- Узнавать по формулировке 10 видов закрытых заданий ГЭЦ по тексту и объяснять, что проверяет каждый.
- Проверять каждое утверждение конкретным предложением текста и различать случаи «верно», «неверно», «вероятно» и «информации нет».
- Определять контекстное значение слов и выражений, логические связи между предложениями и место пропущенных предложений.
- Быстро и без ошибок выбирать комбинированные варианты (1, 3, 5; 1 – a, d) методом исключения.
На выпускном экзамене 11-го класса 20 из 30 заданий по азербайджанскому языку относятся к текстам: к каждому из двух текстов дают 5 закрытых и 5 письменных заданий. 10 закрытых заданий по тексту приносят 25 баллов из 100, а в 9-м классе 16 таких заданий — около 47 баллов. Здесь проверяют не выученные правила, а внимательное чтение: утверждения в вариантах очень похожи на текст, но часто отличаются от него одним словом — ilk dəfə (впервые), yalnız (только), heç vaxt (никогда). В этом уроке мы решим все десять видов заданий на одном оригинальном тексте.
Как устроен блок с текстом
В 11-м классе первый текст художественный, второй — публицистический или научно-популярный; в каждом около 320–350 слов. В 9-м классе тоже два текста, но к каждому дают 8 закрытых и 2 письменных задания. У закрытого задания 5 вариантов, и большинство из них — многоэлементные: в вариантах даны номера верных утверждений (1, 3, 5), соответствие (1 – a, d; 2 – b) или последовательность (3, 1, 2). В тексте есть особые пометки: предложения с номером в начале, слова с цифрой сверху (¹ ²), выражения, выделенные жирным шрифтом или подчёркнутые, пустые рамки [ ……… ]. Прочитав задание, сразу найди его пометку в тексте.
Считай утверждение верным, только если можешь показать в тексте предложение, которое его подтверждает. Если такого предложения нет, утверждение либо неверно (в тексте сказано обратное), либо вероятно (факты текста позволяют это предположить, но прямо не сказано), либо о нём нет информации. Личный опыт и знания по истории или литературе здесь доказательством не считаются.
Общий алгоритм и десять видов заданий
- 1Сначала прочитай задания
До чтения текста просмотри формулировки: о чьей речи, о каких пронумерованных предложениях, о каких словах спрашивают. Тогда ты будешь читать текст, уже зная, что искать.
- 2Прочитай текст целиком один раз
Запомни последовательность событий, персонажей и позицию автора; у каждой пометки остановись и отметь её.
- 3Пометь каждое утверждение
Не глядя на варианты, напиши у каждого утверждения D (верно), Y (неверно), E (вероятно) или «?» и отметь, где стоит предложение-доказательство.
- 4Исключай
Начни с утверждения, в котором уверен: если оно не должно входить в ответ, вычеркни все варианты, где оно есть. Обычно 2–3 утверждения убирают 4 варианта из 5.
- 5Последняя проверка
Ещё раз сверь с текстом каждое утверждение оставшегося варианта и отметь правильную букву в бланке ответов.
| № | Формулировка задания (по-азербайджански) | Как решать |
|---|---|---|
| 1 | Mətndə X-in nitqi əsasında onunla bağlı hansı qənaətə gəlmək olar? | Выдели все реплики X. Каждый вывод должен опираться на слова самого X; то, что следует из авторского описания или из слов другого персонажа, не засчитывается. Если в задании сказано nitqi və hərəkətləri (речь и поступки), учитывай и поступки. |
| 2 | Əvvəlində rəqəm yazılmış hansı cümlələr mətndən çıxarılsa, məntiqi ardıcıllıq pozulmaz? | Прочитай текст без этого предложения. Если следующее предложение ссылается на него (bu, o, həmin — этот, тот; isə, lakin — а, но; buna görə — поэтому; предмет, впервые названный в нём) или оно объясняет причину дальнейшего действия, убирать его нельзя. |
| 3 | Hansı cümlələrdə seçilmiş ifadənin kontekstə görə mənasına uyğun ifadə işlənmişdir? | Сначала своими словами (2–3 слова) запиши значение выражения в тексте, потом истолкуй выражение в каждом предложении и сравни. Предложение, где то же слово стоит в прямом значении, обычно ловушка. |
