Leyla telefonundan Çinli arkadaşına «kadın» kelimesini — 女 (nǚ) — yazmak istiyor. nu yazıyor ama ekranda 努 ve 怒 gibi bambaşka karakterler çıkıyor. Arkadaşı gülüyor: «Klavyede ü tuşu yok, onu v ile yazıyoruz: nv.» Peki neden 去 (qù, gitmek) kelimesinde ü'nün noktaları yazılmıyor da 女 (nǚ) kelimesinde yazılıyor? Bu derste finalleri — hecenin inisyalden sonraki bölümünü — ve pinyinin yazım kurallarını öğreneceksin. Bu kurallar bir kez oturunca bütün pinyin tablosu mantıklı görünecek.
Basit finaller: a o e i u ü, er ve özel «i»
Çincede 36 final vardır ve temelinde altı basit ünlü bulunur: a o e i u ü. Türkçe konuşanlar için iyi haber: a, o, i, u ve hatta ü bizim ünlülerimize çok yakındır. Zorluk üç noktadadır. Birincisi e: bu, Türkçedeki «e» değildir; dudaklar yuvarlanmadan, gırtlağın derininden söylenen, «ı» ile «a» arasında bir sestir. İkincisi, ü j q x'ten sonra noktasız yazılır ama yine ü okunur. Üçüncüsü, z c s ve zh ch sh r'den sonra yazılan i gerçek bir «i» değildir.
| Final | Nasıl söylenir | 汉字 | Pinyin | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| a | geniş «a», ağız iyice açılır | 马 | mǎ | at |
| o | yuvarlak «o»; b p m f'ten sonra kısa «uo» gibi duyulur | 摸 | mō | dokunmak |
| e | [ɤ]: «ı» ile «a» arası, gırtlaktan; dudaklar yuvarlanmaz | 饿 | è | aç |
| i | «i» gibi, dudaklar yayılır | 你 | nǐ | sen |
| u | «u» gibi, dudaklar öne | 五 | wǔ | beş |
| ü | Türkçedeki «ü» ile aynıdır | 女 | nǚ | kadın |
| er | nötr bir ünlü + dil ucu geriye kıvrılır | 二 | èr | iki |
| -i (z c s) | [ɿ]: «i» değil! «ı»ya benzer: 四 «sı» | 四 | sì | dört |
| -i (zh ch sh r) | [ʅ]: «i» değil! dil kıvrık kalır, «ı»ya benzer | 吃 | chī | yemek |
Özel «i»ye biraz daha yakından bakalım. si hecesinde dil «s» konumunda kalır ve ses telleri sadece titremeye başlar; Türk kulağına bu, «sı» gibi gelir. shi hecesinde dil zh ch sh r için geriye kıvrık kalır ve yine «ı»ya benzer bir ses çıkar. Bu yüzden 四 (sì, dört) asla «si», 是 (shì, -dir) asla «şi» değildir. Pinyinde bu iki ses için ayrı harf yoktur, sadece i yazılır; çünkü z c s ve zh ch sh r'den sonra gerçek bir «i» hiç gelmez, karışıklık da olmaz.
Birleşik ve genizsi finaller: -n mi, -ng mi?
ai, ei, ao, ou finallerinde iki ünlü tek hecede birbirine akar, ilki daha güçlü söylenir. ai Türkçedeki «ay» gibidir (爱 ài), ei — «ey» gibi (北 běi), ao — «au»ya yakındır, o harfi burada kısa bir «u» gibi duyulur (好 hǎo), ou — «o»dan «u»ya geçiş (口 kǒu). En sık yapılan hata bu finalleri iki heceye bölmektir: 好 «ha-o» değil, tek ve akıcı bir hecedir.
| Final | 汉字 | Pinyin | Anlamı |
|---|---|---|---|
| ai | 来 | lái | gelmek |
| ai | 爱 | ài | sevmek |
| ei | 北 | běi | kuzey |
| ei | 给 | gěi | vermek |
| ao | 好 | hǎo | iyi |
| ao | 早 | zǎo | erken |
| ou | 口 | kǒu | ağız |
| ou | 走 | zǒu | yürümek, gitmek |
Genizsi finaller -n ya da -ng ile biter ve bu fark anlamı değiştirir: 饭 (fàn, yemek) ile 放 (fàng, koymak) farklı kelimelerdir. -n'de dil ucu üst dişlerin arkasındaki dişetine dokunur, Türkçedeki «n» gibi. -ng'de ise dil ucu aşağıda kalır, dilin arkası yumuşak damağa yükselir, hava burundan çıkar; «g» söylenmez. Bu ses Türkçede «renk, ahenk» kelimelerinde k'den önceki n'de vardır, İngilizcedeki song kelimesinin sonunda da duyulur. Ünlü de değişir: an daha açık ve «parlak», ang daha derin ve «koyu» duyulur; en, eng finallerinde e kısa, nötr bir ünlüdür (门 mén, 冷 lěng); ong ise «ung»a yakındır (中 zhōng, 东 dōng).
