- Recognise the 10 types of DİM closed text tasks from their wording and explain what each one checks.
- Check every statement against a specific sentence of the text and tell “true”, “false”, “probable” and “no information” apart.
- Work out the contextual meaning of words and expressions, the logical links between sentences and which sentence fills each blank frame.
- Choose combination options (1, 3, 5; 1 – a, d) quickly and safely by elimination.
In the grade 11 school-leaving exam, 20 of the 30 tasks in the Azerbaijani-language part are about texts: each of the two texts gets 5 closed and 5 written tasks. The 10 closed text tasks are worth 25 of the 100 points; in grade 9 the 16 closed text tasks are worth about 47 points. These tasks do not test memorised rules but careful reading: the statements in the options look very much like the text, yet often differ from it by one word — ilk dəfə (for the first time), yalnız (only), heç vaxt (never). In this lesson we solve all ten task types on one original text.
How a text block is built
In grade 11 the first text is literary and the second is journalistic or popular-science; each is about 320–350 words. Grade 9 also has two texts, but each gets 8 closed and 2 written tasks. A closed task has 5 options, and most are multi-statement tasks: the options give the numbers of the correct statements (1, 3, 5), a matching (1 – a, d; 2 – b) or an order (3, 1, 2). The text carries special marks: sentences with a number in front, words with a superscript number (¹ ²), expressions in bold or underlined, and blank frames [ ……… ]. As soon as you read a task, find its mark in the text.
Count a statement as true only if you can point to the sentence of the text that confirms it. If there is no such sentence, the statement is either false (the text says the opposite), probable (the facts of the text suggest it, but it is not stated), or there is no information about it. Your own life experience and what you know about history or literature do not count as evidence here.
One routine and ten task types
- 1Read the questions first
Before the text, skim the wording of the tasks: whose speech, which numbered sentences, which words are asked about. Then you read the text already looking for them.
- 2Read the whole text once
Keep track of the order of events, the characters and the author’s position; stop at every marked place and note it.
- 3Mark every statement
Without looking at the options, write D (true), Y (false), E (probable) or “?” next to each statement and note where its evidence sentence is.
- 4Eliminate
Start with a statement you are sure about: if it must not be in the answer, cross out every option that contains it. Usually 2–3 statements remove 4 of the 5 options.
- 5Final check
Compare every statement in the remaining option with the text once more and mark the right letter on the answer sheet.
| № | Wording of the task (in Azerbaijani) | How to solve it |
|---|---|---|
| 1 | Mətndə X-in nitqi əsasında onunla bağlı hansı qənaətə gəlmək olar? | Pick out all of X’s lines. Each conclusion must rest on X’s own words; an idea that comes from the narrator’s description or from another character does not count. If the task says nitqi və hərəkətləri (speech and actions), take the actions into account too. |
| 2 | Əvvəlində rəqəm yazılmış hansı cümlələr mətndən çıxarılsa, məntiqi ardıcıllıq pozulmaz? | Read the text without the sentence. If the next sentence refers back to it (bu, o, həmin — this, that; isə, lakin — while, but; buna görə — so; an object named there for the first time) or if it gives the reason for a later action, it cannot be removed. |
| 3 | Hansı cümlələrdə seçilmiş ifadənin kontekstə görə mənasına uyğun ifadə işlənmişdir? | First write the meaning of the expression in the text in 2–3 words of your own, then explain the expression in each sentence and compare. A sentence that uses the same word literally is usually a trap. |
