Zəngəzur və Şirvan-Salyan. Hər rayonun təbii şəraitinə və ehtiyatlarına uyğun ixtisaslaşması var.
| İqtisadi rayon | Əsas ixtisaslaşma |
|---|---|
| Bakı | neft-qaz sənayesi, maşınqayırma, dəniz limanı, xidmətlər |
| Gəncə-Daşkəsən | mədənçıxarma (dəmir filizi, alunit), üzümçülük |
| Şəki-Zaqatala | fındıq, tütün, ipək, turizm |
| Quba-Xaçmaz | meyvəçilik (xüsusilə alma), turizm |
| Lənkəran-Astara | çay, sitrus meyvələri, tərəvəz, çəltik |
| Mərkəzi Aran, Mil-Muğan, Şirvan-Salyan | pambıq, taxıl, heyvandarlıq |
| Qarabağ, Şərqi Zəngəzur | bərpa və yenidənqurma, «yaşıl enerji» zonası |
Yadda saxla
- Təbii ehtiyatlar tükənən (bərpa olunan və bərpa olunmayan) və tükənməyən olur.
- Ehtiyatla təminat T = R / H düsturu ilə hesablanır.
- İqtisadiyyat ilkin, ikinci və üçüncü (xidmət) sahələrindən ibarətdir.
- Azərbaycanın əsas sərvəti neft və qazdır; onlar BTC kəməri və Cənub Qaz Dəhlizi ilə ixrac olunur.
- 2021-ci ildən ölkədə 14 iqtisadi rayon var və hər birinin öz ixtisaslaşması var.