Pinyin: finallar və yazılış qaydaları

Sadə, mürəkkəb və burun finallarını, ü səsini, z c s və zh ch sh r-dən sonrakı xüsusi «i»-ni, -n ilə -ng fərqini və pinyinin bütün yazılış qaydalarını öyrən: yi/wu/yu, iu/ui/un, j q x-dan sonra ü → u.

  • 7…11-ci siniflər
  • 23 dəq
  • 12 sual
  • 70 dərsdən 2-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Altı sadə finalı, er-i və xüsusi «i»-ni düzgün tələffüz etmək
  • Mürəkkəb və burun finallarını, xüsusən -n ilə -ng-ni bir-birindən ayırmaq
  • Yazılış qaydalarını tətbiq etmək: y, w, yu, iu/ui/un, j q x-dan sonra ü → u, apostrof
  • Yazılmış hecadan tam finalı bərpa edib onu düzgün oxumaq

Leyla telefonunda çinli dostuna «qadın» sözünü — 女 (nǚ) — yazmaq istəyir. O, nu yazır, ekranda isə 努 və 怒 kimi tamam başqa heroqliflər çıxır. Dostu gülür: «ü hərfi klaviaturada yoxdur, onu v ilə yazırıq: nv». Bəs niyə 去 (qù, getmək) sözündə ü-nün nöqtələri yazılmır, 女 (nǚ) sözündə isə yazılır? Bu dərsdə finalları — hecanın inisialdan sonrakı hissəsini — və pinyinin yazılış qaydalarını öyrənəcəksən. Bu qaydaları bir dəfə başa düşəndə bütün pinyin cədvəli məntiqli görünəcək.

Sadə finallar: a o e i u ü, er və xüsusi «i»

Çin dilində 36 final var, onların bünövrəsi isə altı sadə saitdir: a o e i u ü. Azərbaycan dilində danışanlar üçün yaxşı xəbər: a, o, i, u və hətta ü bizim saitlərə çox yaxındır. Çətinlik üç yerdədir. Birincisi, e: bu, nə Azərbaycan «e»-si, nə də «ə»-dir — dodaqları yuvarlaqlaşdırmadan, boğazın dərinliyindən deyilən, «ı» ilə «a» arasında bir səsdir. İkincisi, ü j q x-dan sonra nöqtəsiz yazılır, amma yenə ü kimi oxunur. Üçüncüsü, z c s və zh ch sh r-dən sonra yazılan i əsl «i» deyil.

FinalNecə deyilir汉字PinyinMənası
ageniş «a», ağız yaxşı açılır马mǎat
oyuvarlaq «o»; b p m f-dən sonra qısa «uo» kimi eşidilir摸mōtoxunmaq
e[ɤ]: «ı» ilə «a» arası, boğazdan; dodaqlar yuvarlaqlaşmır饿èac olmaq
i«i» kimi, dodaqlar yayılır你nǐsən
u«u» kimi, dodaqlar irəli五wǔbeş
üAzərbaycan «ü»-sü ilə eynidir女nǚqadın
erneytral sait + dil ucu geri qatlanır二èriki
-i (z c s)[ɿ]: «i» deyil! «ı»-ya bənzəyir: 四 «sı»四sìdörd
-i (zh ch sh r)[ʅ]: «i» deyil! dil qatlanmış qalır, «ı»-ya bənzəyir吃chīyemək
Xüsusi «i» heç vaxt tək işlənmir: o, yalnız zi ci si və zhi chi shi ri hecalarında olur.

Xüsusi «i» haqqında bir az ətraflı. si hecasında dil «s» vəziyyətində qalır və səs telləri sadəcə səslənməyə başlayır — Azərbaycan qulağına bu, «sı» kimi gəlir. shi hecasında dil zh ch sh r üçün geri qatlanmış qalır və yenə «ı»-ya bənzər bir səs alınır. Ona görə 四 (sì, dörd) heç vaxt «si», 是 (shì, -dır) heç vaxt «şi» deyil. Pinyində bu iki səs üçün ayrıca hərf yoxdur, sadəcə i yazılır — çünki z c s və zh ch sh r-dən sonra əsl «i» heç vaxt gəlmir və qarışıqlıq olmur.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Mürəkkəb finallar və burun finalları: -n, yoxsa -ng?

