Pinyin: finaller ve yazım kuralları

Basit, birleşik ve genizsi finalleri, ü sesini, z c s ve zh ch sh r'den sonraki özel «i»yi, -n ile -ng farkını ve pinyinin bütün yazım kurallarını öğren: yi/wu/yu, iu/ui/un, j q x'ten sonra ü → u.

  • 7…11. sınıflar
  • 23 dk
  • 12 soru
  • Ders 2 / 70

Bu derste öğreneceklerin

  • Altı basit finali, er'i ve özel «i»yi doğru söylemek
  • Birleşik ve genizsi finalleri, özellikle -n ile -ng'yi ayırt etmek
  • Yazım kurallarını uygulamak: y, w, yu, iu/ui/un, j q x'ten sonra ü → u, kesme işareti
  • Yazılmış heceden tam finali bulup doğru okumak

Leyla telefonundan Çinli arkadaşına «kadın» kelimesini — 女 (nǚ) — yazmak istiyor. nu yazıyor ama ekranda 努 ve 怒 gibi bambaşka karakterler çıkıyor. Arkadaşı gülüyor: «Klavyede ü tuşu yok, onu v ile yazıyoruz: nv.» Peki neden 去 (qù, gitmek) kelimesinde ü'nün noktaları yazılmıyor da 女 (nǚ) kelimesinde yazılıyor? Bu derste finalleri — hecenin inisyalden sonraki bölümünü — ve pinyinin yazım kurallarını öğreneceksin. Bu kurallar bir kez oturunca bütün pinyin tablosu mantıklı görünecek.

Basit finaller: a o e i u ü, er ve özel «i»

Çincede 36 final vardır ve temelinde altı basit ünlü bulunur: a o e i u ü. Türkçe konuşanlar için iyi haber: a, o, i, u ve hatta ü bizim ünlülerimize çok yakındır. Zorluk üç noktadadır. Birincisi e: bu, Türkçedeki «e» değildir; dudaklar yuvarlanmadan, gırtlağın derininden söylenen, «ı» ile «a» arasında bir sestir. İkincisi, ü j q x'ten sonra noktasız yazılır ama yine ü okunur. Üçüncüsü, z c s ve zh ch sh r'den sonra yazılan i gerçek bir «i» değildir.

FinalNasıl söylenir汉字PinyinAnlamı
ageniş «a», ağız iyice açılır马mǎat
oyuvarlak «o»; b p m f'ten sonra kısa «uo» gibi duyulur摸mōdokunmak
e[ɤ]: «ı» ile «a» arası, gırtlaktan; dudaklar yuvarlanmaz饿èaç
i«i» gibi, dudaklar yayılır你nǐsen
u«u» gibi, dudaklar öne五wǔbeş
üTürkçedeki «ü» ile aynıdır女nǚkadın
ernötr bir ünlü + dil ucu geriye kıvrılır二èriki
-i (z c s)[ɿ]: «i» değil! «ı»ya benzer: 四 «sı»四sìdört
-i (zh ch sh r)[ʅ]: «i» değil! dil kıvrık kalır, «ı»ya benzer吃chīyemek
Özel «i» hiçbir zaman tek başına kullanılmaz: yalnızca zi ci si ve zhi chi shi ri hecelerinde bulunur.

Özel «i»ye biraz daha yakından bakalım. si hecesinde dil «s» konumunda kalır ve ses telleri sadece titremeye başlar; Türk kulağına bu, «sı» gibi gelir. shi hecesinde dil zh ch sh r için geriye kıvrık kalır ve yine «ı»ya benzer bir ses çıkar. Bu yüzden 四 (sì, dört) asla «si», 是 (shì, -dir) asla «şi» değildir. Pinyinde bu iki ses için ayrı harf yoktur, sadece i yazılır; çünkü z c s ve zh ch sh r'den sonra gerçek bir «i» hiç gelmez, karışıklık da olmaz.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Birleşik ve genizsi finaller: -n mi, -ng mi?

ai, ei, ao, ou finallerinde iki ünlü tek hecede birbirine akar, ilki daha güçlü söylenir. ai Türkçedeki «ay» gibidir (爱 ài), ei — «ey» gibi (北 běi), ao — «au»ya yakındır, o harfi burada kısa bir «u» gibi duyulur (好 hǎo), ou — «o»dan «u»ya geçiş (口 kǒu). En sık yapılan hata bu finalleri iki heceye bölmektir: 好 «ha-o» değil, tek ve akıcı bir hecedir.