| 4 | Mətnə əsasən uyğunluğu müəyyən edin: 1. Doğrudur 2. Yanlışdır 3. Ehtimaldır | Верно (doğrudur) — так сказано в тексте или однозначно следует из него. Неверно (yanlışdır) — в тексте сказано обратное. Вероятно (ehtimaldır) — текст не подтверждает и не отрицает, но факты дают основание это предположить. |
| 5 | Mətnə əsasən hansı hadisələrin səbəbini müəyyən etmək mümkündür? | Для каждого события ищи причину в тексте: çünki (потому что), ona görə ki (оттого что), …dığı üçün (так как …) или предыдущее предложение, явно её называющее. Если причины в тексте нет — «невозможно», даже если в жизни её легко угадать. |
| 6 | Mətnə əsasən uyğun fikirləri müəyyən edin: mətndə məlumat var / yoxdur | «Информация есть» (var) — только если можешь подчеркнуть предложение, подтверждающее утверждение. Простое упоминание темы ещё не информация об этом утверждении. |
| 7 | Mətnə əsasən cədvəldə düzgün qeyd olunmuş fikirləri müəyyən edin | Два шага: сначала сам реши, верно утверждение или нет, затем сравни с отметкой в таблице. В ответ входят только строки с правильной отметкой. |
| 8 | Mətndə üzərində rəqəm yazılmış sözlər əsasında uyğunluğu müəyyən edin | Подставь вместо слова синоним и найди его значение в тексте; затем подставь тот же синоним в предложение каждого пункта. Один пункт может не подходить ни к одному слову. |
| 9 | Mətnə əsasən X ilə bağlı yanlış fikirləri müəyyən edin | Напиши у каждого утверждения D или Y и выбери в ответ именно Y. Утверждения со словами yalnız, həmişə, heç vaxt, ilk dəfə, tamamilə (только, всегда, никогда, впервые, полностью) проверяй особенно внимательно. |
| 10 | Mətndə boş çərçivələrin yerinə uyğun gələn cümlələrin ardıcıllığını müəyyən edin | Прочитай предложения до и после каждой рамки и найди «зацепки»: местоимение (bu, onlar — это, они), союз, повторяющееся слово, указание на время. Начни с самой очевидной рамки и вычёркивай варианты. |
Учебный текст: «Saatsaz» («Часовщик»)
Şəkinin köhnə məhəlləsində, daş döşənmiş dar küçənin sonunda balaca bir emalatxana var idi. Onun sahibi Rəhim kişi qırx ildən artıq idi ki, burada saat təmir edirdi. Divarlardakı onlarla saat eyni anda tıqqıldayır, emalatxana sanki nəfəs alırdı. Pəncərənin önündəki köhnə taxta masada vintlər, yaylar, xırda çarxlar səliqə ilə düzülmüşdü. Rəhim kişi işləyəndə danışmağı xoşlamazdı, onun əvəzinə saatlar danışırdı. Məhəllədə deyirdilər ki, onun əlindən çıxan saat bir dəqiqə də geri qalmaz.
Nəvəsi Elvin bu yay Bakıdan gəlmişdi. Şəhərdə hər şey tələsirdi, burada isə zaman sanki yavaş axırdı. O, bir neçə gün babasının işinə maraqla baxdı, sonra açıq dedi:
– Baba, indi hamının cibində telefon var, telefon da vaxtı saniyəsinə qədər göstərir. Bu emalatxananı bağlayıb dincəlməyin vaxtı deyilmi?
Rəhim kişi böyüdücü şüşəni gözündən çəkmədi.
– Saat təkcə vaxtı göstərmir, bala. Bəzən insanın ömrünü saxlayır¹. Bunu sənə sözlə izah edə bilmərəm, gərək öz gözünlə görəsən.
1. Elvin çiyinlərini çəkib susdu. Ertəsi gün axşamüstü emalatxanaya on beş yaşlarında bir qız gəldi. Onun üzündə həm yorğunluq, həm də utancaqlıq vardı. 2. Qızın əlində köhnə bir cib saatı vardı, onun şüşəsi çatlamışdı. Qız saatı ehtiyatla piştaxtanın üstünə qoydu.
– Babamdan qalıb, – dedi. – Neçə ustaya apardım, hamısı «bunun hissəsi tapılmaz» deyib qaytardı. Siz də qaytarsanız, daha heç kimə aparmayacağam.
Rəhim kişi saatı ovcuna alıb xeyli baxdı. 3. Onun gözlərində bir işıq yandı. Sonra siyirmələri bir-bir açmağa başladı. [ ……… ]
[ ……… ] 4. Səhər Elvin emalatxanaya girəndə babasını hələ də stolun arxasında gördü. Masanın üstündəki cib saatı isə yenidən tıqqıldayırdı. Rəhim kişinin gözləri yorğunluqdan qızarmışdı, amma üzündə sakit bir təbəssüm vardı.
