Düsturlar və asan yollar
Ədəbiyyat17 düstur29 asan yol
Bu kursdakı bütün düsturlar və yadda saxlamağın asan yolları bir səhifədə.
- 1Ədəbiyyata giriş və şifahi xalq ədəbiyyatı
- 2Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı
- 3Klassik irs: dərin qatlar
- 4Maarifçilik və satira
- 5XX əsr və dünya klassikləri
- 6XIX–XX əsrlər: məclislərdən sərbəst şeirə
- 7Nəzəriyyə praktikada və dünya klassikləri
- 8Ədəbiyyatşünaslıq: nəzəriyyə və tədqiqat
- 9Ədəbiyyatşünaslıq: təhlil metodları və Şərq poetikası
Ədəbiyyata giriş və şifahi xalq ədəbiyyatı
BaşlanğıcƏdəbiyyat nədir: növlər və janrlar
Dərsə keçBədii təsvir vasitələri, qafiyə və vəzn
Dərsə keçŞifahi xalq ədəbiyyatı: bayatılardan dastanlara
Dərsə keç«Koroğlu» eposu: dörd qol
Dərsə keçKlassik Azərbaycan ədəbiyyatı
OrtaNizami Gəncəvi və «Xəmsə»
Dərsə keçNizami Gəncəvi: «İskəndərnamə»
Dərsə keçİmadəddin Nəsimi
Dərsə keçMəhəmməd Füzuli
Dərsə keçMolla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi
Dərsə keçKlassik irs: dərin qatlar
Orta«Kitabi-Dədə Qorqud»: on iki boyun dünyası
Dərsə keçNizamidən əvvəl və onunla yanaşı: Qətran, Xaqani, Məhsəti
Dərsə keçŞah İsmayıl Xətai və aşıq poeziyası
Dərsə keçMaarifçilik və satira
İrəliMirzə Fətəli Axundzadə və milli dramaturgiyanın yaranması
Dərsə keç«Molla Nəsrəddin», Cəlil Məmmədquluzadə və Sabir
Dərsə keçXX əsr və dünya klassikləri
İrəliHüseyn Cavid və XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı
Dərsə keçDünya klassikləri və bədii mətnin təhlili
Dərsə keçXIX–XX əsrlər: məclislərdən sərbəst şeirə
İrəliXIX əsr: Zakir, Natəvan, Seyid Əzim və ədəbi məclislər
Dərsə keçCəfər Cabbarlı və Səməd Vurğun: səhnə və şeir
Dərsə keçRəsul Rza, «altmışıncılar» və XX əsrin ikinci yarısının nəsri
Dərsə keçNəzəriyyə praktikada və dünya klassikləri
İrəliBədii təsvir vasitələri: məcazdan klassik sənətlərə
Dərsə keçŞekspir, Höte, Puşkin və Azərbaycan ədəbiyyatı
Dərsə keçBurada
- a, b, c…
- qafiyələnən misra sonları: eyni hərf — eyni qafiyə
- gg
- yekun beyt (kuplet): bütün şeirin fikrini «bağlayır»
Şekspir soneti: 14 misra = 3 dördlük + yekun beyt.
Burada
- A, C, E
- qadın qafiyəsi: vurğu sondan əvvəlki hecaya düşür
- b, d, f, g
- kişi qafiyəsi: vurğu son hecaya düşür
Onegin bəndi: 14 misra — çarpaz, qoşa, qucaqlayan qafiyələr və yekun beyt.
Ədəbiyyatşünaslıq: nəzəriyyə və tədqiqat
UniversitetƏdəbiyyat nəzəriyyəsi və təhlil metodları
Dərsə keçBurada
- Kontekst
- mesajın bəhs etdiyi gerçəklik — referensial funksiya
- Kod
- dil və janr qaydaları — metalinqvistik funksiya
- Kontakt
- fiziki və psixoloji əlaqə kanalı — fatik funksiya
- Mesaj
- diqqət mesajın öz formasına yönələndə — poetik funksiya
Roman Yakobsonun kommunikasiya modeli («Dilçilik və poetika», 1960). Adresant emotiv, adresat konativ funksiyaya uyğundur.
Azərbaycan ədəbiyyatı dünya kontekstində: müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq
Dərsə keçBurada
- A ≈ B
- iki əsər arasında müşahidə olunan oxşarlıq (süjet, obraz, forma, motiv)
- A → B
- genetik əlaqə: B-nin müəllifi A-nı bilavasitə və ya tərcümə vasitəsilə tanıyırdı
- C → A, C → B
- ortaq mənbə: hər iki əsər eyni əfsanədən, folklor süjetindən və ya mətndən qidalanır
- A ∥ B
- tipoloji paralel: əlaqə yoxdur, oxşar ictimai-tarixi şərait oxşar formalar doğurur
- ∨
- «və ya»: bəzən bir neçə səbəb eyni vaxtda işləyir
Müqayisəli təhlilin əsas sxemi. Tipoloji yanaşmanı xüsusilə A. Veselovski və V. Jirmunski inkişaf etdirmişlər.
Əruz və heca vəzni: dərin təhlil
Dərsə keçBurada
- n
- misradakı hecaların ümumi sayı (vəznin ölçüsü)
- h₁, h₂, h₃
- bölgülərlə ayrılan hissələrdəki hecaların sayı
Əsas ölçülər: bayatı 7 = 4 + 3 (və ya 3 + 4); gəraylı 8 = 4 + 4; qoşma 11 = 6 + 5 = 4 + 4 + 3.