| Çift | 汉字 | Pinyin | Anlamı |
|---|---|---|---|
| an / ang | 饭 · 放 | fàn · fàng | yemek · koymak |
| an / ang | 三 · 桑 | sān · sāng | üç · dut ağacı |
| en / eng | 陈 · 成 | chén · chéng | Chen (soyadı) · olmak |
| in / ing | 金 · 京 | jīn · jīng | altın · başkent (北京 kelimesinde) |
| in / ing | 心 · 星 | xīn · xīng | kalp · yıldız |
| in / ing | 民 · 明 | mín · míng | halk · parlak (明天 kelimesinde) |
Etkileşimli
Etkileşimli
i-, u- ve ü- ile başlayan finaller
Finallerin çoğu kısa bir i, u ya da ü ile başlar; bu ilk ünlü o kadar hızlı söylenir ki «y» ya da «w» gibi duyulur: ia ≈ «ya», uo ≈ «wo», üe ≈ «üe». Bu grupta iki tuzak var. ian asla «yan» okunmaz: a burada «e»ye döner, 天 (tiān, gök) aşağı yukarı «tyen» gibi duyulur. Aynısı üan'da da olur: 远 (yuǎn, uzak) ≈ «yüen». Bir de ueng finali yalnızca inisyalsiz, weng olarak kullanılır; inisyalden sonra onun yerine ong yazılır.
| Final | Nasıl söylenir | 汉字 | Pinyin | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| ia | «ya» | 家 | jiā | ev; aile |
| ie | «ye», e açıktır | 写 | xiě | yazmak |
| iao | «yau» | 小 | xiǎo | küçük |
| iou → -iu | «yo(u)» | 六 | liù | altı |
| ian | «yen» — «yan» değil! | 天 | tiān | gök; gün |
| in | «in» | 新 | xīn | yeni |
| iang | «yang», a derin | 想 | xiǎng | istemek; düşünmek |
| ing | «ing» (g söylenmez) | 请 | qǐng | lütfen; davet etmek |
| iong | «yung» | 用 | yòng | kullanmak |
| ua | «wa» | 画 | huà | resim yapmak |
| uo | «wo» | 国 | guó | ülke |
| uai | «way» | 快 | kuài | hızlı |
| uei → -ui | «wey» | 对 | duì | doğru |
| uan | «wan» | 晚 | wǎn | geç |
| uen → -un | «wın» | 问 | wèn | sormak |
| uang | «wang» | 床 | chuáng | yatak |
| üe | «üe» | 学 | xué | öğrenmek |
| üan | «üen» | 远 | yuǎn | uzak |
| ün | «ün» | 裙子 | qúnzi | etek |
e harfine de dikkat et: pinyinde bu harf, finale göre en az beş farklı ses gösterir. Tek başına e gırtlaktan söylenen [ɤ] sesidir; ei'de «ey»; ie ve üe'de açık bir «e» (Türkçedeki «e»ye yakın); en, eng'de kısa, nötr bir ünlü; er'de dili kıvrık bir ünlü; 了 (le) gibi hafif hecelerde ise zayıf, kısa bir ünlü. Yani bir e gördüğünde önce bütün finale bak.
| e nerede | 汉字 | Pinyin | Ses |
|---|---|---|---|
| e | 喝 | hē | [ɤ], gırtlaktan |
| ei | 北 | běi | «ey» |
| ie | 谢 | xiè | açık «e» |
| üe | 学 | xué | açık «e» |
| en | 门 | mén | kısa nötr ünlü |
| eng | 冷 | lěng | kısa nötr ünlü |
| er | 二 | èr | dili kıvrık ünlü |
Yazım kuralları
Tablolarda finaller «tam» biçimleriyle verilir (iou, uei, uen, ü, üe…), yazıda ise bazen kısalır ya da değişir. Sebebi basit: pinyin kolay okunmalı ve tek anlamlı olmalıdır. Hecenin sınırı görünsün diye inisyalsiz heceler y ya da w ile başlar, sık kullanılan bazı finaller de kısa yazılır. Altı kural bütün sistemi kapsar:
- i grubu, inisyal yoksa. Final yalnızca i ya da i + n/ng ise başa y eklenir: yi, yin, ying. Diğer durumlarda i'nin kendisi y olur: ya, ye, yao, you, yan, yang, yong.
- u grubu, inisyal yoksa. Tek u wu yazılır, diğer durumlarda u w olur: wa, wo, wai, wei, wan, wen, wang, weng.
- ü grubu, inisyal yoksa. Başa y eklenir ve noktalar düşer: yu, yue, yuan, yun.
