Leyla telefonunda çinli dostuna «qadın» sözünü — 女 (nǚ) — yazmaq istəyir. O, nu yazır, ekranda isə 努 və 怒 kimi tamam başqa heroqliflər çıxır. Dostu gülür: «ü hərfi klaviaturada yoxdur, onu v ilə yazırıq: nv». Bəs niyə 去 (qù, getmək) sözündə ü-nün nöqtələri yazılmır, 女 (nǚ) sözündə isə yazılır? Bu dərsdə finalları — hecanın inisialdan sonrakı hissəsini — və pinyinin yazılış qaydalarını öyrənəcəksən. Bu qaydaları bir dəfə başa düşəndə bütün pinyin cədvəli məntiqli görünəcək.
Sadə finallar: a o e i u ü, er və xüsusi «i»
Çin dilində 36 final var, onların bünövrəsi isə altı sadə saitdir: a o e i u ü. Azərbaycan dilində danışanlar üçün yaxşı xəbər: a, o, i, u və hətta ü bizim saitlərə çox yaxındır. Çətinlik üç yerdədir. Birincisi, e: bu, nə Azərbaycan «e»-si, nə də «ə»-dir — dodaqları yuvarlaqlaşdırmadan, boğazın dərinliyindən deyilən, «ı» ilə «a» arasında bir səsdir. İkincisi, ü j q x-dan sonra nöqtəsiz yazılır, amma yenə ü kimi oxunur. Üçüncüsü, z c s və zh ch sh r-dən sonra yazılan i əsl «i» deyil.
| Final | Necə deyilir | 汉字 | Pinyin | Mənası |
|---|---|---|---|---|
| a | geniş «a», ağız yaxşı açılır | 马 | mǎ | at |
| o | yuvarlaq «o»; b p m f-dən sonra qısa «uo» kimi eşidilir | 摸 | mō | toxunmaq |
| e | [ɤ]: «ı» ilə «a» arası, boğazdan; dodaqlar yuvarlaqlaşmır | 饿 | è | ac olmaq |
| i | «i» kimi, dodaqlar yayılır | 你 | nǐ | sən |
| u | «u» kimi, dodaqlar irəli | 五 | wǔ | beş |
| ü | Azərbaycan «ü»-sü ilə eynidir | 女 | nǚ | qadın |
| er | neytral sait + dil ucu geri qatlanır | 二 | èr | iki |
| -i (z c s) | [ɿ]: «i» deyil! «ı»-ya bənzəyir: 四 «sı» | 四 | sì | dörd |
| -i (zh ch sh r) | [ʅ]: «i» deyil! dil qatlanmış qalır, «ı»-ya bənzəyir | 吃 | chī | yemək |
Xüsusi «i» haqqında bir az ətraflı. si hecasında dil «s» vəziyyətində qalır və səs telləri sadəcə səslənməyə başlayır — Azərbaycan qulağına bu, «sı» kimi gəlir. shi hecasında dil zh ch sh r üçün geri qatlanmış qalır və yenə «ı»-ya bənzər bir səs alınır. Ona görə 四 (sì, dörd) heç vaxt «si», 是 (shì, -dır) heç vaxt «şi» deyil. Pinyində bu iki səs üçün ayrıca hərf yoxdur, sadəcə i yazılır — çünki z c s və zh ch sh r-dən sonra əsl «i» heç vaxt gəlmir və qarışıqlıq olmur.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Mürəkkəb finallar və burun finalları: -n, yoxsa -ng?
ai, ei, ao, ou finallarında iki sait bir hecada bir-birinə axır, birincisi daha güclü deyilir. ai Azərbaycan dilindəki «ay» kimidir (爱 ài), ei — «ey» kimi (北 běi), ao — «au»-ya yaxındır, o hərfi burada qısa «u» kimi səslənir (好 hǎo), ou — «o»-dan «u»-ya keçid (口 kǒu). Ən çox buraxılan səhv bu finalları iki hecaya bölməkdir: 好 «ha-o» deyil, bir axıcı hecadır.
| Final | 汉字 | Pinyin | Mənası |
|---|---|---|---|
| ai | 来 | lái | gəlmək |
| ai | 爱 | ài | sevmək |
| ei | 北 | běi | şimal |
| ei | 给 | gěi | vermək |
| ao | 好 | hǎo | yaxşı |
| ao | 早 | zǎo | erkən |
| ou | 口 | kǒu | ağız |
| ou | 走 | zǒu | getmək, yerimək |
Burun finalları -n və ya -ng ilə bitir və bu fərq mənanı dəyişir: 饭 (fàn, yemək) və 放 (fàng, qoymaq) fərqli sözlərdir. -n-də dilin ucu üst dişlərin arxasındakı diş ətinə toxunur — Azərbaycan «n»-si kimi. -ng-də isə dilin ucu aşağıda qalır, dilin arxası yumşaq damağa qalxır, hava burundan çıxır; «g» səsi deyilmir. Bu səsi ingiliscə song sözünün sonunda eşitmək olar. Saitin özü də dəyişir: an daha açıq və «parlaq», ang isə daha dərin, «tünd» səslənir; en, eng finallarında e «ə» deyil, qısa neytral saitdir (门 mén, 冷 lěng); ong isə «unq»-a yaxındır (中 zhōng, 东 dōng).
