Təbii ehtiyatlar və Azərbaycanın iqtisadiyyatı

Təbii ehtiyatların növlərini, iqtisadiyyatın sahələrini, Azərbaycanın neft-qaz və digər sərvətlərini, iqtisadi rayonlarını öyrən.

  • 9 və 10-cu siniflər
  • 16 dəq
  • 10 sual
  • 28 dərsdən 18-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Təbii ehtiyatları növlərinə və tükənməsinə görə təsnif etmək
  • Ehtiyatla təminatı hesablamaq
  • Azərbaycanın əsas sərvətlərini və iqtisadi rayonlarının ixtisaslaşmasını bilmək

Səhər yeməyindəki çörək, avtobusun yanacağı, telefonunun metal hissələri, evindəki qaz ocağı — bunların hamısı təbiətdən götürülür. İnsanların təbiətdən istifadə etdiyi sərvətlərə təbii ehtiyatlar deyilir. Onların necə yerləşdiyi və necə qənaətlə işlədilməli olduğu isə iqtisadi coğrafiyanın öyrəndiyi mövzudur.

Təbii ehtiyatların növləri

NövNümunələrTükənməsi
Mineralneft, qaz, kömür, filizlər, duztükənən, bərpa olunmayan
Torpaqəkin sahələri, otlaqlartükənən, çox yavaş bərpa olunur
Su və meşəçaylar, göllər, yeraltı sular, meşələrtükənən, lakin bərpa olunan
Rekreasiyaçimərliklər, dağlar, mineral bulaqlarqorunduqda bərpa olunur
İqlim ehtiyatlarıGünəş və külək enerjisitükənməyən
Təbii ehtiyatların əsas növləri
T = R / HT = R / H

Burada

T
ehtiyatla təminat, il
R
kəşf edilmiş ehtiyat
H
illik hasilat

Ehtiyatın hazırkı hasilat səviyyəsində neçə ilə çatacağını göstərir.

Nümunə məsələ

Məsələ

Yatağın kəşf edilmiş ehtiyatı 700 mln ton, illik hasilat isə 35 mln tondur. Ehtiyat neçə ilə çatacaq?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

T = R / H = 700 mln t / 35 mln t = 20 il.
Yeni yataqlar kəşf olunmasa və ya hasilat azalmasa, ehtiyat 20 ildə tükənəcək. Bu, bərpa olunmayan ehtiyatlara qənaətlə yanaşmağın vacibliyini göstərir.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

İqtisadiyyatın sahələri

  • İlkin sahə — təbiətdən birbaşa məhsul götürülür: kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı, balıqçılıq, mədənçıxarma.
  • İkinci sahə — xammal emal olunur: sənaye, energetika, tikinti.
  • Üçüncü sahə — xidmətlər: nəqliyyat, ticarət, təhsil, səhiyyə, turizm.

Azərbaycanın sərvətləri

Azərbaycan dünyanın ən qədim neft rayonlarındandır. 1846-cı ildə Bibiheybətdə neft quyusu ilk dəfə mexaniki üsulla qazılıb. 1949-cu ildə açıq dənizdə Neft Daşları yatağında hasilat başlayıb. Müstəqillik illərində 1994-cü ildə imzalanan «Əsrin müqaviləsi» Xəzərin dərin sularındakı neft yataqlarının işlənməsinin əsasını qoydu. Neft Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəməri ilə Aralıq dənizinə, Şahdəniz yatağının qazı isə Cənub Qaz Dəhlizi ilə Türkiyəyə və Avropaya çatdırılır.

  • Daşkəsən — dəmir filizi; yaxınlıqdakı Zəylikdə alunit yatağı.
  • Gədəbəy — qızıl və mis.
  • Naxçıvan — daş duz (Duzdağ) və Sirab, Badamlı mineral suları.
  • Naftalan — dünyada nadir rast gəlinən müalicəvi neft.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Qırmızı nöqtələr — neft: 1846-cı ildə quyu qazılan Bibiheybət, açıq dənizdəki Neft Daşları və müalicəvi neftli Naftalan. Narıncı nöqtələr — filiz və duz yataqları: Daşkəsən (dəmir filizi), Gədəbəy (qızıl, mis) və Naxçıvan (Duzdağ daş duzu).

İqtisadi rayonlar

2021-ci ildən Azərbaycanda 14 iqtisadi rayon var: Bakı, Abşeron-Xızı, Dağlıq Şirvan, Gəncə-Daşkəsən, Qarabağ, Qazax-Tovuz, Quba-Xaçmaz, Lənkəran-Astara, Mərkəzi Aran, Mil-Muğan, Naxçıvan, Şəki-Zaqatala, Şərqi Zəngəzur və Şirvan-Salyan. Hər rayonun təbii şəraitinə və ehtiyatlarına uyğun ixtisaslaşması var.

İqtisadi rayonƏsas ixtisaslaşma
Bakıneft-qaz sənayesi, maşınqayırma, dəniz limanı, xidmətlər
Gəncə-Daşkəsənmədənçıxarma (dəmir filizi, alunit), üzümçülük
Şəki-Zaqatalafındıq, tütün, ipək, turizm
Quba-Xaçmazmeyvəçilik (xüsusilə alma), turizm
Lənkəran-Astaraçay, sitrus meyvələri, tərəvəz, çəltik
Mərkəzi Aran, Mil-Muğan, Şirvan-Salyanpambıq, taxıl, heyvandarlıq
Qarabağ, Şərqi Zəngəzurbərpa və yenidənqurma, «yaşıl enerji» zonası
Bəzi iqtisadi rayonların ixtisaslaşması

Yadda saxla

  • Təbii ehtiyatlar tükənən (bərpa olunan və bərpa olunmayan) və tükənməyən olur.
  • Ehtiyatla təminat T = R / H düsturu ilə hesablanır.
  • İqtisadiyyat ilkin, ikinci və üçüncü (xidmət) sahələrindən ibarətdir.
  • Azərbaycanın əsas sərvəti neft və qazdır; onlar BTC kəməri və Cənub Qaz Dəhlizi ilə ixrac olunur.
  • 2021-ci ildən ölkədə 14 iqtisadi rayon var və hər birinin öz ixtisaslaşması var.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Hansı ehtiyat bərpa olunmayandır?