Üzvi birləşmələrin nomenklaturası və izomerliyi

IUPAC adlandırması bütün siniflər üçün (DİM yazılışı ilə), karbon atomlarının növləri, izomerliyin növləri və izomerləri səhvsiz saymağın sabit üsulu — C₄H₁₀O, C₅H₁₀, C₄H₈O₂ nümunələri və DİM tipli tapşırıqlarla.

  • 10 və 11-ci siniflər
  • 25 dəq
  • 12 sual
  • 45 dərsdən 23-cüsü

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Quruluş formuluna görə proqramdakı istənilən sinfin birləşməsini IUPAC qaydaları ilə adlandırmaq və addan formulu qurmaq.
  • Molekulda birli, ikili, üçlü və dördlü karbon atomlarını saymaq və nəticəni düsturla yoxlamaq.
  • Zəncir, vəziyyət, siniflərarası və sis-trans izomerliyini fərqləndirmək, izomeri homoloqdan ayırmaq.
  • Verilmiş formula uyğun izomerləri sabit alqoritmlə saymaq (C₄H₁₀O, C₅H₁₀, C₄H₈O₂).

CH₃–CH(OH)–CH₂–CH₃ maddəsini bir kitab «butanol-2», digəri «butan-2-ol», köhnə mənbə isə «ikili butil spirti» adlandırır — üçü də eyni maddədir. Milyonlarla üzvi birləşmə üçün vahid dil lazımdır: bu, IUPAC nomenklaturasıdır. DİM testlərində ad həm şərtdə, həm də cavab variantlarında olur, 2026-cı il imtahanında isə verilmiş birləşmədə dördlü karbon atomlarının sayı soruşulurdu. Bu dərsdə hər ikisini dəqiq alqoritmə çeviririk.

Adın quruluşu və əsas zəncir

IUPAC adı dörd hissədən qurulur: rəqəmlər (atomların nömrələri), ön şəkilçilər (əvəzedicilər: metil, xlor, hidroksi…), kök (əsas zəncirdəki karbon atomlarının sayı) və sonluq (doymuşluq və əsas funksional qrup). Məsələn, 2-metilbutanol-1 HO–CH₂–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ adında «2-metil» — ikinci karbonda metil radikalı, «but» — əsas zəncirdə 4 C, «an» — yalnız tək rabitələr, «ol-1» — birinci karbonda OH qrupu deməkdir.

Sadə izah

Üzvi maddənin adı ünvan kimidir və onu sondan əvvələ oxumaq rahatdır. Sonluq maddənin növünü deyir: -an — yalnız tək rabitələr, -en — ikiqat rabitə, -ol — spirt (OH qrupu). Kök ən uzun zəncirdə neçə karbon olduğunu deyir: met 1, et 2, prop 3, but 4, pent 5. Ön şəkilçilər zəncirə nəyin «asıldığını» (metil — CH₃, xlor — Cl), rəqəmlər isə onun zəncirin hansı karbonunda olduğunu göstərir.

Adı oxuyuruq

Məsələ

2-metilbutan adından formulu qurun.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Sonluq «-an»: yalnız tək rabitələr.
2) Kök «but»: zəncirdə 4 karbon — C–C–C–C.
3) «2-metil»: ikinci karbona CH₃ qrupu bağlanıb.
4) Hidrogenləri elə əlavə et ki, hər karbonun 4 rabitəsi olsun: CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ (C₅H₁₂).
C sayıKökAlkanRadikal
1metmetan CH₄metil CH₃–
2etetan C₂H₆etil C₂H₅–
3proppropan C₃H₈propil CH₃–CH₂–CH₂–, izopropil (CH₃)₂CH–
4butbutan C₄H₁₀butil C₄H₉– (4 növ)
5pentpentan C₅H₁₂pentil C₅H₁₁– (8 növ)
6heksheksan C₆H₁₄heksil C₆H₁₃–
7–10hept, okt, non, dekheptan … dekanheptil … desil
Radikal alkandan bir H atomu çıxarılmaqla alınır: -an → -il. Doymamış və aromatik radikallar: vinil CH₂=CH–, fenil C₆H₅–.
  1. Əsas zənciri seç

    Ən uzun karbon zəncirini tap. O, əsas funksional qrupu (–OH, –CHO, –COOH…) və ikiqat, üçqat rabitələri mütləq daxil etməlidir. Uzunluğu eyni olan iki zəncirdən əvəzedicisi çox olanı götür.