Burada
- C
- samit
- V
- qısa sait
- V̄
- uzun sait (ərəb-fars mənşəli sözlərdə: ā, ī, ū)
- ∪ / —
- qısa / uzun heca
Qısa sait ilə bitən açıq heca qısadır; qapalı heca və uzun saitli heca uzundur; misranın son hecası həmişə uzun sayılır.
Burada
- — — ∪
- məf'ūlü
- ∪ — ∪ —
- məfā'ilün
- ∪ — —
- fə'ūlün
Nizami və Füzulinin «Leyli və Məcnun» poemalarının vəzni — həzəc bəhrinin qısaldılmış variantı (həzəc-i müsəddəs-i əxrəb-i məqbuz-i məhzuf): misrada 3 + 4 + 3 = 10 heca.
Akademik ədəbi esse necə yazılır
Dərsə keçBurada
- mövzu
- hansı əsər və onun hansı cəhəti (surət, motiv, üsul)
- iddia
- ağıllı oxucunun etiraz edə biləcəyi yorum — fakt deyil
- səbəb
- «çünki / ...-maqla» hissəsi: iddianı hansı mətn müşahidəsi dəstəkləyir
Yaxşı tezis bir-iki cümlədir, girişin sonunda gəlir və bütün esse-ni «idarə edir»: hər abzas onun bir hissəsini sübut edir.
Burada
- Giriş
- maraq doğuran başlanğıc, qısa kontekst (müəllif, əsər, dövr), tezis
- Əsas hissə
- hər biri tezisin bir hissəsini sübut edən 3–5 abzas və əks-arqument
- Nəticə
- tezisin yeni sözlərlə ifadəsi və onun əhəmiyyəti; yeni sübut yoxdur
Məsələn, 1500 sözlük esse: giriş ≈ 150, əsas hissə ≈ 1200, nəticə ≈ 150 söz.
Burada
- P (Point)
- abzasın əsas fikri — tezisin bir hissəsi, bir cümlə
- E (Evidence)
- mətndən sübut: qısa sitat və ya dəqiq təsvir edilmiş epizod
- E (Explanation)
- təhlil: sübut fikri necə və niyə dəstəkləyir — abzasın ən uzun hissəsi
- L (Link)
- tezisə və ya növbəti abzasa körpü
Əsas hissənin hər abzası üçün model.
Ədəbiyyatşünaslıq: təhlil metodları və Şərq poetikası
UniversitetFormalizm, strukturalizm, resepsiya: təhlil alətləri praktikada
Dərsə keçBurada
- Fabula
- hadisələrin xronoloji və səbəb ardıcıllığı — «xammal»
- Priyom
- materialı bədii formaya çevirən üsul
- Süjet
- hadisələrin mətndə təqdim olunma qaydası
Eyni fabuladan müxtəlif süjetlər qurmaq olar; ədəbilik məhz bu çevrilmədə yaranır.
Burada
- Seçim oxu
- bir-birini əvəz edə bilən sözlər sırası (paradiqmatik): dağ, təpə, zirvə…
- Kombinasiya oxu
- sözlərin cümlədə ardıcıl düzülüşü (sintaqmatik)
- Ekvivalentlik
- səs, heca, qafiyə və məna bənzərliyi
Adi nitqdə bənzər sözlərdən biri seçilir; şeirdə isə bənzərlik zəncirə çevrilir: eyni heca sayı, eyni qafiyə, eyni rədif misraları bir-birinə «bərabər» edir.
Burada
- İşarələyən
- səs obrazı: «ağac» sözünün səslənməsi
- İşarələnən
- anlayış: ağac haqqında təsəvvür
Əlaqə şərtidir (ixtiyaridir): azərbaycanca «ağac», ingiliscə «tree», almanca «Baum» eyni anlayışı müxtəlif səslərlə bildirir.
Burada
- Subyekt / Obyekt
- arzu oxu: kim nəyə can atır
- Göndərən / Alan
- ötürmə oxu: axtarışı kim və ya nə başladır, nəticədən kim faydalanır
- Köməkçi / Rəqib
- güc oxu: subyektə kim kömək edir, kim mane olur
A. J. Qreymasın aktant modeli (1966): altı aktant, üç ox.
Burada
- Gözləmə üfüqü
- oxucunun janr, dil və həyat təcrübəsindən yaranan gözləntilər
- Estetik məsafə
- yeni əsərin bu gözləntiləri nə qədər pozduğu
Bu, rəqəmlə hesablanan düstur deyil, keyfiyyət sxemidir: məsafə böyükdürsə, əsər əvvəl rədd edilə, sonra klassikaya çevrilə bilər.
Şərq poetikası: qəzəl, qəsidə, rübai və klassik formalar sistemi
Dərsə keçBurada
- a
- əsas qafiyə: qəzəl və qəsidədə bütün şeir boyu təkrarlanır (monorim)
- b, c, d
- qafiyəsiz misralar (qəzəldə) və ya yeni qafiyələr (məsnəvidə)
Beyt əsaslı formaların qafiyə düsturları. Məsnəvidə hər beyt öz daxilində qafiyələndiyi üçün uzun süjet yazmaq mümkündür.
Burada
- —
- uzun (ağır) heca
- ∪
- qısa (yüngül) heca
Rübai vəzninin variantlarından biri: məf'ūlü məfā'īlü məfā'īlü fə'əl (həzəc bəhrinin əxrəb şəcərəsi).