Ədəbiyyata giriş və şifahi xalq ədəbiyyatı

Başlanğıc

Ədəbiyyat nədir: növlər və janrlar

Dərsə keç

Bədii təsvir vasitələri, qafiyə və vəzn

Dərsə keç

Şifahi xalq ədəbiyyatı: bayatılardan dastanlara

Dərsə keç

«Koroğlu» eposu: dörd qol

Dərsə keç

Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı

Orta

Nizami Gəncəvi və «Xəmsə»

Dərsə keç

Nizami Gəncəvi: «İskəndərnamə»

Dərsə keç

İmadəddin Nəsimi

Dərsə keç

Məhəmməd Füzuli

Dərsə keç

Molla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi

Dərsə keç

Klassik irs: dərin qatlar

Orta

«Kitabi-Dədə Qorqud»: on iki boyun dünyası

Dərsə keç

Nizamidən əvvəl və onunla yanaşı: Qətran, Xaqani, Məhsəti

Dərsə keç

Şah İsmayıl Xətai və aşıq poeziyası

Dərsə keç

Maarifçilik və satira

İrəli

Mirzə Fətəli Axundzadə və milli dramaturgiyanın yaranması

Dərsə keç

«Molla Nəsrəddin», Cəlil Məmmədquluzadə və Sabir

Dərsə keç

XX əsr və dünya klassikləri

İrəli

Hüseyn Cavid və XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı

Dərsə keç

Dünya klassikləri və bədii mətnin təhlili

Dərsə keç

XIX–XX əsrlər: məclislərdən sərbəst şeirə

İrəli

XIX əsr: Zakir, Natəvan, Seyid Əzim və ədəbi məclislər

Dərsə keç

Cəfər Cabbarlı və Səməd Vurğun: səhnə və şeir

Dərsə keç

Rəsul Rza, «altmışıncılar» və XX əsrin ikinci yarısının nəsri

Dərsə keç

Nəzəriyyə praktikada və dünya klassikləri

İrəli

Bədii təsvir vasitələri: məcazdan klassik sənətlərə

Dərsə keç

Şekspir, Höte, Puşkin və Azərbaycan ədəbiyyatı

Dərsə keç
abab · cdcd · efef · gg

Burada

a, b, c…
qafiyələnən misra sonları: eyni hərf — eyni qafiyə
gg
yekun beyt (kuplet): bütün şeirin fikrini «bağlayır»

Şekspir soneti: 14 misra = 3 dördlük + yekun beyt.

AbAb · CCdd · EffE · gg

Burada

A, C, E
qadın qafiyəsi: vurğu sondan əvvəlki hecaya düşür
b, d, f, g
kişi qafiyəsi: vurğu son hecaya düşür

Onegin bəndi: 14 misra — çarpaz, qoşa, qucaqlayan qafiyələr və yekun beyt.

Ədəbiyyatşünaslıq: nəzəriyyə və tədqiqat

Universitet

Ədəbiyyat nəzəriyyəsi və təhlil metodları

Dərsə keç
Adresant → MESAJ → Adresat

Burada

Kontekst
mesajın bəhs etdiyi gerçəklik — referensial funksiya
Kod
dil və janr qaydaları — metalinqvistik funksiya
Kontakt
fiziki və psixoloji əlaqə kanalı — fatik funksiya
Mesaj
diqqət mesajın öz formasına yönələndə — poetik funksiya

Roman Yakobsonun kommunikasiya modeli («Dilçilik və poetika», 1960). Adresant emotiv, adresat konativ funksiyaya uyğundur.

Azərbaycan ədəbiyyatı dünya kontekstində: müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq

Dərsə keç
A ≈ B ⇒ kontakt (A → B) ∨ ortaq mənbə (C → A, C → B) ∨ tipologiya (A ∥ B)

Burada

A ≈ B
iki əsər arasında müşahidə olunan oxşarlıq (süjet, obraz, forma, motiv)
A → B
genetik əlaqə: B-nin müəllifi A-nı bilavasitə və ya tərcümə vasitəsilə tanıyırdı
C → A, C → B
ortaq mənbə: hər iki əsər eyni əfsanədən, folklor süjetindən və ya mətndən qidalanır
A ∥ B
tipoloji paralel: əlaqə yoxdur, oxşar ictimai-tarixi şərait oxşar formalar doğurur
∨
«və ya»: bəzən bir neçə səbəb eyni vaxtda işləyir

Müqayisəli təhlilin əsas sxemi. Tipoloji yanaşmanı xüsusilə A. Veselovski və V. Jirmunski inkişaf etdirmişlər.

Əruz və heca vəzni: dərin təhlil

Dərsə keç
n = h₁ + h₂ (+ h₃)

Burada

n
misradakı hecaların ümumi sayı (vəznin ölçüsü)
h₁, h₂, h₃
bölgülərlə ayrılan hissələrdəki hecaların sayı

Əsas ölçülər: bayatı 7 = 4 + 3 (və ya 3 + 4); gəraylı 8 = 4 + 4; qoşma 11 = 6 + 5 = 4 + 4 + 3.

CV → ∪CVC → —CV̄ → —(misra sonu) → —

Burada

C
samit
V
qısa sait
V̄
uzun sait (ərəb-fars mənşəli sözlərdə: ā, ī, ū)
∪ / —
qısa / uzun heca

Qısa sait ilə bitən açıq heca qısadır; qapalı heca və uzun saitli heca uzundur; misranın son hecası həmişə uzun sayılır.