  2. Nömrələ

    Əsas funksional qrupa ən yaxın ucdan başla; qrup yoxdursa — çoxqat rabitəyə, o da yoxdursa — birinci şaxəyə yaxın ucdan. –CHO və –COOH qrupunun karbonu həmişə C1-dir. Rəqəmlər ilk fərqlənən yerdə kiçik olmalıdır.

  3. Əvəzediciləri yaz

    Hər radikalın qarşısına nömrəsini yaz; eyni radikalları di-, tri-, tetra- ilə birləşdir (2,2-dimetil). Müxtəlif radikallar əlifba sırası ilə düzülür: 3-etil-2-metil.

  4. Kökü və sonluğu əlavə et

    Kök — əsas zəncirdəki C sayı; sonra -an, -en, -in, -dien və əsas qrupun sonluğu: -ol, -al, -on, «… turşusu». DİM yazılışında çoxqat rabitənin və OH-in yeri adın sonunda göstərilir: buten-2, propanol-2.

Adlandırma: addım-addım

Məsələ

Adlandırın:
1) CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH(CH₃)–CH₃
2) CH₃–CH(CH₃)–CH(C₂H₅)–CH₂–CH₃
3) CH₃–CH₂–C(CH₃)=CH–CH₃
4) CH₃–CH(OH)–CH(CH₃)–CH₃
5) CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CHO 6) CH₃–C(CH₃)₂–COOH

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Əsas zəncir 5 C, şaxələr hər iki ucdan 2-ci və 4-cü atomdadır → 2,4-dimetilpentan (C₇H₁₆).
2) Ən uzun zəncir 5 C-dir (etil qrupunu zəncirin davamı kimi götürsək də nəticə eynidir). Soldan şaxələr 2 və 3-də, sağdan 3 və 4-də → 3-etil-2-metilpentan (C₈H₁₈).
3) Zəncir C=C-ni daxil etməlidir və ona yaxın ucdan nömrələnir: CH₃(1)–CH(2)=C(3)(CH₃)–CH₂(4)–CH₃(5) → 3-metilpenten-2.
4) OH-a yaxın ucdan: 3-metilbutanol-2.
5) –CHO-nun karbonu C1-dir: 3-metilbutanal.
6) –COOH-un karbonu C1-dir, iki metil C2-dədir: 2,2-dimetilpropan turşusu.
Dərindən

Çətin adlarda üç qayda tez-tez həlledici olur. 1) Ən uzun zəncir yazıldığı kimi düz sətirdə olmaya bilər: şaxə kimi yazılmış etil qrupu çox vaxt zəncirin davamıdır. 2) İlk fərq qaydası: iki nömrələmənin rəqəmlərini bir-bir müqayisə edirik, ilk fərqlənən yerdə kiçik rəqəmi olan qalib gəlir — cəmlər yox (2,2,4 2,4,4-dən «kiçikdir»). 3) IUPAC-da radikallar əlifba sırası ilə yazılır, di-, tri- ön şəkilçiləri isə nəzərə alınmır: 4-etil-2,2-dimetilheksan (e hərfi m-dən əvvəldir).

Olimpiada üslubunda: tələli adlar

Məsələ

1) Adlandırın: CH₃–CH(C₂H₅)–CH₂–CH(CH₃)–CH₂–CH₃.
2) CH₃–C(CH₃)₂–CH₂–CH(CH₃)–CH₃ maddəsini şagird «2,4,4-trimetilpentan» adlandırıb. Səhvi tapın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Yazılışa aldanma: etil qrupu zəncirin davamıdır. Ən uzun zəncir CH₃–CH₂–CH(CH₃)–CH₂–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ — 7 karbon, metillər hər iki ucdan 3-cü və 5-ci karbondadır → 3,5-dimetilheptan (C₉H₂₀). «2-etil-4-metilheksan» səhvdir: ikinci karbonda etil olmur, o, zənciri uzadır.
2) Soldan 2,2,4, sağdan 2,4,4. Birinci rəqəmlər eynidir (2), ikincilər fərqlənir: 2 < 4 → düzgün ad 2,2,4-trimetilpentan (izooktan).