| Cüt | 汉字 | Pinyin | Mənası |
|---|---|---|---|
| an / ang | 饭 · 放 | fàn · fàng | yemək · qoymaq |
| an / ang | 三 · 桑 | sān · sāng | üç · tut ağacı |
| en / eng | 陈 · 成 | chén · chéng | Çen (soyad) · olmaq |
| in / ing | 金 · 京 | jīn · jīng | qızıl · paytaxt (北京 sözündə) |
| in / ing | 心 · 星 | xīn · xīng | ürək · ulduz |
| in / ing | 民 · 明 | mín · míng | xalq · parlaq (明天 sözündə) |
İnteraktiv
İnteraktiv
i-, u- və ü- ilə başlayan finallar
Finalların çoxu qısa i, u və ya ü ilə başlayır; bu ilk sait sürətlə deyilir və sanki «y» və ya «w» kimi eşidilir: ia ≈ «ya», uo ≈ «wo», üe ≈ «üe». Bu qrupda iki tələ var. ian heç vaxt «yan» oxunmur: a burada «e»-yə çevrilir, 天 (tiān, göy) təxminən «tyen» kimi səslənir. Eyni şey üan-da olur: 远 (yuǎn, uzaq) ≈ «yüen». Bir də ueng finalı yalnız inisialsız, weng şəklində işlənir; inisialdan sonra onun yerinə ong yazılır.
| Final | Necə deyilir | 汉字 | Pinyin | Mənası |
|---|---|---|---|---|
| ia | «ya» | 家 | jiā | ev; ailə |
| ie | «ye», e açıqdır | 写 | xiě | yazmaq |
| iao | «yau» | 小 | xiǎo | kiçik |
| iou → -iu | «yo(u)» | 六 | liù | altı |
| ian | «yen» — «yan» deyil! | 天 | tiān | göy; gün |
| in | «in» | 新 | xīn | yeni |
| iang | «yanq», a dərin | 想 | xiǎng | istəmək; düşünmək |
| ing | «inq» (g deyilmir) | 请 | qǐng | buyurun; xahiş etmək |
| iong | «yunq» | 用 | yòng | istifadə etmək |
| ua | «wa» | 画 | huà | şəkil çəkmək |
| uo | «wo» | 国 | guó | ölkə |
| uai | «way» | 快 | kuài | tez, sürətli |
| uei → -ui | «wey» | 对 | duì | düzgün |
| uan | «wan» | 晚 | wǎn | gec |
| uen → -un | «wən» | 问 | wèn | soruşmaq |
| uang | «wanq» | 床 | chuáng | çarpayı |
| üe | «üe» | 学 | xué | öyrənmək |
| üan | «üen» | 远 | yuǎn | uzaq |
| ün | «ün» | 裙子 | qúnzi | ətək |
Bir də e hərfinə diqqət et: pinyində o, finala görə ən azı beş fərqli səs bildirir. Tək e — boğazdan deyilən [ɤ]; ei-də — «ey»; ie və üe-də — açıq «e» (Azərbaycan «e»-sinə yaxın); en, eng-də — qısa neytral sait; er-də — dili qatlanmış sait; 了 (le) kimi neytral hecalarda isə zəif, qısa sait. Yəni e-ni görəndə əvvəlcə bütün finala baxmaq lazımdır.
| e harada | 汉字 | Pinyin | Səs |
|---|---|---|---|
| e | 喝 | hē | [ɤ], boğazdan |
| ei | 北 | běi | «ey» |
| ie | 谢 | xiè | açıq «e» |
| üe | 学 | xué | açıq «e» |
| en | 门 | mén | qısa neytral sait |
| eng | 冷 | lěng | qısa neytral sait |
| er | 二 | èr | dili qatlanmış sait |
Yazılış qaydaları
Finallar cədvəldə «tam» şəkildə verilir (iou, uei, uen, ü, üe…), yazıda isə bəzən qısalır və ya dəyişir. Bunun səbəbi sadədir: pinyin oxunaqlı və birmənalı olmalıdır. Hecanın sərhədi görünsün deyə inisialsız hecalar y və ya w ilə başlayır, tez-tez rast gəlinən finallar isə qısa yazılır. Altı qayda bütün pinyini əhatə edir:
- i-qrupu, inisial yoxdursa. Final yalnız i-dən və ya i + n/ng-dən ibarətdirsə, əvvələ y artırılır: yi, yin, ying. Qalan hallarda i özü y olur: ya, ye, yao, you, yan, yang, yong.
- u-qrupu, inisial yoxdursa. Tək u wu yazılır, qalan hallarda u w olur: wa, wo, wai, wei, wan, wen, wang, weng.
