Düsturlar və asan yollar
Ədəbiyyat · 46
Bu kursdakı bütün düsturlar və yadda saxlamağın asan yolları bir səhifədə.
1Ədəbiyyata giriş və şifahi xalq ədəbiyyatıBaşlanğıc
Ədəbiyyat nədir: növlər və janrlar
Dərsə keçBədii təsvir vasitələri, qafiyə və vəzn
Dərsə keçŞifahi xalq ədəbiyyatı: bayatılardan dastanlara
Dərsə keç«Koroğlu» eposu: dörd qol
Dərsə keç2Klassik Azərbaycan ədəbiyyatıOrta
Nizami Gəncəvi və «Xəmsə»
Dərsə keçNizami Gəncəvi: «İskəndərnamə»
Dərsə keçİmadəddin Nəsimi
Dərsə keçMəhəmməd Füzuli
Dərsə keçMolla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi
Dərsə keç3Klassik irs: dərin qatlarOrta
«Kitabi-Dədə Qorqud»: on iki boyun dünyası
Dərsə keçNizamidən əvvəl və onunla yanaşı: Qətran, Xaqani, Məhsəti
Dərsə keçŞah İsmayıl Xətai və aşıq poeziyası
Dərsə keç4Maarifçilik və satiraİrəli
Mirzə Fətəli Axundzadə və milli dramaturgiyanın yaranması
Dərsə keç«Molla Nəsrəddin», Cəlil Məmmədquluzadə və Sabir
Dərsə keç5XX əsr və dünya klassikləriİrəli
Hüseyn Cavid və XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı
Dərsə keçDünya klassikləri və bədii mətnin təhlili
Dərsə keç6XIX–XX əsrlər: məclislərdən sərbəst şeirəİrəli
XIX əsr: Zakir, Natəvan, Seyid Əzim və ədəbi məclislər
Dərsə keçCəfər Cabbarlı və Səməd Vurğun: səhnə və şeir
Dərsə keçRəsul Rza, «altmışıncılar» və XX əsrin ikinci yarısının nəsri
Dərsə keç7Nəzəriyyə praktikada və dünya klassikləriİrəli
Bədii təsvir vasitələri: məcazdan klassik sənətlərə
Dərsə keçŞekspir, Höte, Puşkin və Azərbaycan ədəbiyyatı
Dərsə keç- a, b, c…qafiyələnən misra sonları: eyni hərf — eyni qafiyə
- ggyekun beyt (kuplet): bütün şeirin fikrini «bağlayır»
Şekspir soneti: 14 misra = 3 dördlük + yekun beyt.
- A, C, Eqadın qafiyəsi: vurğu sondan əvvəlki hecaya düşür
- b, d, f, gkişi qafiyəsi: vurğu son hecaya düşür
Onegin bəndi: 14 misra — çarpaz, qoşa, qucaqlayan qafiyələr və yekun beyt.
8Ədəbiyyatşünaslıq: nəzəriyyə və tədqiqatUniversitet
Ədəbiyyat nəzəriyyəsi və təhlil metodları
Dərsə keç- Kontekstmesajın bəhs etdiyi gerçəklik — referensial funksiya
- Koddil və janr qaydaları — metalinqvistik funksiya
- Kontaktfiziki və psixoloji əlaqə kanalı — fatik funksiya
- Mesajdiqqət mesajın öz formasına yönələndə — poetik funksiya
Roman Yakobsonun kommunikasiya modeli («Dilçilik və poetika», 1960). Adresant emotiv, adresat konativ funksiyaya uyğundur.
Azərbaycan ədəbiyyatı dünya kontekstində: müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq
Dərsə keç- A ≈ Biki əsər arasında müşahidə olunan oxşarlıq (süjet, obraz, forma, motiv)
- A → Bgenetik əlaqə: B-nin müəllifi A-nı bilavasitə və ya tərcümə vasitəsilə tanıyırdı
- C → A, C → Bortaq mənbə: hər iki əsər eyni əfsanədən, folklor süjetindən və ya mətndən qidalanır
- A ∥ Btipoloji paralel: əlaqə yoxdur, oxşar ictimai-tarixi şərait oxşar formalar doğurur
- ∨«və ya»: bəzən bir neçə səbəb eyni vaxtda işləyir
Müqayisəli təhlilin əsas sxemi. Tipoloji yanaşmanı xüsusilə A. Veselovski və V. Jirmunski inkişaf etdirmişlər.
Əruz və heca vəzni: dərin təhlil
Dərsə keç- nmisradakı hecaların ümumi sayı (vəznin ölçüsü)
- h₁, h₂, h₃bölgülərlə ayrılan hissələrdəki hecaların sayı
Əsas ölçülər: bayatı 7 = 4 + 3 (və ya 3 + 4); gəraylı 8 = 4 + 4; qoşma 11 = 6 + 5 = 4 + 4 + 3.