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Siniflər, sonluqlar və qrupların üstünlüyü

Molekulda bir neçə funksional qrup olduqda sonluğu ən «böyük» qrup verir, qalanları ön şəkilçi kimi yazılır. Üstünlük sırası: –COOH > –COOR > –CHO > >C=O > –OH > –NH₂; çoxqat rabitələr, halogenlər və alkil radikalları bunlardan sonra gəlir. Məsələn, HO–CH₂–CH₂–COOH — 3-hidroksipropan turşusu, CH₃–CH(NH₂)–COOH — 2-aminopropan turşusu (alanin), CH₂=CH–CH₂–OH — propen-2-ol-1.

Sadə izah

Molekulda bir neçə funksional qrup olanda adın sonluğunu yalnız biri — ən «böyüyü» verir, qalanları ön şəkilçiyə çevrilir. Sıranı yarışın nəticələri kimi yadda saxla: 1-ci yer turşu (–COOH), sonra mürəkkəb efir (–COOR), aldehid (–CHO), keton (>C=O), spirt (–OH), amin (–NH₂); ikiqat rabitə, halogen və alkil radikalları bu siyahıdan sonra gəlir. Məsələn, HO–CH₂–CH₂–COOH-da həm OH, həm COOH var: COOH qalib gəlir, ad «… turşusu» ilə bitir, OH isə «hidroksi» ön şəkilçisi olur — 3-hidroksipropan turşusu.

SinifQrupAddaNümunə
AlkanlarC–C-anCH₃–CH(CH₃)–CH₃ — 2-metilpropan
Tsikloalkanlarhalqatsiklo-…-anC₄H₇–CH₃ — metiltsiklobutan
AlkenlərC=C-enCH₂=CH–CH₂–CH₃ — buten-1
Alkadienlər2 C=C-dienCH₂=CH–CH=CH₂ — butadien-1,3
AlkinlərC≡C-inCH≡C–CH₂–CH₃ — butin-1
ArenlərC₆H₅–-benzolC₆H₅–CH₃ — metilbenzol (toluol)
Halogenli törəmələr–Cl, –Brxlor-, brom-CH₃–CHCl–CH₃ — 2-xlorpropan
Spirtlər–OH-olCH₃–CH(OH)–CH₃ — propanol-2
Sadə efirlər–O–radikallar + «efiri»CH₃–O–C₂H₅ — metiletil efiri
Aldehidlər–CHO-alCH₃–CH₂–CHO — propanal
Ketonlar>C=O-onCH₃–CO–CH₃ — propanon (aseton)
Karbon turşuları–COOH«… turşusu»CH₃–CH₂–COOH — propan turşusu
Mürəkkəb efirlər–COO–spirt radikalı + turşu qalığıCH₃–COO–C₂H₅ — etilasetat
Aminlər–NH₂-aminCH₃–NH₂ — metilamin
Siniflərin ətraflı kimyası ayrıca dərslərdədir; burada yalnız adlarının necə düzəldiyini görürük.

Karbon atomlarının növləri

Birli, ikili, üçlü və dördlü karbon atomuTərif

Karbon atomunun növünü onun birbaşa birləşdiyi karbon atomlarının sayı müəyyən edir: bir C ilə — birli (I), iki C ilə — ikili (II), üç C ilə — üçlü (III), dörd C ilə — dördlü (IV). Hidrogen atomları sayılmır. Bu təsnifat əsasən alkanlarda və tsikloalkanlarda işlədilir.

CH₃CCHCH₂CHCH₃CH₃CH₃CH₃CH₃IIVIIIIIIIIIIIII123456I — birli, II — ikiliIII — üçlü, IV — dördlü
Rum rəqəmi karbon atomunun neçə karbonla birləşdiyini göstərir.
n(I) = 2 + n(III) + 2 · n(IV)

Burada

n(I)
birli karbon atomlarının sayı
n(III)
üçlü karbon atomlarının sayı
n(IV)
dördlü karbon atomlarının sayı

Halqası olmayan istənilən alkan üçün (C₂ və daha böyük) doğrudur: hər üçlü atom zəncirə bir, hər dördlü atom iki əlavə «uc» verir. İkili atomlar bərabərliyə daxil deyil — onlar sayı yoxlamağa kömək edir.