| 4 | Mətnə əsasən uyğunluğu müəyyən edin: 1. Doğrudur 2. Yanlışdır 3. Ehtimaldır | True (doğrudur) — the text says it or it follows unambiguously. False (yanlışdır) — the text says the opposite. Probable (ehtimaldır) — the text neither confirms nor denies it, but its facts make it likely. |
| 5 | Mətnə əsasən hansı hadisələrin səbəbini müəyyən etmək mümkündür? | For each event look for its cause in the text: çünki (because), ona görə ki (so that), …dığı üçün (since …), or an earlier sentence that clearly gives the reason. If the text gives no cause, the answer is “not possible”, even if you could easily guess one from life. |
| 6 | Mətnə əsasən uyğun fikirləri müəyyən edin: mətndə məlumat var / yoxdur | “Information given” (var) only when you can underline the sentence that confirms the statement. A topic being mentioned is not yet information about that particular claim. |
| 7 | Mətnə əsasən cədvəldə düzgün qeyd olunmuş fikirləri müəyyən edin | Two steps: first decide yourself whether the statement is true or false, then compare with the tick in the table. Only rows whose tick is correct go into the answer. |
| 8 | Mətndə üzərində rəqəm yazılmış sözlər əsasında uyğunluğu müəyyən edin | Put a synonym in place of the word to find its meaning in the text; then try the same synonym in the sentence of each item. One item may belong to neither word. |
| 9 | Mətnə əsasən X ilə bağlı yanlış fikirləri müəyyən edin | Write D or Y next to each statement and choose the Y’s for the answer. Check statements with yalnız, həmişə, heç vaxt, ilk dəfə, tamamilə (only, always, never, for the first time, completely) with extra care. |
| 10 | Mətndə boş çərçivələrin yerinə uyğun gələn cümlələrin ardıcıllığını müəyyən edin | Read the sentences before and after each frame and find the “hooks”: a pronoun (bu, onlar — this, they), a conjunction, a repeated word, a time marker. Start with the clearest frame and cross out options. |
The practice text: «Saatsaz» (The watchmaker)
Şəkinin köhnə məhəlləsində, daş döşənmiş dar küçənin sonunda balaca bir emalatxana var idi. Onun sahibi Rəhim kişi qırx ildən artıq idi ki, burada saat təmir edirdi. Divarlardakı onlarla saat eyni anda tıqqıldayır, emalatxana sanki nəfəs alırdı. Pəncərənin önündəki köhnə taxta masada vintlər, yaylar, xırda çarxlar səliqə ilə düzülmüşdü. Rəhim kişi işləyəndə danışmağı xoşlamazdı, onun əvəzinə saatlar danışırdı. Məhəllədə deyirdilər ki, onun əlindən çıxan saat bir dəqiqə də geri qalmaz.
Nəvəsi Elvin bu yay Bakıdan gəlmişdi. Şəhərdə hər şey tələsirdi, burada isə zaman sanki yavaş axırdı. O, bir neçə gün babasının işinə maraqla baxdı, sonra açıq dedi:
– Baba, indi hamının cibində telefon var, telefon da vaxtı saniyəsinə qədər göstərir. Bu emalatxananı bağlayıb dincəlməyin vaxtı deyilmi?
Rəhim kişi böyüdücü şüşəni gözündən çəkmədi.
– Saat təkcə vaxtı göstərmir, bala. Bəzən insanın ömrünü saxlayır¹. Bunu sənə sözlə izah edə bilmərəm, gərək öz gözünlə görəsən.
1. Elvin çiyinlərini çəkib susdu. Ertəsi gün axşamüstü emalatxanaya on beş yaşlarında bir qız gəldi. Onun üzündə həm yorğunluq, həm də utancaqlıq vardı. 2. Qızın əlində köhnə bir cib saatı vardı, onun şüşəsi çatlamışdı. Qız saatı ehtiyatla piştaxtanın üstünə qoydu.
– Babamdan qalıb, – dedi. – Neçə ustaya apardım, hamısı «bunun hissəsi tapılmaz» deyib qaytardı. Siz də qaytarsanız, daha heç kimə aparmayacağam.
Rəhim kişi saatı ovcuna alıb xeyli baxdı. 3. Onun gözlərində bir işıq yandı. Sonra siyirmələri bir-bir açmağa başladı. [ ……… ]
[ ……… ] 4. Səhər Elvin emalatxanaya girəndə babasını hələ də stolun arxasında gördü. Masanın üstündəki cib saatı isə yenidən tıqqıldayırdı. Rəhim kişinin gözləri yorğunluqdan qızarmışdı, amma üzündə sakit bir təbəssüm vardı.
