- Dövri qanunu ifadə etmək
- Elementin dövr və qrup nömrəsinə görə atomunun quruluşunu təsvir etmək
- Dövr və qrup boyunca xassələrin necə dəyişdiyini izah etmək
1869-cu ildə rus kimyaçısı Dmitri Mendeleyev o dövrdə məlum olan 63 elementi bir cədvəldə düzdü və heyrətamiz bir qanunauyğunluq gördü: elementlərin xassələri müəyyən aralıqlarla təkrarlanır. Bu gün dövri sistemdə 118 element var, amma onun əsasında hələ də Mendeleyevin ideyası dayanır.
Dövri qanun
Mendeleyev elementləri atom kütlələrinin artması sırası ilə düzmüşdü. Sonralar atomun quruluşu öyrənildikdə aydın oldu ki, əsl səbəb nüvənin yüküdür: elementin sıra nömrəsi artdıqca onun atomunda xarici təbəqənin elektron quruluşu dövri olaraq təkrarlanır, xassələr də bununla birlikdə təkrarlanır.
Kimyəvi elementlərin və onların birləşmələrinin xassələri atom nüvələrinin yükündən (sıra nömrəsindən) dövri asılıdır.
Dövrlər və qruplar
Cədvəlin üfüqi sıraları dövrlər adlanır, onların sayı 7-dir. Şaquli sütunlar isə qruplardır: müasir cədvəldə 18 sütun var. Məktəbdə əsas yarımqrupları çox vaxt IA–VIIIA kimi işarələyirlər (müasir nömrələnmədə 1, 2 və 13–18-ci qruplar). İki sadə qaydanı yadda saxla: dövrün nömrəsi atomdakı elektron təbəqələrinin sayına, əsas yarımqrup elementləri üçün isə qrupun nömrəsi xarici təbəqədəki elektronların sayına bərabərdir.
Cədvəlin hər xanasında elementin simvolu, adı, sıra nömrəsi və nisbi atom kütləsi göstərilir. Məsələn, oksigenin xanasında O simvolu, 8 sıra nömrəsi və ≈ 16 nisbi atom kütləsi yazılıb. Aşağıdakı cədvəldə bir neçə elementin yeri onun elektron quruluşu ilə müqayisə olunur.
| Element | Z | Elektron təbəqələri | Dövr | Qrup |
|---|---|---|---|---|
| Litium (Li) | 3 | 2, 1 | 2 | IA |
| Oksigen (O) | 8 | 2, 6 | 2 | VIA |
| Natrium (Na) | 11 | 2, 8, 1 | 3 | IA |
| Xlor (Cl) | 17 | 2, 8, 7 | 3 | VIIA |
| Arqon (Ar) | 18 | 2, 8, 8 | 3 | VIIIA |
| Kalium (K) | 19 | 2, 8, 8, 1 | 4 | IA |
Elementin sıra nömrəsi 16-dır. Onun elektronlarını təbəqələr üzrə payla, dövrünü və qrupunu tap, elementi adlandır.
Həllini göstərHəllini gizlət
3 təbəqə var → 3-cü dövr.
Xarici təbəqədə 6 elektron → VIA qrupu.
Bu element kükürddür (S), qeyri-metaldır.
Xassələr necə dəyişir?
- Dövr boyunca soldan sağa: nüvənin yükü artır, atomun radiusu kiçilir, metallıq xassələri zəifləyir, qeyri-metallıq xassələri güclənir. Hər dövr (birincidən başqa) fəal metalla başlayır və nəcib qazla qurtarır.
- Əsas yarımqrupda yuxarıdan aşağı: elektron təbəqələrinin sayı və atomun radiusu artır, metallıq xassələri güclənir. Məsələn, kalium natriumdan, natrium isə litiumdan daha fəaldır.
Elementlərin ailələri
| Ailə | Qrup | Nümunələr | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|---|
| Qələvi metallar | IA | Li, Na, K | yumşaq, çox fəal, su ilə şiddətlə reaksiyaya girir |
| Halogenlər | VIIA | F, Cl, Br, I | fəal qeyri-metallar, metallarla duz əmələ gətirir |
| Nəcib qazlar | VIIIA | He, Ne, Ar | xarici təbəqəsi tamamlanıb, demək olar ki, reaksiyaya girmir |
Nə üçün bir qrupun elementləri bir-birinə bu qədər oxşayır? Çünki onların atomlarının xarici təbəqəsində eyni sayda elektron var. Bütün qələvi metalların xarici təbəqəsində 1 elektron olur və onu asanlıqla verirlər; halogenlərə isə təbəqəni tamamlamaq üçün 1 elektron çatmır. Kimyəvi xassələri məhz xarici elektronlar müəyyən edir.
Natrium su ilə reaksiyaya girərək qələvi (natrium-hidroksid) və hidrogen qazı əmələ gətirir.
Əsas fikirlər
- Dövri qanunu 1869-cu ildə D. İ. Mendeleyev kəşf etmişdir.
- Elementlərin xassələri nüvənin yükündən (sıra nömrəsindən) dövri asılıdır.
- Dövrün nömrəsi = elektron təbəqələrinin sayı; A qrupunun nömrəsi = xarici elektronların sayı.
- Dövrdə soldan sağa metallıq xassələri zəifləyir, qrupda yuxarıdan aşağı güclənir.
- Qələvi metallar, halogenlər və nəcib qazlar oxşar xassəli element ailələridir.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.