DİM üslubunda: karbon atomlarının növləri (kodlaşdırılan tapşırıq)

Məsələ

1) 2,2,4-trimetilpentanda (izooktan) birli karbon atomlarının sayını düsturla tapın.
2) CH₃–C(CH₃)₂–CH(CH₃)–CH₂–CH(CH₃)–CH₃ birləşməsini adlandırın. Molekulda birli karbon atomlarının sayı a, üçlü karbon atomlarının sayı c-dir. a + c cəmini hesablayın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) İzooktan CH₃–C(CH₃)₂–CH₂–CH(CH₃)–CH₃: bir dördlü (C2) və bir üçlü (C4) atom → n(I) = 2 + 1 + 2 · 1 = 5. Sayaraq yoxla: C1, C5 və üç metil — 5.
2) Əsas zəncir 6 C, şaxələr 2, 2, 3, 5-də (digər ucdan 2, 4, 5, 5 olardı) → 2,2,3,5-tetrametilheksan, C₁₀H₂₂.
C2 dörd karbonla bağlıdır — dördlü; C3 və C5 üçlüdür (c = 2); C4 ikili; C1, C6 və dörd metil birlidir (a = 6). Yoxlama: 2 + 2 + 2 · 1 = 6.
a + c = 6 + 2 = 8.
Dərindən

n(I) = 2 + n(III) + 2 · n(IV) düsturunu sübut etmək olar. Halqasız alkanın karbon skeleti riyaziyyatda ağac adlanan qrafdır: n karbon atomu düz n − 1 C–C rabitəsi ilə birləşir. Hər rabitənin iki ucu var, ona görə bütün karbon qonşularının cəmi 2(n − 1)-dir: n(I) + 2 · n(II) + 3 · n(III) + 4 · n(IV) = 2 · (n(I) + n(II) + n(III) + n(IV)) − 2. Sadələşdirəndə n(II) ixtisar olunur və n(I) = 2 + n(III) + 2 · n(IV) qalır. Bir halqalı tsikloalkanda rabitələr bir artıq olur, onda n(I) = n(III) + 2 · n(IV).

İzomerlik və onun növləri

İzomerlər və homoloqlarTərif

İzomerlər — molekulyar formulu eyni, quruluşu və buna görə xassələri fərqli olan maddələr (molyar kütlələri eynidir). Homoloqlar — eyni sinfə aid olan və bir-birindən bir və ya bir neçə CH₂ qrupu qədər fərqlənən maddələr; onların formulları fərqlidir, ona görə homoloqlar heç vaxt izomer olmur.

Sadə izah

İzomerləri eyni LEGO kərpiclərindən yığılmış müxtəlif fiqurlar kimi təsəvvür et. C₄H₁₀ — 4 karbon və 10 hidrogen «kərpici»: onlardan düz zəncir (butan) də, şaxəli zəncir (2-metilpropan) də yığmaq olar. Kərpiclər eynidir — formul eynidir; quruluş fərqlidir — xassələr də fərqlidir. Homoloqlar isə bir vaqonu artıq olan qatara bənzəyir: metan CH₄, etan C₂H₆, propan C₃H₈ — hər dəfə bir CH₂ «vaqonu» əlavə olunur. Kərpiclərin sayı fərqli olduğu üçün homoloqlar heç vaxt izomer olmur.