Günortaya yaxın qız gəldi. Saatı qulağına tutub uzun-uzun dinlədi, gözləri yaşardı. [ ……… ] Pul uzadanda Rəhim kişi əlini geri çəkdi:
– Bu saatı mən yox, sənin babana olan sevgin düzəltdi. Get, yaxşı saxla.
Qız gedəndən sonra emalatxanaya dərin bir sükut çökdü². Elvin divardakı saatlara baxdı. 5. İndi onların tıqqıltısı ona ürək döyüntüsü kimi gəlirdi. O, babasının yanında oturub astaca soruşdu:
– Baba, mənə də öyrədərsən?
Rəhim kişi gülümsədi və ona ən kiçik vintaçanı uzatdı. Elvin vintaçanı ovcunda sıxdı: bu, onun ilk dərsi idi.
Character, logic and meaning: types 1–5
Task 1. What can be concluded about Rəhim kişi from his own words? (On the exam: Mətndə Rəhim kişinin nitqi əsasında onunla bağlı hansı qənaətə gəlmək olar?)
1. Saatı insan xatirəsinin daşıyıcısı sayır.
2. Nəvəsinin təklifi ilə razılaşır.
3. Bəzi həqiqətlərin yalnız təcrübə ilə dərk edildiyinə inanır.
4. Gördüyü işi öz adına yazmır.
5. Telefonları lazımsız əşya hesab edir.
6. Başqa ustaları bacarıqsız adlandırır.
A) 2, 3, 5 B) 1, 4, 6 C) 1, 3, 4 D) 3, 5, 6 E) 1, 2, 4
Tapşırıq 2. Əvvəlində rəqəm yazılmış hansı cümlələr mətndən çıxarılsa, məntiqi ardıcıllıq pozulmaz?
A) 1, 3 B) 2, 4 C) 1, 3, 5 D) 3, 4 E) 1, 2, 5
Show solutionHide solution
1 — Bəzən insanın ömrünü saxlayır (sometimes it keeps a person’s life), sənin babana olan sevgin düzəltdi (your love for your grandfather repaired it) ✓
2 — he objects to his grandson ✗
3 — Bunu sənə sözlə izah edə bilmərəm, gərək öz gözünlə görəsən (I can’t explain it in words, you must see it yourself) ✓
4 — Bu saatı mən yox … düzəltdi (it wasn’t me who repaired it): he does not take the credit ✓
5 — he says nothing about phones ✗
6 — it is the girl who talks about other masters, not him ✗
Answer: C (1, 3, 4).
Task 2. “Remove” each sentence in turn and read on.
1 — Elvin’s reaction; the next sentence does not refer to it → can be removed.
2 — introduces the watch; later saatı (the watch, already known) appears → cannot.
3 — only a detail of mood → can.
4 — isə (while, whereas) in the next sentence contrasts with it, and it shows he worked until morning → cannot.
5 — gives the reason for Elvin’s question → cannot.
Answer: A (1, 3).
Task 3. In which sentences is there an expression matching the contextual meaning of the bold phrase gözlərində bir işıq yandı (literally “a light lit up in his eyes”)?
1. Otağın küncündəki lampa birdən yandı.
2. Bu xəbəri eşidəndə qocanın ürəyində ümid oyandı.
3. Ocaqdakı odun çırtıldayıb yandı.
4. Çətin tapşırığı görəndə onun həvəsi artdı, ruhlandı.
5. Uşaq yorğunluqdan gözlərini güclə açıq saxlayırdı.
A) 1, 3 B) 2, 4 C) 2, 3, 4 D) 1, 2 E) 4, 5
Tapşırıq 4. Mətnə əsasən uyğunluğu müəyyən edin.
1. Doğrudur 2. Yanlışdır 3. Ehtimaldır
a. Qız saatı əvvəlcə başqa ustalara aparmamışdı.
b. Rəhim kişi uzun illərdir saat təmiri ilə məşğuldur.
c. Qızın babası artıq həyatda deyil.
d. Elvin gələcəkdə saatsaz olacaq.
e. Rəhim kişi təmirin əvəzində qızdan pul almadı.