ai, ei, ao, ou finallarında iki sait bir hecada bir-birinə axır, birincisi daha güclü deyilir. ai Azərbaycan dilindəki «ay» kimidir (爱 ài), ei — «ey» kimi (北 běi), ao — «au»-ya yaxındır, o hərfi burada qısa «u» kimi səslənir (好 hǎo), ou — «o»-dan «u»-ya keçid (口 kǒu). Ən çox buraxılan səhv bu finalları iki hecaya bölməkdir: 好 «ha-o» deyil, bir axıcı hecadır.

Final汉字PinyinMənası
ai来láigəlmək
ai爱àisevmək
ei北běişimal
ei给gěivermək
ao好hǎoyaxşı
ao早zǎoerkən
ou口kǒuağız
ou走zǒugetmək, yerimək

Burun finalları -n və ya -ng ilə bitir və bu fərq mənanı dəyişir: 饭 (fàn, yemək) və 放 (fàng, qoymaq) fərqli sözlərdir. -n-də dilin ucu üst dişlərin arxasındakı diş ətinə toxunur — Azərbaycan «n»-si kimi. -ng-də isə dilin ucu aşağıda qalır, dilin arxası yumşaq damağa qalxır, hava burundan çıxır; «g» səsi deyilmir. Bu səsi ingiliscə song sözünün sonunda eşitmək olar. Saitin özü də dəyişir: an daha açıq və «parlaq», ang isə daha dərin, «tünd» səslənir; en, eng finallarında e «ə» deyil, qısa neytral saitdir (门 mén, 冷 lěng); ong isə «unq»-a yaxındır (中 zhōng, 东 dōng).

Cüt汉字PinyinMənası
an / ang饭 · 放fàn · fàngyemək · qoymaq
an / ang三 · 桑sān · sāngüç · tut ağacı
en / eng陈 · 成chén · chéngÇen (soyad) · olmaq
in / ing金 · 京jīn · jīngqızıl · paytaxt (北京 sözündə)
in / ing心 · 星xīn · xīngürək · ulduz
in / ing民 · 明mín · míngxalq · parlaq (明天 sözündə)

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Hər sətirdə -n və -ng cütlərini dinlə: ban — bang, men — meng, lin — ling. -ng finalları rənglənib. Diqqət et: -ng-də dilin ucu aşağıda qalır, ağız bir az açıq olur.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Dinlə və eşitdiyin sözü seç. İlk altı cüt -n / -ng ilə, son üç cüt ü / u ilə fərqlənir: 女 (nǚ, qadın) — 努 (nǔ, çalışmaq), 律 (lǜ, qanun) — 路 (lù, yol), 鱼 (yú, balıq) — 无 (wú, yoxdur).

i-, u- və ü- ilə başlayan finallar

Finalların çoxu qısa i, u və ya ü ilə başlayır; bu ilk sait sürətlə deyilir və sanki «y» və ya «w» kimi eşidilir: ia ≈ «ya», uo ≈ «wo», üe ≈ «üe». Bu qrupda iki tələ var. ian heç vaxt «yan» oxunmur: a burada «e»-yə çevrilir, 天 (tiān, göy) təxminən «tyen» kimi səslənir. Eyni şey üan-da olur: 远 (yuǎn, uzaq) ≈ «yüen». Bir də ueng finalı yalnız inisialsız, weng şəklində işlənir; inisialdan sonra onun yerinə ong yazılır.