  • Karbon skeletinin (zəncirin) izomerliyi: butan CH₃–CH₂–CH₂–CH₃ və 2-metilpropan CH₃–CH(CH₃)–CH₃.
  • Vəziyyət izomerliyi: çoxqat rabitənin (buten-1 və buten-2), funksional qrupun (propanol-1 və propanol-2) və ya əvəzedicinin (1-xlorpropan və 2-xlorpropan) yeri dəyişir.
  • Siniflərarası izomerlik: formul eyni, sinif fərqlidir — etanol C₂H₅OH və dimetil efiri CH₃–O–CH₃ (hər ikisi C₂H₆O).
  • Sis-trans (həndəsi) izomerlik: atomların ardıcıllığı eyni, fəzada yerləşməsi fərqlidir, çünki C=C ətrafında fırlanma yoxdur. Şərt: ikiqat rabitənin hər bir karbonunda iki müxtəlif qrup olmalıdır. Buten-2-nin sis- (CH₃ qrupları bir tərəfdə) və trans- (qarşı tərəflərdə) formaları var, buten-1-in və 2-metilpropenin yoxdur. Halqada da olur: 1,2-dimetiltsiklopropan.
Ümumi formulSiniflər (bir-birinin siniflərarası izomerləri)Ən kiçik n
CₙH₂ₙ₊₂alkanlar1
CₙH₂ₙalkenlər; tsikloalkanlar2; 3
CₙH₂ₙ₋₂alkinlər; alkadienlər; tsikloalkenlər2; 3; 3
CₙH₂ₙ₋₆benzol homoloqları (arenlər)6
CₙH₂ₙ₊₂Odoymuş biratomlu spirtlər; sadə efirlər1; 2
CₙH₂ₙOdoymuş aldehidlər; ketonlar1; 3
CₙH₂ₙO₂doymuş birəsaslı turşular; mürəkkəb efirlər1; 2
CₙH₂ₙ₊₃Ndoymuş aminlər (birli, ikili, üçlü)1
CₙH₂ₙO və CₙH₂ₙO₂ formullarına doymamış və ya tsiklik spirtlər, efirlər də uyğun gələ bilər; DİM adətən şərtdə sinfi göstərir.
D = (2·C + 2 + N − H − Hal) / 2D = (2·C + 2 + N − H − Hal) / 2

Burada

D
doymamışlıq dərəcəsi: halqaların və π-rabitələrin cəmi
C, H, N
molekulda karbon, hidrogen və azot atomlarının sayı
Hal
halogen atomlarının sayı; oksigen nəzərə alınmır

Hər halqa və hər π-rabitə D-ni 1 artırır: C=C və C=O — 1, C≡C — 2, benzol halqası — 4.

Sadə izah

D-ni «çatışmayan hidrogen cütləri» kimi başa düş. n karbonlu ən «dolu» karbohidrogen alkandır — CₙH₂ₙ₊₂, məsələn, C₅H₁₂. Hər halqa və hər ikiqat rabitə formuldan 2 H «aparır»: bir halqa — C₅H₁₀, halqa və bir ikiqat rabitə — C₅H₈; üçqat rabitə isə 4 H aparır. Deməli, formulda alkana nisbətən neçə cüt H çatmırsa, molekulda bir o qədər halqa və π-rabitə var. Oksigen bu hesaba təsir etmir: C₂H₆O-da da etan C₂H₆ qədər H var, D = 0.

Formul hansı siniflərə uyğundur?

Məsələ

D-ni hesablayın və mümkün sinifləri göstərin: 1) C₄H₆ 2) C₃H₆O 3) C₆H₆ 4) C₂H₇N

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) D = (8 + 2 − 6) / 2 = 2: iki π-rabitə — alkin, alkadien; və ya halqa + C=C — tsikloalken.
2) D = (6 + 2 − 6) / 2 = 1: C=O (propanal, propanon), C=C (propen-2-ol-1) və ya bir halqa.
3) D = (12 + 2 − 6) / 2 = 4: benzol — bir halqa və üç π-rabitə.
4) D = (4 + 2 + 1 − 7) / 2 = 0: doymuş amin — etilamin C₂H₅–NH₂ və ya dimetilamin CH₃–NH–CH₃.

DİM üslubunda: sis-trans izomerliyi (kodlaşdırılan tapşırıq)

Məsələ

Hansı maddələrin sis-trans izomerləri var? Doğru bəndlərin nömrələrini yazın.
1. buten-1
2. buten-2
3. 2-metilbuten-2
4. penten-2
5. 1,2-dixloreten CHCl=CHCl

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

C=C-nin hər karbonunda iki müxtəlif qrup olmalıdır.
1. CH₂=CH–C₂H₅: birinci karbonda iki H → yoxdur.
2. CH₃–CH=CH–CH₃: hər karbonda H və CH₃ → var.
3. (CH₃)₂C=CH–CH₃: C2-də iki eyni CH₃ → yoxdur.
4. CH₃–CH=CH–C₂H₅: H/CH₃ və H/C₂H₅ → var.
5. CHCl=CHCl: hər karbonda H və Cl → var.
Cavab: 2, 4, 5.
Dərindən

Sis-trans yeganə fəza izomerliyi deyil. Dörd müxtəlif qrupla birləşmiş karbon atomu (asimmetrik karbon, C*) molekula iki forma verir: onlar sağ və sol əl kimi bir-birinin güzgü əksidir, amma üst-üstə düşmür. Bu, optik izomerlikdir (enantiomerlər): belə izomerlər polyarlaşmış işığın müstəvisini əks tərəflərə fırladır. Məsələn, butanol-2 CH₃–C*H(OH)–C₂H₅: C2-də H, OH, CH₃ və C₂H₅ var. Molekulda n stereomərkəz (C* atomları və sis-trans verən C=C) varsa, fəza izomerlərinin sayı ən çoxu 2ⁿ olur; simmetriya bu sayı azalda bilər.