— — ∪ | ∪ — ∪ — | ∪ — —

Burada

— — ∪
məf'ūlü
∪ — ∪ —
məfā'ilün
∪ — —
fə'ūlün

Nizami və Füzulinin «Leyli və Məcnun» poemalarının vəzni — həzəc bəhrinin qısaldılmış variantı (həzəc-i müsəddəs-i əxrəb-i məqbuz-i məhzuf): misrada 3 + 4 + 3 = 10 heca.

Akademik ədəbi esse necə yazılır

Dərsə keç
Tezis = mövzu + iddia + səbəb

Burada

mövzu
hansı əsər və onun hansı cəhəti (surət, motiv, üsul)
iddia
ağıllı oxucunun etiraz edə biləcəyi yorum — fakt deyil
səbəb
«çünki / ...-maqla» hissəsi: iddianı hansı mətn müşahidəsi dəstəkləyir

Yaxşı tezis bir-iki cümlədir, girişin sonunda gəlir və bütün esse-ni «idarə edir»: hər abzas onun bir hissəsini sübut edir.

Giriş ≈ 10% + Əsas hissə ≈ 80% + Nəticə ≈ 10%

Burada

Giriş
maraq doğuran başlanğıc, qısa kontekst (müəllif, əsər, dövr), tezis
Əsas hissə
hər biri tezisin bir hissəsini sübut edən 3–5 abzas və əks-arqument
Nəticə
tezisin yeni sözlərlə ifadəsi və onun əhəmiyyəti; yeni sübut yoxdur

Məsələn, 1500 sözlük esse: giriş ≈ 150, əsas hissə ≈ 1200, nəticə ≈ 150 söz.

PEEL = P + E + E + L

Burada

P (Point)
abzasın əsas fikri — tezisin bir hissəsi, bir cümlə
E (Evidence)
mətndən sübut: qısa sitat və ya dəqiq təsvir edilmiş epizod
E (Explanation)
təhlil: sübut fikri necə və niyə dəstəkləyir — abzasın ən uzun hissəsi
L (Link)
tezisə və ya növbəti abzasa körpü

Əsas hissənin hər abzası üçün model.

Ədəbiyyatşünaslıq: təhlil metodları və Şərq poetikası

Universitet

Formalizm, strukturalizm, resepsiya: təhlil alətləri praktikada

Dərsə keç
Fabula (nə baş verib) → priyomlar (sıra, sürət, baxış) → Süjet (necə danışılıb)

Burada

Fabula
hadisələrin xronoloji və səbəb ardıcıllığı — «xammal»
Priyom
materialı bədii formaya çevirən üsul
Süjet
hadisələrin mətndə təqdim olunma qaydası

Eyni fabuladan müxtəlif süjetlər qurmaq olar; ədəbilik məhz bu çevrilmədə yaranır.

Poetik funksiya: ekvivalentlik prinsipi seçim oxundan → birləşmə (kombinasiya) oxuna keçirilir

Burada

Seçim oxu
bir-birini əvəz edə bilən sözlər sırası (paradiqmatik): dağ, təpə, zirvə…
Kombinasiya oxu
sözlərin cümlədə ardıcıl düzülüşü (sintaqmatik)
Ekvivalentlik
səs, heca, qafiyə və məna bənzərliyi

Adi nitqdə bənzər sözlərdən biri seçilir; şeirdə isə bənzərlik zəncirə çevrilir: eyni heca sayı, eyni qafiyə, eyni rədif misraları bir-birinə «bərabər» edir.

İşarə = İşarələyən / İşarələnən

Burada

İşarələyən
səs obrazı: «ağac» sözünün səslənməsi
İşarələnən
anlayış: ağac haqqında təsəvvür

Əlaqə şərtidir (ixtiyaridir): azərbaycanca «ağac», ingiliscə «tree», almanca «Baum» eyni anlayışı müxtəlif səslərlə bildirir.

Göndərən → Obyekt → Alan↑ arzu oxu: Subyekt → ObyektKöməkçi → Subyekt ← Rəqib

Burada

Subyekt / Obyekt
arzu oxu: kim nəyə can atır
Göndərən / Alan
ötürmə oxu: axtarışı kim və ya nə başladır, nəticədən kim faydalanır
Köməkçi / Rəqib
güc oxu: subyektə kim kömək edir, kim mane olur

A. J. Qreymasın aktant modeli (1966): altı aktant, üç ox.

Estetik məsafə = əsərin yeniliyi − oxucunun gözləmə üfüqü

Burada

Gözləmə üfüqü
oxucunun janr, dil və həyat təcrübəsindən yaranan gözləntilər
Estetik məsafə
yeni əsərin bu gözləntiləri nə qədər pozduğu

Bu, rəqəmlə hesablanan düstur deyil, keyfiyyət sxemidir: məsafə böyükdürsə, əsər əvvəl rədd edilə, sonra klassikaya çevrilə bilər.

Şərq poetikası: qəzəl, qəsidə, rübai və klassik formalar sistemi

Dərsə keç
qəzəl, qəsidə: aa · ba · ca · da …qitə: ab · cb · db …rübai, tuyuq: aa · baməsnəvi: aa · bb · cc · dd …

Burada

a
əsas qafiyə: qəzəl və qəsidədə bütün şeir boyu təkrarlanır (monorim)
b, c, d
qafiyəsiz misralar (qəzəldə) və ya yeni qafiyələr (məsnəvidə)

Beyt əsaslı formaların qafiyə düsturları. Məsnəvidə hər beyt öz daxilində qafiyələndiyi üçün uzun süjet yazmaq mümkündür.

— — ∪ | ∪ — — ∪ | ∪ — — ∪ | ∪ —

Burada

—
uzun (ağır) heca
∪
qısa (yüngül) heca

Rübai vəzninin variantlarından biri: məf'ūlü məfā'īlü məfā'īlü fə'əl (həzəc bəhrinin əxrəb şəcərəsi).