Günortaya yaxın qız gəldi. Saatı qulağına tutub uzun-uzun dinlədi, gözləri yaşardı. [ ……… ] Pul uzadanda Rəhim kişi əlini geri çəkdi:
– Bu saatı mən yox, sənin babana olan sevgin düzəltdi. Get, yaxşı saxla.
Qız gedəndən sonra emalatxanaya dərin bir sükut çökdü². Elvin divardakı saatlara baxdı. 5. İndi onların tıqqıltısı ona ürək döyüntüsü kimi gəlirdi. O, babasının yanında oturub astaca soruşdu:
– Baba, mənə də öyrədərsən?
Rəhim kişi gülümsədi və ona ən kiçik vintaçanı uzatdı. Elvin vintaçanı ovcunda sıxdı: bu, onun ilk dərsi idi.
Персонаж, логика и смысл: виды 1–5
Задание 1. Какой вывод о Рагиме-киши можно сделать на основе его речи? (На экзамене: Mətndə Rəhim kişinin nitqi əsasında onunla bağlı hansı qənaətə gəlmək olar?)
1. Saatı insan xatirəsinin daşıyıcısı sayır.
2. Nəvəsinin təklifi ilə razılaşır.
3. Bəzi həqiqətlərin yalnız təcrübə ilə dərk edildiyinə inanır.
4. Gördüyü işi öz adına yazmır.
5. Telefonları lazımsız əşya hesab edir.
6. Başqa ustaları bacarıqsız adlandırır.
A) 2, 3, 5 B) 1, 4, 6 C) 1, 3, 4 D) 3, 5, 6 E) 1, 2, 4
Tapşırıq 2. Əvvəlində rəqəm yazılmış hansı cümlələr mətndən çıxarılsa, məntiqi ardıcıllıq pozulmaz?
A) 1, 3 B) 2, 4 C) 1, 3, 5 D) 3, 4 E) 1, 2, 5
Показать решениеСкрыть решение
1 — Bəzən insanın ömrünü saxlayır (иногда хранит жизнь человека), sənin babana olan sevgin düzəltdi (починила твоя любовь к дедушке) ✓
2 — он возражает внуку ✗
3 — Bunu sənə sözlə izah edə bilmərəm, gərək öz gözünlə görəsən (словами не объяснить, нужно увидеть самому) ✓
4 — Bu saatı mən yox … düzəltdi (не я починил): успех себе не приписывает ✓
5 — о телефонах он ничего не говорит ✗
6 — о других мастерах рассказывает девочка, а не он ✗
Ответ: C (1, 3, 4).
Задание 2. По очереди «убираем» предложения и читаем дальше.
1 — реакция Эльвина; следующее предложение на него не ссылается → можно убрать.
2 — впервые вводит часы, дальше идёт saatı (уже известные часы) → нельзя.
3 — лишь деталь настроения → можно.
4 — isə (а) в следующем предложении противопоставлено ему, и оно показывает, что мастер работал до утра → нельзя.
5 — объясняет причину вопроса Эльвина → нельзя.
Ответ: A (1, 3).
Задание 3. В каких предложениях есть выражение, соответствующее контекстному значению выделенного выражения gözlərində bir işıq yandı (дословно «в его глазах зажёгся свет»)?
1. Otağın küncündəki lampa birdən yandı.
2. Bu xəbəri eşidəndə qocanın ürəyində ümid oyandı.
3. Ocaqdakı odun çırtıldayıb yandı.
4. Çətin tapşırığı görəndə onun həvəsi artdı, ruhlandı.
5. Uşaq yorğunluqdan gözlərini güclə açıq saxlayırdı.
A) 1, 3 B) 2, 4 C) 2, 3, 4 D) 1, 2 E) 4, 5
Tapşırıq 4. Mətnə əsasən uyğunluğu müəyyən edin.
1. Doğrudur 2. Yanlışdır 3. Ehtimaldır
a. Qız saatı əvvəlcə başqa ustalara aparmamışdı.
b. Rəhim kişi uzun illərdir saat təmiri ilə məşğuldur.
c. Qızın babası artıq həyatda deyil.
d. Elvin gələcəkdə saatsaz olacaq.
e. Rəhim kişi təmirin əvəzində qızdan pul almadı.