FinalNecə deyilir汉字PinyinMənası
ia«ya»家jiāev; ailə
ie«ye», e açıqdır写xiěyazmaq
iao«yau»小xiǎokiçik
iou → -iu«yo(u)»六liùaltı
ian«yen» — «yan» deyil!天tiāngöy; gün
in«in»新xīnyeni
iang«yanq», a dərin想xiǎngistəmək; düşünmək
ing«inq» (g deyilmir)请qǐngbuyurun; xahiş etmək
iong«yunq»用yòngistifadə etmək
ua«wa»画huàşəkil çəkmək
uo«wo»国guóölkə
uai«way»快kuàitez, sürətli
uei → -ui«wey»对duìdüzgün
uan«wan»晚wǎngec
uen → -un«wən»问wènsoruşmaq
uang«wanq»床chuángçarpayı
üe«üe»学xuéöyrənmək
üan«üen»远yuǎnuzaq
ün«ün»裙子qúnziətək

Bir də e hərfinə diqqət et: pinyində o, finala görə ən azı beş fərqli səs bildirir. Tək e — boğazdan deyilən [ɤ]; ei-də — «ey»; ie və üe-də — açıq «e» (Azərbaycan «e»-sinə yaxın); en, eng-də — qısa neytral sait; er-də — dili qatlanmış sait; 了 (le) kimi neytral hecalarda isə zəif, qısa sait. Yəni e-ni görəndə əvvəlcə bütün finala baxmaq lazımdır.

e harada汉字PinyinSəs
e喝hē[ɤ], boğazdan
ei北běi«ey»
ie谢xièaçıq «e»
üe学xuéaçıq «e»
en门ménqısa neytral sait
eng冷lěngqısa neytral sait
er二èrdili qatlanmış sait

Yazılış qaydaları

Finallar cədvəldə «tam» şəkildə verilir (iou, uei, uen, ü, üe…), yazıda isə bəzən qısalır və ya dəyişir. Bunun səbəbi sadədir: pinyin oxunaqlı və birmənalı olmalıdır. Hecanın sərhədi görünsün deyə inisialsız hecalar y və ya w ilə başlayır, tez-tez rast gəlinən finallar isə qısa yazılır. Altı qayda bütün pinyini əhatə edir:

  1. i-qrupu, inisial yoxdursa. Final yalnız i-dən və ya i + n/ng-dən ibarətdirsə, əvvələ y artırılır: yi, yin, ying. Qalan hallarda i özü y olur: ya, ye, yao, you, yan, yang, yong.
  2. u-qrupu, inisial yoxdursa. Tək u wu yazılır, qalan hallarda u w olur: wa, wo, wai, wei, wan, wen, wang, weng.
  3. ü-qrupu, inisial yoxdursa. Əvvələ y artırılır və nöqtələr itir: yu, yue, yuan, yun.
  4. İnisialdan sonra qısalma: iou → iu (六 liù, 九 jiǔ), uei → ui (对 duì, 贵 guì), uen → un (准备 zhǔnbèi, 春天 chūntiān). Yazılmayan sait yenə zəif eşidilir, xüsusən 3-cü və 4-cü tonda: 九 ≈ «ciou».
  5. j, q, x (və y)-dan sonra ü → u: 去 (qù), 学 (xué), 句 (jù), 鱼 (yú). Bu inisiallar u ilə heç vaxt işlənmədiyi üçün qarışıqlıq olmur. n və l-dən sonra isə həm u, həm ü mümkündür, ona görə nöqtələr qalır: 女 (nǚ) — 努 (nǔ), 绿 (lǜ) — 路 (lù).
  6. Apostrof: sözün içində a, o, e ilə başlayan heca əvvəlkindən apostrofla ayrılır: 西安 (Xī'ān, iki heca) — 先 (xiān, bir heca), 女儿 (nǚ'ér, qız övlad).
Tam finalİnisialsızİnisialla
i一 yī你 nǐ
in · ing音乐 yīnyuè · 请 qǐng新 xīn · 明天 míngtiān
iou有 yǒu六 liù · 九 jiǔ
u五 wǔ书 shū
uei为什么 wèi shénme对 duì · 贵 guì
uen问 wèn准备 zhǔnbèi
ü鱼 yú去 qù · 女 nǚ
üe月 yuè学 xué
üan远 yuǎn选 xuǎn
ün运动 yùndòng裙子 qúnzi
İnisialsız sütunda medial i, u, ü həmişə y, w, yu-ya çevrilir; inisialla sütunda iou, uei, uen qısalır və j q x-dan sonra ü-nün nöqtələri düşür.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Hecalara toxun və yazılış qaydasına bax: d + uei = dui, l + iou = liu, j + ü = ju, amma n + ü = nü. Hansı xanaların boş qaldığına da diqqət et: d, t, g ü ilə, j q x isə u ilə işlənmir.