A) 1 – b; 2 – a, e; 3 – c, d B) 1 – b, c, e; 2 – a; 3 – d C) 1 – e; 2 – a, d; 3 – b, c D) 1 – b, e; 2 – a; 3 – c, d E) 1 – a, b; 2 – e; 3 – c, d
Show solutionHide solution
1 and 3 — yandı (burned, lit up) is literal ✗
2 — ümid oyandı (hope awoke) ✓
4 — həvəsi artdı, ruhlandı (his eagerness grew, he was inspired) ✓
5 — tiredness, a different meaning ✗
Answer: B (2, 4).
Task 4.
a — the girl says Neçə ustaya apardım (I took it to many masters), so the statement contradicts the text → 2.
b — qırx ildən artıq (more than forty years) → 1 (uzun illər, “many years”, is a paraphrase and still true).
c — Babamdan qalıb (it was left to me by my grandfather) and babana olan sevgin hint at it, but it is never said → 3.
d — Elvin only wants to learn; nothing is said about his future → 3.
e — Pul uzadanda Rəhim kişi əlini geri çəkdi (when she held out money, he drew his hand back) → 1.
Answer: D (1 – b, e; 2 – a; 3 – c, d).
Task 5. Choose the statements that are placed in the correct column. (On the exam: Mətnə əsasən cədvəldəki uyğun fikirləri müəyyən edin.)
Səbəbini müəyyən etmək mümkündür:
1. Elvinin babasına emalatxananı bağlamağı təklif etməsinin.
2. Elvinin bu yay Bakıdan gəlməsinin.
3. Digər ustaların saatı qaytarmasının.
Səbəbini müəyyən etmək mümkün deyil:
4. Saatın şüşəsinin çatlamasının.
5. Elvinin babasından ona da öyrətməsini xahiş etməsinin.
A) 1, 3, 4 B) 2, 5 C) 1, 2, 3 D) 3, 4, 5 E) 1, 5
Show solutionHide solution
1 — the cause is given: indi hamının cibində telefon var (everyone has a phone now) → in the “possible” column ✓
2 — why he came is not said → should be “not possible” ✗
3 — the cause is given: bunun hissəsi tapılmaz (no parts can be found for it) → ✓
4 — why the glass cracked is not said → in the “not possible” column ✓
5 — the cause is given: the ticking now sounded to him like a heartbeat → should be “possible” ✗
Answer: A (1, 3, 4).
Information, words and order: types 6–10
Task 6. Choose the statements placed in the correct column (Mətndə məlumat var — the text gives information; Mətndə məlumat yoxdur — it does not).
Mətndə məlumat var:
1. Emalatxana Şəkinin köhnə məhəlləsindədir.
2. Qızın adı Nərmindir.
3. Rəhim kişi qırx ildən artıqdır ki, saat təmir edir.
Mətndə məlumat yoxdur:
4. Elvin saatsazlığı Bakıda öyrənməyə başlamışdı.
5. Qızın atası da saat ustası idi.
6. Cib saatı qıza babasından qalmışdı.
A) 2, 4, 6 B) 1, 2, 3 C) 1, 3, 4, 5 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 6
Tapşırıq 7. Mətnə əsasən cədvəldə düzgün qeyd olunmuş fikirləri müəyyən edin.
1. Emalatxananın divarlarında onlarla saat var idi. → ✓ Doğrudur
2. Qız saatı təmir üçün ilk dəfə Rəhim kişiyə gətirmişdi. → ✓ Doğrudur
3. Rəhim kişi təmirə gecə də ara vermədi. → ✓ Yanlışdır
4. Elvin babasından ona da sənəti öyrətməsini xahiş etdi. → ✓ Doğrudur
5. Rəhim kişi təmirin əvəzində qızdan pul aldı. → ✓ Yanlışdır
A) 1, 2, 4 B) 1, 4, 5 C) 3, 4, 5 D) 1, 3, 4, 5 E) 2, 3
Show solutionHide solution
1 — Şəkinin köhnə məhəlləsində (in the old quarter of Şəki) → information given, right column ✓
2 — the girl’s name is not in the text, yet it stands in the “given” column ✗
3 — qırx ildən artıq → given ✓
4 — nothing about where Elvin learned → not given ✓
5 — nothing about the girl’s father → not given ✓
6 — Babamdan qalıb → information is given, but it stands in the “not given” column ✗
Answer: C (1, 3, 4, 5).