A) 1 – b; 2 – a, e; 3 – c, d B) 1 – b, c, e; 2 – a; 3 – d C) 1 – e; 2 – a, d; 3 – b, c D) 1 – b, e; 2 – a; 3 – c, d E) 1 – a, b; 2 – e; 3 – c, d
Показать решениеСкрыть решение
1 и 3 — yandı (зажглась, загорелись) в прямом значении ✗
2 — ümid oyandı (проснулась надежда) ✓
4 — həvəsi artdı, ruhlandı (рвение возросло, воодушевился) ✓
5 — усталость, другое значение ✗
Ответ: B (2, 4).
Задание 4.
a — девочка говорит Neçə ustaya apardım (к скольким мастерам носила), утверждение противоречит тексту → 2.
b — qırx ildən artıq (больше сорока лет) → 1 (uzun illər — «долгие годы» — перефразировка, всё равно верно).
c — Babamdan qalıb (осталось от дедушки) и babana olan sevgin намекают на это, но прямо не сказано → 3.
d — Эльвин лишь хочет учиться, о его будущем ничего не сказано → 3.
e — Pul uzadanda Rəhim kişi əlini geri çəkdi (когда протянули деньги, он отвёл руку) → 1.
Ответ: D (1 – b, e; 2 – a; 3 – c, d).
Задание 5. Выбери утверждения, стоящие в правильном столбце. (На экзамене: Mətnə əsasən cədvəldəki uyğun fikirləri müəyyən edin.)
Səbəbini müəyyən etmək mümkündür:
1. Elvinin babasına emalatxananı bağlamağı təklif etməsinin.
2. Elvinin bu yay Bakıdan gəlməsinin.
3. Digər ustaların saatı qaytarmasının.
Səbəbini müəyyən etmək mümkün deyil:
4. Saatın şüşəsinin çatlamasının.
5. Elvinin babasından ona da öyrətməsini xahiş etməsinin.
A) 1, 3, 4 B) 2, 5 C) 1, 2, 3 D) 3, 4, 5 E) 1, 5
Показать решениеСкрыть решение
1 — причина есть: indi hamının cibində telefon var (теперь у всех телефоны) → в столбце «можно» ✓
2 — почему он приехал, не сказано → должно быть «нельзя» ✗
3 — причина есть: bunun hissəsi tapılmaz (деталей к ним не найти) → ✓
4 — почему треснуло стекло, не сказано → в столбце «нельзя» ✓
5 — причина есть: тиканье часов теперь казалось ему стуком сердца → должно быть «можно» ✗
Ответ: A (1, 3, 4).
Информация, слова и порядок: виды 6–10
Задание 6. Выбери утверждения, стоящие в правильном столбце (Mətndə məlumat var — в тексте есть информация; Mətndə məlumat yoxdur — нет).
Mətndə məlumat var:
1. Emalatxana Şəkinin köhnə məhəlləsindədir.
2. Qızın adı Nərmindir.
3. Rəhim kişi qırx ildən artıqdır ki, saat təmir edir.
Mətndə məlumat yoxdur:
4. Elvin saatsazlığı Bakıda öyrənməyə başlamışdı.
5. Qızın atası da saat ustası idi.
6. Cib saatı qıza babasından qalmışdı.
A) 2, 4, 6 B) 1, 2, 3 C) 1, 3, 4, 5 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 6
Tapşırıq 7. Mətnə əsasən cədvəldə düzgün qeyd olunmuş fikirləri müəyyən edin.
1. Emalatxananın divarlarında onlarla saat var idi. → ✓ Doğrudur
2. Qız saatı təmir üçün ilk dəfə Rəhim kişiyə gətirmişdi. → ✓ Doğrudur
3. Rəhim kişi təmirə gecə də ara vermədi. → ✓ Yanlışdır
4. Elvin babasından ona da sənəti öyrətməsini xahiş etdi. → ✓ Doğrudur
5. Rəhim kişi təmirin əvəzində qızdan pul aldı. → ✓ Yanlışdır
A) 1, 2, 4 B) 1, 4, 5 C) 3, 4, 5 D) 1, 3, 4, 5 E) 2, 3
Показать решениеСкрыть решение
1 — Şəkinin köhnə məhəlləsində (в старом квартале Шеки) → информация есть, столбец верный ✓
2 — имени девочки в тексте нет, а стоит в столбце «есть» ✗
3 — qırx ildən artıq → есть ✓
4 — где учился Эльвин, не сказано → нет ✓
5 — об отце девочки ничего не сказано → нет ✓
6 — Babamdan qalıb → информация есть, а стоит в столбце «нет» ✗
Ответ: C (1, 3, 4, 5).