Final汉字PinyinAnlamı
ai来láigelmek
ai爱àisevmek
ei北běikuzey
ei给gěivermek
ao好hǎoiyi
ao早zǎoerken
ou口kǒuağız
ou走zǒuyürümek, gitmek

Genizsi finaller -n ya da -ng ile biter ve bu fark anlamı değiştirir: 饭 (fàn, yemek) ile 放 (fàng, koymak) farklı kelimelerdir. -n'de dil ucu üst dişlerin arkasındaki dişetine dokunur, Türkçedeki «n» gibi. -ng'de ise dil ucu aşağıda kalır, dilin arkası yumuşak damağa yükselir, hava burundan çıkar; «g» söylenmez. Bu ses Türkçede «renk, ahenk» kelimelerinde k'den önceki n'de vardır, İngilizcedeki song kelimesinin sonunda da duyulur. Ünlü de değişir: an daha açık ve «parlak», ang daha derin ve «koyu» duyulur; en, eng finallerinde e kısa, nötr bir ünlüdür (门 mén, 冷 lěng); ong ise «ung»a yakındır (中 zhōng, 东 dōng).

Çift汉字PinyinAnlamı
an / ang饭 · 放fàn · fàngyemek · koymak
an / ang三 · 桑sān · sāngüç · dut ağacı
en / eng陈 · 成chén · chéngChen (soyadı) · olmak
in / ing金 · 京jīn · jīngaltın · başkent (北京 kelimesinde)
in / ing心 · 星xīn · xīngkalp · yıldız
in / ing民 · 明mín · mínghalk · parlak (明天 kelimesinde)

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Her satırda -n / -ng çiftlerini dinle: ban — bang, men — meng, lin — ling. -ng finalleri renklendirilmiş. Dikkat et: -ng'de dil ucu aşağıda kalır, ağız biraz açık olur.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Dinle ve duyduğun kelimeyi seç. İlk altı çift -n / -ng ile, son üç çift ü / u ile ayrılır: 女 (nǚ, kadın) — 努 (nǔ, çabalamak), 律 (lǜ, yasa) — 路 (lù, yol), 鱼 (yú, balık) — 无 (wú, yok).

i-, u- ve ü- ile başlayan finaller

Finallerin çoğu kısa bir i, u ya da ü ile başlar; bu ilk ünlü o kadar hızlı söylenir ki «y» ya da «w» gibi duyulur: ia ≈ «ya», uo ≈ «wo», üe ≈ «üe». Bu grupta iki tuzak var. ian asla «yan» okunmaz: a burada «e»ye döner, 天 (tiān, gök) aşağı yukarı «tyen» gibi duyulur. Aynısı üan'da da olur: 远 (yuǎn, uzak) ≈ «yüen». Bir de ueng finali yalnızca inisyalsiz, weng olarak kullanılır; inisyalden sonra onun yerine ong yazılır.