Olimpiada üslubunda: fəza izomerlərini saymaq

Məsələ

Neçə fəza izomeri var?
1) penten-3-ol-2 CH₃–CH(OH)–CH=CH–CH₃
2) 2,3-dixlorbutan CH₃–CHCl–CHCl–CH₃

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) C2 asimmetrikdir (H, OH, CH₃, CH=CH–CH₃), C=C isə sis-trans verir (hər karbonda H və müxtəlif qrup): n = 2 → 2² = 4 izomer.
2) C2 və C3 asimmetrikdir, 2² = 4 gözlənilir. Amma molekul simmetrikdir: formalardan biri öz güzgü əksi ilə üst-üstə düşür (mezo-forma, optik fəal deyil). Cəmi 3 fəza izomeri: iki enantiomer və mezo-forma.

İzomerləri saymağın sabit üsulu

  1. Sinifləri müəyyən et

    Ümumi formula (və ya D-yə) görə formula uyğun gələn bütün sinifləri yaz: C₄H₁₀O — spirtlər və sadə efirlər.

  2. Skeletləri çək

    Düz zəncirdən başla, sonra zənciri bir C qısaldıb onu şaxə kimi mümkün yerlərə qoy, sonra iki C… Ucdakı atoma metil qoymaq olmaz — bu, sadəcə zənciri uzadır.

  3. Qrupu və rabitəni yerləşdir

    Hər skeletdə funksional qrupu (çoxqat rabitəni) bütün qeyri-ekvivalent yerlərə qoy. Simmetriyaya bax: zəncirin o biri ucundan eyni görünən yer yeni izomer deyil.

  4. İki hissəli sinifləri böl

    Sadə efirlərdə R–O–R′, ketonlarda R–CO–R′, mürəkkəb efirlərdə R–COO–R′ karbon atomlarını iki hissəyə payla və hər hissənin radikal növlərini vur.

  5. Sis-trans-ı əlavə et

    Sual «bütün izomerlər» haqqındadırsa, hər C=C-ni (və halqanı) yoxla və sis-trans formalarını əlavə et.

Sadə izah

Saymağı öyrənirik: C₅H₁₂

Məsələ

C₅H₁₂ tərkibli neçə alkan var?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Karbon skeletlərini ən uzun zəncirdən başlayaraq çəkirik.
1) Zəncir 5 C: C–C–C–C–C → pentan.
2) Zəncir 4 C + 1 metil. Metili ikinci karbona qoyuruq: C–C(C)–C–C → 2-metilbutan. Birinci karbona qoysaq, zəncir sadəcə uzanar (yenə pentan alınar); üçüncü karbon isə o biri ucdan baxanda elə ikincidir.
3) Zəncir 3 C + 2 metil: hər ikisi ortadakı karbona — C–C(C)₂–C → 2,2-dimetilpropan.
Cavab: 3 izomer. Hər addımda yoxla: yeni skelet əvvəlkilərdən birinin təkrarı deyil ki?

Hesablama: C₄H₁₀O-nun bütün izomerləri

Məsələ

C₄H₁₀O tərkibli neçə struktur izomer var? Hamısını adlandırın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Formul CₙH₂ₙ₊₂O: spirtlər və sadə efirlər.
Spirtlər C₄H₉OH — butil radikalı 4 növdür: butanol-1 CH₃–CH₂–CH₂–CH₂OH, butanol-2 CH₃–CH(OH)–CH₂–CH₃, 2-metilpropanol-1 (CH₃)₂CH–CH₂OH, 2-metilpropanol-2 (CH₃)₃C–OH → 4.
Sadə efirlər R–O–R′: 1 + 3 → CH₃–O–C₃H₇ (propil və izopropil — 2), 2 + 2 → C₂H₅–O–C₂H₅ (1): metilpropil, metilizopropil və dietil efiri → 3.
Cəmi: 4 + 3 = 7.