- Csamit
- Vqısa sait
- V̄uzun sait (ərəb-fars mənşəli sözlərdə: ā, ī, ū)
- ∪ / —qısa / uzun heca
Qısa sait ilə bitən açıq heca qısadır; qapalı heca və uzun saitli heca uzundur; misranın son hecası həmişə uzun sayılır.
- — — ∪məf'ūlü
- ∪ — ∪ —məfā'ilün
- ∪ — —fə'ūlün
Nizami və Füzulinin «Leyli və Məcnun» poemalarının vəzni — həzəc bəhrinin qısaldılmış variantı (həzəc-i müsəddəs-i əxrəb-i məqbuz-i məhzuf): misrada 3 + 4 + 3 = 10 heca.
Akademik ədəbi esse necə yazılır
Dərsə keç- mövzuhansı əsər və onun hansı cəhəti (surət, motiv, üsul)
- iddiaağıllı oxucunun etiraz edə biləcəyi yorum — fakt deyil
- səbəb«çünki / ...-maqla» hissəsi: iddianı hansı mətn müşahidəsi dəstəkləyir
Yaxşı tezis bir-iki cümlədir, girişin sonunda gəlir və bütün esse-ni «idarə edir»: hər abzas onun bir hissəsini sübut edir.
- Girişmaraq doğuran başlanğıc, qısa kontekst (müəllif, əsər, dövr), tezis
- Əsas hissəhər biri tezisin bir hissəsini sübut edən 3–5 abzas və əks-arqument
- Nəticətezisin yeni sözlərlə ifadəsi və onun əhəmiyyəti; yeni sübut yoxdur
Məsələn, 1500 sözlük esse: giriş ≈ 150, əsas hissə ≈ 1200, nəticə ≈ 150 söz.
- P (Point)abzasın əsas fikri — tezisin bir hissəsi, bir cümlə
- E (Evidence)mətndən sübut: qısa sitat və ya dəqiq təsvir edilmiş epizod
- E (Explanation)təhlil: sübut fikri necə və niyə dəstəkləyir — abzasın ən uzun hissəsi
- L (Link)tezisə və ya növbəti abzasa körpü
Əsas hissənin hər abzası üçün model.
9Ədəbiyyatşünaslıq: təhlil metodları və Şərq poetikasıUniversitet
Formalizm, strukturalizm, resepsiya: təhlil alətləri praktikada
Dərsə keç- Fabulahadisələrin xronoloji və səbəb ardıcıllığı — «xammal»
- Priyommaterialı bədii formaya çevirən üsul
- Süjethadisələrin mətndə təqdim olunma qaydası
Eyni fabuladan müxtəlif süjetlər qurmaq olar; ədəbilik məhz bu çevrilmədə yaranır.
- Seçim oxubir-birini əvəz edə bilən sözlər sırası (paradiqmatik): dağ, təpə, zirvə…
- Kombinasiya oxusözlərin cümlədə ardıcıl düzülüşü (sintaqmatik)
- Ekvivalentliksəs, heca, qafiyə və məna bənzərliyi
Adi nitqdə bənzər sözlərdən biri seçilir; şeirdə isə bənzərlik zəncirə çevrilir: eyni heca sayı, eyni qafiyə, eyni rədif misraları bir-birinə «bərabər» edir.
- İşarələyənsəs obrazı: «ağac» sözünün səslənməsi
- İşarələnənanlayış: ağac haqqında təsəvvür
Əlaqə şərtidir (ixtiyaridir): azərbaycanca «ağac», ingiliscə «tree», almanca «Baum» eyni anlayışı müxtəlif səslərlə bildirir.
- Subyekt / Obyektarzu oxu: kim nəyə can atır
- Göndərən / Alanötürmə oxu: axtarışı kim və ya nə başladır, nəticədən kim faydalanır
- Köməkçi / Rəqibgüc oxu: subyektə kim kömək edir, kim mane olur
A. J. Qreymasın aktant modeli (1966): altı aktant, üç ox.
- Gözləmə üfüqüoxucunun janr, dil və həyat təcrübəsindən yaranan gözləntilər
- Estetik məsafəyeni əsərin bu gözləntiləri nə qədər pozduğu
Bu, rəqəmlə hesablanan düstur deyil, keyfiyyət sxemidir: məsafə böyükdürsə, əsər əvvəl rədd edilə, sonra klassikaya çevrilə bilər.
Şərq poetikası: qəzəl, qəsidə, rübai və klassik formalar sistemi
Dərsə keç- aəsas qafiyə: qəzəl və qəsidədə bütün şeir boyu təkrarlanır (monorim)
- b, c, dqafiyəsiz misralar (qəzəldə) və ya yeni qafiyələr (məsnəvidə)
Beyt əsaslı formaların qafiyə düsturları. Məsnəvidə hər beyt öz daxilində qafiyələndiyi üçün uzun süjet yazmaq mümkündür.
- —uzun (ağır) heca
- ∪qısa (yüngül) heca
Rübai vəzninin variantlarından biri: məf'ūlü məfā'īlü məfā'īlü fə'əl (həzəc bəhrinin əxrəb şəcərəsi).