Hecanı düzgün yaz

Məsələ

İnisial + final + ton verilib. Pinyində necə yazılır?
1) — + iou + 3-cü ton
2) d + uei + 4-cü ton
3) j + ü + 4-cü ton
4) l + ü + 4-cü ton
5) — + üan + 3-cü ton
6) — + uen + 4-cü ton

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) İnisial yoxdur, i → y: yǒu (有, var).
2) İnisialdan sonra uei → ui: duì (对, düzgün).
3) j-dan sonra ü → u: jù (句, cümlə).
4) l-dən sonra nöqtələr qalır: lǜ (绿, yaşıl).
5) İnisial yoxdur, ü → yu: yuǎn (远, uzaq).
6) İnisial yoxdur, u → w: wèn (问, soruşmaq).

Yazılışdan tələffüzə

Məsələ

Bu sözlərdə tam finalı tap və necə oxunduğunu de: 九 (jiǔ), 春天 (chūntiān), 学 (xué), 去 (qù), 为什么 (wèi shénme) sözündəki wèi, 用 (yòng).

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) jiǔ = j + iou: «ciou», o zəif eşidilir (doqquz).
2) chūn = ch + uen: «çuən», tiān = t + ian: «tyen» (yaz).
3) xué = x + üe: «şüe», u əslində ü-dür (öyrənmək).
4) qù = q + ü: «çü», «çu» deyil (getmək).
5) wèi = — + uei: «wey» (nə üçün).
6) yòng = — + iong: «yunq» (istifadə etmək).

e necə səslənir?

Məsələ

Hər sözdə e-nin hansı səs olduğunu müəyyən et: 喝 (hē), 给 (gěi), 谢谢 (xièxie), 门 (mén), 二 (èr).

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) hē: final tək e-dir → boğazdan [ɤ] (içmək).
2) gěi: final ei → «ey» (vermək).
3) xiè: final ie → açıq «e», təxminən «şye» (təşəkkür).
4) mén: final en → qısa neytral sait, «mən» deyil, daha qısa (qapı).
5) èr: final er → dili qatlanmış sait (iki).

Tipik səhvlər və yadda saxlamaq üçün

1 / 16
Sözü tap: heroqlif və ya pinyin yaz
  1. 1.我了。
  2. 2.她是我儿。
  3. 3.今天很。
  4. 4.我想吃。
  5. 5.我家很。
  6. 6.我汉语。
  7. 7.今天星期。
  8. 8.你说得。

Yadda saxla

  • Altı sadə final: a o e i u ü; e boğazdan deyilən [ɤ]-dir, ü isə Azərbaycan «ü»-sü kimidir.
  • z c s və zh ch sh r-dən sonra i əsl «i» deyil: 四 (sì) «sı», 是 (shì) dili qatlanmış «şı» kimidir.
  • -n (dil ucu yuxarıda) və -ng (dilin arxası yuxarıda, g deyilmir) mənanı dəyişir: 饭 fàn ≠ 放 fàng.
  • İnisialsız: i → y, u → w, ü → yu (yi, wu, yu, yin, ying); inisialla: iou → iu, uei → ui, uen → un.
  • j q x y-dən sonra ü nöqtəsiz yazılır, amma ü oxunur; n, l-dən sonra nöqtələr qalır (nǚ, lǜ); klaviaturada ü = v.
  • ian «yen», üan «üen» kimi oxunur; sözün içində a, o, e ilə başlayan hecadan əvvəl apostrof qoyulur (Xī'ān).

Yazı məşqi: bu dərsin sözləri

田 torlu məşq vərəqləri: cizgilərin ardıcıllığı addım-addım, üzərindən yazmaq üçün boz heroqliflər və boş xanalar. Dəftərdə qələm və ya stilusla yaz, ya da PDF-i çap et.

  • Pinyin: finallar və yazılış qaydaları

    16 söz · 饿 女 二 四 吃 北 口 饭 放 冷 天 六 对 学 远 问

Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. j, q, x-dan sonra ü necə yazılır?