- İnisyalden sonra kısalma: iou → iu (六 liù, 九 jiǔ), uei → ui (对 duì, 贵 guì), uen → un (准备 zhǔnbèi, 春天 chūntiān). Yazılmayan ünlü yine hafifçe duyulur, özellikle 3. ve 4. tonda: 九 ≈ «ciou».
- j, q, x (ve y)'den sonra ü → u: 去 (qù), 学 (xué), 句 (jù), 鱼 (yú). Bu inisyaller u ile hiç kullanılmadığı için karışıklık olmaz. n ve l'den sonra ise hem u hem ü mümkündür, bu yüzden noktalar kalır: 女 (nǚ) — 努 (nǔ), 绿 (lǜ) — 路 (lù).
- Kesme işareti: kelime içinde a, o, e ile başlayan hece öncekinden kesme işaretiyle ayrılır: 西安 (Xī'ān, iki hece) — 先 (xiān, tek hece), 女儿 (nǚ'ér, kız evlat).
| Tam final | İnisyalsiz | İnisyalle |
|---|---|---|
| i | 一 yī | 你 nǐ |
| in · ing | 音乐 yīnyuè · 请 qǐng | 新 xīn · 明天 míngtiān |
| iou | 有 yǒu | 六 liù · 九 jiǔ |
| u | 五 wǔ | 书 shū |
| uei | 为什么 wèi shénme | 对 duì · 贵 guì |
| uen | 问 wèn | 准备 zhǔnbèi |
| ü | 鱼 yú | 去 qù · 女 nǚ |
| üe | 月 yuè | 学 xué |
| üan | 远 yuǎn | 选 xuǎn |
| ün | 运动 yùndòng | 裙子 qúnzi |
Etkileşimli
Heceyi doğru yaz
Problem
İnisyal + final + ton verilmiş. Pinyinde nasıl yazılır?
1) — + iou + 3. ton
2) d + uei + 4. ton
3) j + ü + 4. ton
4) l + ü + 4. ton
5) — + üan + 3. ton
6) — + uen + 4. ton
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) İnisyalden sonra uei → ui: duì (对, doğru).
3) j'den sonra ü → u: jù (句, cümle).
4) l'den sonra noktalar kalır: lǜ (绿, yeşil).
5) İnisyal yok, ü → yu: yuǎn (远, uzak).
6) İnisyal yok, u → w: wèn (问, sormak).
Yazımdan telaffuza
Problem
Bu kelimelerde tam finali bul ve nasıl okunduğunu söyle: 九 (jiǔ), 春天 (chūntiān), 学 (xué), 去 (qù), 为什么 (wèi shénme) kelimesindeki wèi, 用 (yòng).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) chūn = ch + uen: «çuın», tiān = t + ian: «tyen» (ilkbahar).
3) xué = x + üe: «şüe», u aslında ü'dür (öğrenmek).
4) qù = q + ü: «çü», «çu» değil (gitmek).
5) wèi = — + uei: «wey» (neden).
6) yòng = — + iong: «yung» (kullanmak).
e nasıl okunur?
Problem
Her kelimede e'nin hangi ses olduğunu belirle: 喝 (hē), 给 (gěi), 谢谢 (xièxie), 门 (mén), 二 (èr).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
[ɤ] (içmek).2) gěi: final ei → «ey» (vermek).
3) xiè: final ie → açık «e», aşağı yukarı «şye» (teşekkür).
4) mén: final en → kısa, nötr bir ünlü (kapı).
5) èr: final er → dili kıvrık bir ünlü (iki).
Tipik hatalar ve akılda tutma yolları
- 1.我了。
- 2.她是我儿。
- 3.今天很。
- 4.我想吃。
- 5.我家很。
- 6.我汉语。
- 7.今天星期。
- 8.你说得。
Unutma
- Altı basit final: a o e i u ü; e gırtlaktan söylenen
[ɤ], ü ise Türkçedeki «ü» gibidir. - z c s ve zh ch sh r'den sonra i gerçek «i» değildir: 四 (sì) «sı», 是 (shì) dili kıvrık «şı» gibidir.
- -n (dil ucu yukarıda) ve -ng (dilin arkası yukarıda, g söylenmez) anlamı değiştirir: 饭 fàn ≠ 放 fàng.
- İnisyalsiz: i → y, u → w, ü → yu (yi, wu, yu, yin, ying); inisyalle: iou → iu, uei → ui, uen → un.
- j q x y'den sonra ü noktasız yazılır ama ü okunur; n ve l'den sonra noktalar kalır (nǚ, lǜ); klavyede ü = v.
- ian «yen», üan «üen» gibi okunur; kelime içinde a, o, e ile başlayan heceden önce kesme işareti konur (Xī'ān).