- ü-qrupu, inisial yoxdursa. Əvvələ y artırılır və nöqtələr itir: yu, yue, yuan, yun.
- İnisialdan sonra qısalma: iou → iu (六 liù, 九 jiǔ), uei → ui (对 duì, 贵 guì), uen → un (准备 zhǔnbèi, 春天 chūntiān). Yazılmayan sait yenə zəif eşidilir, xüsusən 3-cü və 4-cü tonda: 九 ≈ «ciou».
- j, q, x (və y)-dan sonra ü → u: 去 (qù), 学 (xué), 句 (jù), 鱼 (yú). Bu inisiallar u ilə heç vaxt işlənmədiyi üçün qarışıqlıq olmur. n və l-dən sonra isə həm u, həm ü mümkündür, ona görə nöqtələr qalır: 女 (nǚ) — 努 (nǔ), 绿 (lǜ) — 路 (lù).
- Apostrof: sözün içində a, o, e ilə başlayan heca əvvəlkindən apostrofla ayrılır: 西安 (Xī'ān, iki heca) — 先 (xiān, bir heca), 女儿 (nǚ'ér, qız övlad).
| Tam final | İnisialsız | İnisialla |
|---|---|---|
| i | 一 yī | 你 nǐ |
| in · ing | 音乐 yīnyuè · 请 qǐng | 新 xīn · 明天 míngtiān |
| iou | 有 yǒu | 六 liù · 九 jiǔ |
| u | 五 wǔ | 书 shū |
| uei | 为什么 wèi shénme | 对 duì · 贵 guì |
| uen | 问 wèn | 准备 zhǔnbèi |
| ü | 鱼 yú | 去 qù · 女 nǚ |
| üe | 月 yuè | 学 xué |
| üan | 远 yuǎn | 选 xuǎn |
| ün | 运动 yùndòng | 裙子 qúnzi |
İnteraktiv
Hecanı düzgün yaz
Məsələ
İnisial + final + ton verilib. Pinyində necə yazılır?
1) — + iou + 3-cü ton
2) d + uei + 4-cü ton
3) j + ü + 4-cü ton
4) l + ü + 4-cü ton
5) — + üan + 3-cü ton
6) — + uen + 4-cü ton
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) İnisialdan sonra uei → ui: duì (对, düzgün).
3) j-dan sonra ü → u: jù (句, cümlə).
4) l-dən sonra nöqtələr qalır: lǜ (绿, yaşıl).
5) İnisial yoxdur, ü → yu: yuǎn (远, uzaq).
6) İnisial yoxdur, u → w: wèn (问, soruşmaq).
Yazılışdan tələffüzə
Məsələ
Bu sözlərdə tam finalı tap və necə oxunduğunu de: 九 (jiǔ), 春天 (chūntiān), 学 (xué), 去 (qù), 为什么 (wèi shénme) sözündəki wèi, 用 (yòng).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) chūn = ch + uen: «çuən», tiān = t + ian: «tyen» (yaz).
3) xué = x + üe: «şüe», u əslində ü-dür (öyrənmək).
4) qù = q + ü: «çü», «çu» deyil (getmək).
5) wèi = — + uei: «wey» (nə üçün).
6) yòng = — + iong: «yunq» (istifadə etmək).
e necə səslənir?
Məsələ
Hər sözdə e-nin hansı səs olduğunu müəyyən et: 喝 (hē), 给 (gěi), 谢谢 (xièxie), 门 (mén), 二 (èr).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
[ɤ] (içmək).2) gěi: final ei → «ey» (vermək).
3) xiè: final ie → açıq «e», təxminən «şye» (təşəkkür).
4) mén: final en → qısa neytral sait, «mən» deyil, daha qısa (qapı).
5) èr: final er → dili qatlanmış sait (iki).
Tipik səhvlər və yadda saxlamaq üçün
- 1.我了。
- 2.她是我儿。
- 3.今天很。
- 4.我想吃。
- 5.我家很。
- 6.我汉语。
- 7.今天星期。
- 8.你说得。
Yadda saxla
- Altı sadə final: a o e i u ü; e boğazdan deyilən
[ɤ]-dir, ü isə Azərbaycan «ü»-sü kimidir. - z c s və zh ch sh r-dən sonra i əsl «i» deyil: 四 (sì) «sı», 是 (shì) dili qatlanmış «şı» kimidir.
- -n (dil ucu yuxarıda) və -ng (dilin arxası yuxarıda, g deyilmir) mənanı dəyişir: 饭 fàn ≠ 放 fàng.
- İnisialsız: i → y, u → w, ü → yu (yi, wu, yu, yin, ying); inisialla: iou → iu, uei → ui, uen → un.
- j q x y-dən sonra ü nöqtəsiz yazılır, amma ü oxunur; n, l-dən sonra nöqtələr qalır (nǚ, lǜ); klaviaturada ü = v.
- ian «yen», üan «üen» kimi oxunur; sözün içində a, o, e ilə başlayan hecadan əvvəl apostrof qoyulur (Xī'ān).