Task 7.
1 — true and ticked Doğrudur ✓
2 — false (she had taken it to other masters first), but ticked Doğrudur ✗
3 — true (in the morning he was still at the table), but ticked Yanlışdır ✗
4 — true ✓
5 — false and ticked Yanlışdır ✓
Answer: B (1, 4, 5).
Task 8. Match the items to the words marked ¹ and ². (saxlayır — keeps; çökdü — fell, settled)
1. saxlayır¹ 2. çökdü²
a. «Qoruyub yaşatmaq» anlamındadır.
b. «Hər yeri bürümək, hakim olmaq» anlamındadır.
c. «Köhnə divar uçub yerə çökdü» cümləsində kontekstə görə eyni mənada işlənmiş söz var.
d. «Nənəm bu xalçanı ana yadigarı kimi saxlayır» cümləsində kontekstə görə eyni mənada işlənmiş söz var.
e. «Axşam düşəndə dərəyə qatı duman çökdü» cümləsində kontekstə görə eyni mənada işlənmiş söz var.
A) 1 – a, c; 2 – b, e B) 1 – d; 2 – b, c, e C) 1 – a, d; 2 – b, e D) 1 – a, d; 2 – c, e E) 1 – b, d; 2 – a, e
Show solutionHide solution
a — fits 1; b — fits 2.
c — the wall collapsed: literal meaning, fits neither word ✗
d — the carpet is preserved as a keepsake → 1 ✓
e — fog covered the valley → 2 ✓
Answer: C (1 – a, d; 2 – b, e).
Task 9. Find the FALSE statements about Rəhim kişi. (On the exam: Mətnə əsasən Rəhim kişi ilə bağlı yanlış fikirləri müəyyən edin.)
1. Peşəsinə uzun illər sadiq qalıb.
2. Fikrini sübut etmək üçün nəvəsi ilə uzun-uzun mübahisə edir.
3. Çətin işdən qaçmır.
4. Saatı bir neçə dəqiqəyə təmir edir.
5. Qıza saatı yaxşı qorumağı tövsiyə edir.
A) 1, 3 B) 2, 5 C) 3, 4 D) 1, 2, 4 E) 2, 4
Tapşırıq 10. Mətndə boş çərçivələrin yerinə uyğun gələn cümlələrin ardıcıllığını müəyyən edin.
1. Həmin gecə emalatxananın işığı sönmədi.
2. Bu, babasının səsini yenidən eşitmək kimi idi.
3. Onlardan birinin içində illər əvvəl söküb saxladığı köhnə bir mexanizm vardı.
A) 1, 3, 2 B) 3, 1, 2 C) 3, 2, 1 D) 2, 1, 3 E) 1, 2, 3
Show solutionHide solution
Task 10. Look for the hooks.
Frame 1 follows siyirmələri bir-bir açmağa başladı (he began opening the drawers one by one): Onlardan birinin (in one of them) = one of the drawers → 3.
Frame 2 comes before the morning scene: Həmin gecə (that night) → Səhər (in the morning) → 1.
Frame 3 follows saatı qulağına tutub dinlədi (she held the watch to her ear and listened): Bu (this) = listening to the watch → 2.
Answer: B (3, 1, 2). The real exam has 5 frames; once two frames are placed for certain, usually only one option is left.
Key points
- In a closed text task every statement must be proved by a specific sentence of the text; life experience is not evidence.
- True — the text says it; false — the text says the opposite; probable — not said, but suggested by the facts.
- Two-column table tasks take two steps: check the statement, then check its column (tick).
- A sentence cannot be removed if the next sentence refers to it or if it gives the reason for a later action.
- Test contextual meaning by substituting a synonym; the literal meaning of the same word is usually a trap.
- Eliminate options with the statement you are sure about: one statement often removes 2–3 options at once.
Check yourself
12 questions. Every correct answer earns XP.