FinalNasıl söylenir汉字PinyinAnlamı
ia«ya»家jiāev; aile
ie«ye», e açıktır写xiěyazmak
iao«yau»小xiǎoküçük
iou → -iu«yo(u)»六liùaltı
ian«yen» — «yan» değil!天tiāngök; gün
in«in»新xīnyeni
iang«yang», a derin想xiǎngistemek; düşünmek
ing«ing» (g söylenmez)请qǐnglütfen; davet etmek
iong«yung»用yòngkullanmak
ua«wa»画huàresim yapmak
uo«wo»国guóülke
uai«way»快kuàihızlı
uei → -ui«wey»对duìdoğru
uan«wan»晚wǎngeç
uen → -un«wın»问wènsormak
uang«wang»床chuángyatak
üe«üe»学xuéöğrenmek
üan«üen»远yuǎnuzak
ün«ün»裙子qúnzietek

e harfine de dikkat et: pinyinde bu harf, finale göre en az beş farklı ses gösterir. Tek başına e gırtlaktan söylenen [ɤ] sesidir; ei'de «ey»; ie ve üe'de açık bir «e» (Türkçedeki «e»ye yakın); en, eng'de kısa, nötr bir ünlü; er'de dili kıvrık bir ünlü; 了 (le) gibi hafif hecelerde ise zayıf, kısa bir ünlü. Yani bir e gördüğünde önce bütün finale bak.

e nerede汉字PinyinSes
e喝hē[ɤ], gırtlaktan
ei北běi«ey»
ie谢xièaçık «e»
üe学xuéaçık «e»
en门ménkısa nötr ünlü
eng冷lěngkısa nötr ünlü
er二èrdili kıvrık ünlü

Yazım kuralları

Tablolarda finaller «tam» biçimleriyle verilir (iou, uei, uen, ü, üe…), yazıda ise bazen kısalır ya da değişir. Sebebi basit: pinyin kolay okunmalı ve tek anlamlı olmalıdır. Hecenin sınırı görünsün diye inisyalsiz heceler y ya da w ile başlar, sık kullanılan bazı finaller de kısa yazılır. Altı kural bütün sistemi kapsar:

  1. i grubu, inisyal yoksa. Final yalnızca i ya da i + n/ng ise başa y eklenir: yi, yin, ying. Diğer durumlarda i'nin kendisi y olur: ya, ye, yao, you, yan, yang, yong.
  2. u grubu, inisyal yoksa. Tek u wu yazılır, diğer durumlarda u w olur: wa, wo, wai, wei, wan, wen, wang, weng.
  3. ü grubu, inisyal yoksa. Başa y eklenir ve noktalar düşer: yu, yue, yuan, yun.
  4. İnisyalden sonra kısalma: iou → iu (六 liù, 九 jiǔ), uei → ui (对 duì, 贵 guì), uen → un (准备 zhǔnbèi, 春天 chūntiān). Yazılmayan ünlü yine hafifçe duyulur, özellikle 3. ve 4. tonda: 九 ≈ «ciou».
  5. j, q, x (ve y)'den sonra ü → u: 去 (qù), 学 (xué), 句 (jù), 鱼 (yú). Bu inisyaller u ile hiç kullanılmadığı için karışıklık olmaz. n ve l'den sonra ise hem u hem ü mümkündür, bu yüzden noktalar kalır: 女 (nǚ) — 努 (nǔ), 绿 (lǜ) — 路 (lù).
  6. Kesme işareti: kelime içinde a, o, e ile başlayan hece öncekinden kesme işaretiyle ayrılır: 西安 (Xī'ān, iki hece) — 先 (xiān, tek hece), 女儿 (nǚ'ér, kız evlat).
Tam finalİnisyalsizİnisyalle
i一 yī你 nǐ
in · ing音乐 yīnyuè · 请 qǐng新 xīn · 明天 míngtiān
iou有 yǒu六 liù · 九 jiǔ
u五 wǔ书 shū
uei为什么 wèi shénme对 duì · 贵 guì
uen问 wèn准备 zhǔnbèi
ü鱼 yú去 qù · 女 nǚ
üe月 yuè学 xué
üan远 yuǎn选 xuǎn
ün运动 yùndòng裙子 qúnzi
«İnisyalsiz» sütununda baştaki i, u, ü her zaman y, w, yu olur; «inisyalle» sütununda iou, uei, uen kısalır ve j q x'ten sonra ü'nün noktaları düşer.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Hecelere dokun ve gösterilen yazım kuralını oku: d + uei = dui, l + iou = liu, j + ü = ju, ama n + ü = nü. Boş kalan hücrelere de dikkat et: d, t, g ü ile, j q x ise u ile kullanılmaz.