Задание 7.
1 — верно и отмечено Doğrudur ✓
2 — неверно (сначала она носила часы другим мастерам), а отмечено Doğrudur ✗
3 — верно (утром мастер всё ещё сидел за столом), а отмечено Yanlışdır ✗
4 — верно ✓
5 — неверно и отмечено Yanlışdır ✓
Ответ: B (1, 4, 5).
Задание 8. Установи соответствие для слов с пометками ¹ и ². (saxlayır — хранит; çökdü — опустилась, рухнула)
1. saxlayır¹ 2. çökdü²
a. «Qoruyub yaşatmaq» anlamındadır.
b. «Hər yeri bürümək, hakim olmaq» anlamındadır.
c. «Köhnə divar uçub yerə çökdü» cümləsində kontekstə görə eyni mənada işlənmiş söz var.
d. «Nənəm bu xalçanı ana yadigarı kimi saxlayır» cümləsində kontekstə görə eyni mənada işlənmiş söz var.
e. «Axşam düşəndə dərəyə qatı duman çökdü» cümləsində kontekstə görə eyni mənada işlənmiş söz var.
A) 1 – a, c; 2 – b, e B) 1 – d; 2 – b, c, e C) 1 – a, d; 2 – b, e D) 1 – a, d; 2 – c, e E) 1 – b, d; 2 – a, e
Показать решениеСкрыть решение
a — подходит к 1; b — подходит к 2.
c — стена рухнула: прямое значение, не подходит ни к одному слову ✗
d — ковёр берегут как память → 1 ✓
e — туман окутал ущелье → 2 ✓
Ответ: C (1 – a, d; 2 – b, e).
Задание 9. Найди НЕВЕРНЫЕ утверждения о Рагиме-киши. (На экзамене: Mətnə əsasən Rəhim kişi ilə bağlı yanlış fikirləri müəyyən edin.)
1. Peşəsinə uzun illər sadiq qalıb.
2. Fikrini sübut etmək üçün nəvəsi ilə uzun-uzun mübahisə edir.
3. Çətin işdən qaçmır.
4. Saatı bir neçə dəqiqəyə təmir edir.
5. Qıza saatı yaxşı qorumağı tövsiyə edir.
A) 1, 3 B) 2, 5 C) 3, 4 D) 1, 2, 4 E) 2, 4
Tapşırıq 10. Mətndə boş çərçivələrin yerinə uyğun gələn cümlələrin ardıcıllığını müəyyən edin.
1. Həmin gecə emalatxananın işığı sönmədi.
2. Bu, babasının səsini yenidən eşitmək kimi idi.
3. Onlardan birinin içində illər əvvəl söküb saxladığı köhnə bir mexanizm vardı.
A) 1, 3, 2 B) 3, 1, 2 C) 3, 2, 1 D) 2, 1, 3 E) 1, 2, 3
Показать решениеСкрыть решение
Задание 10. Ищем зацепки.
Рамка 1 стоит после siyirmələri bir-bir açmağa başladı (стал открывать ящики один за другим): Onlardan birinin (в одном из них) = в одном из ящиков → 3.
Рамка 2 — перед утренней сценой: Həmin gecə (в ту ночь) → Səhər (утром) → 1.
Рамка 3 — после saatı qulağına tutub dinlədi (приложила часы к уху и слушала): Bu (это) = слушать часы → 2.
Ответ: B (3, 1, 2). На настоящем экзамене рамок 5; как только две из них точно заполнены, обычно остаётся один вариант.
Главное
- В закрытом задании по тексту каждое утверждение доказывается конкретным предложением текста; жизненный опыт доказательством не является.
- Верно — сказано в тексте; неверно — сказано обратное; вероятно — не сказано, но следует из фактов как предположение.
- В табличных заданиях два шага: проверь утверждение, затем проверь его столбец (отметку).
- Предложение нельзя убрать, если следующее на него ссылается или если оно объясняет причину дальнейшего действия.
- Контекстное значение проверяй подстановкой синонима; прямое значение того же слова обычно ловушка.
- Исключай варианты с помощью утверждения, в котором уверен: одно утверждение часто убирает сразу 2–3 варианта.
Проверь себя
Вопросов: 12. Каждый правильный ответ приносит XP.