- Cisim ilə maddəni fərqləndirmək
- Təmiz maddəni qarışıqdan, bircinsli qarışığı qeyri-bircinslidən ayırmaq
- Qarışığı ayırmaq üçün uyğun üsul seçmək
- Fiziki və kimyəvi hadisələri əlamətlərinə görə tanımaq
Səhər çayını dəmləyəndə nə baş verir? Qaynar su, şəkər, çay yarpaqları, bəlkə də bir dilim limon… Ətrafımızdakı hər şey — hava, su, telefonunun ekranı, hətta sənin özün — maddələrdən ibarətdir. Kimya maddələrin tərkibini, quruluşunu, xassələrini və onların bir-birinə çevrilməsini öyrənən elmdir.
Cisim və maddə
Ətrafımızdakı hər bir əşya cisimdir: qaşıq, mismar, stəkan, pəncərə şüşəsi. Cisimlər isə maddələrdən hazırlanır: qaşıq poladdan və ya alüminiumdan, stəkan şüşədən, qələm ağacdan və qrafitdən düzəldilir. Eyni maddədən müxtəlif cisimlər (mis məftil, mis qazan), eyni cismi isə müxtəlif maddələrdən (plastik və ya şüşə butulka) hazırlamaq olar.
Cisimlərin hazırlandığı materiya növü. Hər maddənin özünəməxsus xassələri var: rəngi, iyi, aqreqat halı, sıxlığı, ərimə və qaynama temperaturu, suda həll olması, elektrik keçiriciliyi.
Təmiz maddələr və qarışıqlar
Təmiz maddə yalnız bir növ hissəciklərdən ibarətdir və xassələri sabitdir: məsələn, distillə edilmiş su normal atmosfer təzyiqində həmişə 100 °C-də qaynayır. Qarışıq isə iki və ya daha çox maddədən ibarətdir və onun tərkibindəki hər maddə öz xassələrini saxlayır. Dəniz suyu, hava, torpaq, süd — bunların hamısı qarışıqdır.
| Qarışığın növü | Əlaməti | Nümunələr |
|---|---|---|
| Bircinsli (homogen) | Tərkib hissələri hətta mikroskopla da görünmür | duzlu su, şəkərli çay, hava |
| Qeyri-bircinsli (heterogen) | Tərkib hissələri gözlə və ya mikroskopla görünür | qumlu su, su və bitki yağı, qranit |
Qarışıqları necə ayırırlar?
Qarışığı ayırmaq üçün onun tərkib hissələrinin xassələrindəki fərqdən istifadə edirlər: hissəciklərin ölçüsü, sıxlıq, qaynama temperaturu, maqnitə cəzb olunma və s.
| Üsul | Nəyə əsaslanır | Nümunə |
|---|---|---|
| Durultma | sıxlıq fərqi: ağır hissəciklər dibə çökür | lilli suda gilin dibə çökməsi |
| Süzmə | həll olmayan hissəciklər filtrdə qalır | qumun sudan ayrılması |
| Buxarlandırma | su buxarlanır, həll olmuş maddə qalır | duzlu sudan duz alınması |
| Distillə (qovma) | qaynama temperaturlarının fərqi | dəniz suyundan təmiz su alınması |
| Maqnitlə ayırma | maqnitə cəzb olunma | dəmir yonqarının kükürddən ayrılması |
| Ayırıcı qıf | bir-birində həll olmayan mayelərin sıxlıq fərqi | bitki yağının sudan ayrılması |
Qabda qum, xörək duzu və dəmir yonqarından ibarət qarışıq var. Hər üç maddəni ayrı-ayrılıqda necə almaq olar?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) Qalan qarışığı suya töküb qarışdırırıq: duz həll olur, qum isə həll olmur.
3) Qarışığı süzürük: qum filtr kağızında qalır.
4) Süzüntünü (filtratı) çini kasada buxarlandırırıq: kasada duz kristalları qalır.
Beləliklə, maqnitlə ayırma, həll etmə, süzmə və buxarlandırma üç maddəni bir-birindən ayırır.
Fiziki və kimyəvi hadisələr
Maddələr daim dəyişir. Dəyişmə zamanı yeni maddə əmələ gəlmirsə, bu fiziki hadisədir: buzun əriməsi, suyun buxarlanması, şüşənin sınması, mis məftilin əyilməsi. Yeni maddələr əmələ gəlirsə, bu kimyəvi hadisə, yəni kimyəvi reaksiyadır: odunun yanması, dəmirin paslanması, südün turşuması. Kimyəvi reaksiyanı adətən bu əlamətlərdən tanıyırlar:
- rəngin dəyişməsi — kəsilmiş almanın qaralması
- qazın ayrılması — sodaya sirkə töküləndə köpüklənmə
- çöküntünün əmələ gəlməsi — şəffaf məhlulun bulanması
- istilik və işığın ayrılması — təbii qazın, şamın yanması
- yeni iyin əmələ gəlməsi — yumurtanın xarab olması
Əsas fikirlər
- Cisimlər maddələrdən ibarətdir; hər maddənin öz xassələri var.
- Təmiz maddənin xassələri sabitdir, qarışıqda isə hər maddə öz xassələrini saxlayır.
- Qarışıqlar bircinsli (homogen) və qeyri-bircinsli (heterogen) olur.
- Qarışıqları durultma, süzmə, buxarlandırma, distillə və maqnitlə ayırırlar.
- Fiziki hadisədə yeni maddə yaranmır, kimyəvi hadisədə isə yaranır.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.