Heceyi doğru yaz

Problem

İnisyal + final + ton verilmiş. Pinyinde nasıl yazılır?
1) — + iou + 3. ton
2) d + uei + 4. ton
3) j + ü + 4. ton
4) l + ü + 4. ton
5) — + üan + 3. ton
6) — + uen + 4. ton

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) İnisyal yok, i → y: yǒu (有, var).
2) İnisyalden sonra uei → ui: duì (对, doğru).
3) j'den sonra ü → u: jù (句, cümle).
4) l'den sonra noktalar kalır: lǜ (绿, yeşil).
5) İnisyal yok, ü → yu: yuǎn (远, uzak).
6) İnisyal yok, u → w: wèn (问, sormak).

Yazımdan telaffuza

Problem

Bu kelimelerde tam finali bul ve nasıl okunduğunu söyle: 九 (jiǔ), 春天 (chūntiān), 学 (xué), 去 (qù), 为什么 (wèi shénme) kelimesindeki wèi, 用 (yòng).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) jiǔ = j + iou: «ciou», o hafif duyulur (dokuz).
2) chūn = ch + uen: «çuın», tiān = t + ian: «tyen» (ilkbahar).
3) xué = x + üe: «şüe», u aslında ü'dür (öğrenmek).
4) qù = q + ü: «çü», «çu» değil (gitmek).
5) wèi = — + uei: «wey» (neden).
6) yòng = — + iong: «yung» (kullanmak).

e nasıl okunur?

Problem

Her kelimede e'nin hangi ses olduğunu belirle: 喝 (hē), 给 (gěi), 谢谢 (xièxie), 门 (mén), 二 (èr).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) hē: final tek e → gırtlaktan [ɤ] (içmek).
2) gěi: final ei → «ey» (vermek).
3) xiè: final ie → açık «e», aşağı yukarı «şye» (teşekkür).
4) mén: final en → kısa, nötr bir ünlü (kapı).
5) èr: final er → dili kıvrık bir ünlü (iki).

Tipik hatalar ve akılda tutma yolları

1 / 16
Kelimeyi bul: karakteri ya da pinyinini yaz
  1. 1.我了。
  2. 2.她是我儿。
  3. 3.今天很。
  4. 4.我想吃。
  5. 5.我家很。
  6. 6.我汉语。
  7. 7.今天星期。
  8. 8.你说得。

Unutma

  • Altı basit final: a o e i u ü; e gırtlaktan söylenen [ɤ], ü ise Türkçedeki «ü» gibidir.
  • z c s ve zh ch sh r'den sonra i gerçek «i» değildir: 四 (sì) «sı», 是 (shì) dili kıvrık «şı» gibidir.
  • -n (dil ucu yukarıda) ve -ng (dilin arkası yukarıda, g söylenmez) anlamı değiştirir: 饭 fàn ≠ 放 fàng.
  • İnisyalsiz: i → y, u → w, ü → yu (yi, wu, yu, yin, ying); inisyalle: iou → iu, uei → ui, uen → un.
  • j q x y'den sonra ü noktasız yazılır ama ü okunur; n ve l'den sonra noktalar kalır (nǚ, lǜ); klavyede ü = v.
  • ian «yen», üan «üen» gibi okunur; kelime içinde a, o, e ile başlayan heceden önce kesme işareti konur (Xī'ān).

Yazı alıştırması: bu dersin kelimeleri

田 ızgaralı alıştırma sayfaları: çizgi sırası adım adım, üzerinden geçmek için gri karakterler ve boş kareler. Defterde kalem veya ekran kalemiyle yaz ya da PDF’i yazdır.

  • Pinyin: finaller ve yazım kuralları

    16 kelime · 饿 女 二 四 吃 北 口 饭 放 冷 天 六 对 学 远 问

Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. j, q, x'ten sonra ü nasıl yazılır?