Hesablama: C₅H₁₀ — alkenlər və tsikloalkanlar

Məsələ

C₅H₁₀ tərkibli neçə struktur izomer var? Sis-trans izomerləri də sayılsa, neçə olar?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Alkenlər. Düz zəncir C–C–C–C–C: C=C 1–2 və ya 2–3 vəziyyətində (3–4 elə 2–3-dür) → penten-1, penten-2.
Skelet C–C(C)–C–C: C=C 1–2, 2–3, 3–4 → 2-metilbuten-1, 2-metilbuten-2, 3-metilbuten-1.
Skelet C(C)₄: mərkəzi karbonun dörd valentliyi artıq karbonlarla doludur → ikiqat rabitə qoymaq olmur.
Alkenlər — 5.
Tsikloalkanlar: tsiklopentan, metiltsiklobutan, etiltsiklopropan, 1,1-dimetiltsiklopropan, 1,2-dimetiltsiklopropan — 5.
Struktur izomerlər: 5 + 5 = 10. Penten-2 və 1,2-dimetiltsiklopropan ikişər sis-trans forma verir → 12.

DİM üslubunda: turşular və mürəkkəb efirlər

Məsələ

C₄H₈O₂ tərkibli doymuş birəsaslı karbon turşularının və mürəkkəb efirlərin ümumi sayını müəyyən edin.
A) 4 B) 5 C) 6 D) 7 E) 8

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Turşular C₃H₇–COOH: propil radikalı 2 növdür → butan turşusu, 2-metilpropan turşusu — 2.
Mürəkkəb efirlər R–COO–R′: 4 karbonu turşu və spirt hissələrinə bölürük:
H–COO–C₃H₇ (1 + 3): propilformiat, izopropilformiat — 2;
CH₃–COO–C₂H₅ (2 + 2): etilasetat — 1;
C₂H₅–COO–CH₃ (3 + 1): metilpropionat — 1.
Efirlər 4, cəmi 2 + 4 = 6.
Doğru cavab: C.
Dərindən

Olimpiada üslubunda: C₅H₁₂O

Məsələ

C₅H₁₂O tərkibli neçə struktur izomer var? Optik izomerlər də sayılsa, neçə olar?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Spirtlər C₅H₁₁OH: pentil radikalı 8 növdür (pentan skeletində 3, 2-metilbutanda 4, 2,2-dimetilpropanda 1 yer) → 8 spirt.
Sadə efirlər R–O–R′: 1 + 4 → CH₃–O–C₄H₉, butil 4 növ → 4; 2 + 3 → C₂H₅–O–C₃H₇, propil 2 növ → 2. Cəmi 6.
Struktur izomerlər: 8 + 6 = 14.
Asimmetrik karbonu olanlar: pentanol-2, 2-metilbutanol-1, 3-metilbutanol-2 və 2-metoksibutan CH₃–O–CH(CH₃)–C₂H₅. Bu dördünün hər biri iki enantiomer verir: 14 + 4 = 18.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Əvvəl formulları yaz: formul eynidirsə — izomer, CH₂ qədər fərqlidirsə və sinif eynidirsə — homoloq.

Yadda saxla

  • Ad = rəqəmlər + ön şəkilçilər + kök + sonluq. Əsas zəncir əsas qrupu və çoxqat rabitələri daxil edir; nömrələmə əsas qrupa, sonra çoxqat rabitəyə, sonra şaxəyə yaxın ucdan aparılır.
  • Üstünlük: –COOH > –COOR > –CHO > >C=O > –OH > –NH₂; DİM yazılışında yer adın sonundadır: buten-2, propanol-2.
  • Karbonun növü karbon qonşularının sayıdır (I–IV); alkanlarda n(I) = 2 + n(III) + 2 · n(IV).
  • Struktur izomerlik: zəncir, vəziyyət, siniflərarası (CₙH₂ₙ, CₙH₂ₙ₋₂, CₙH₂ₙ₊₂O, CₙH₂ₙO, CₙH₂ₙO₂ cütləri); sis-trans üçün C=C-nin hər karbonunda iki müxtəlif qrup lazımdır.
  • Saymaq: siniflər → skeletlər → qeyri-ekvivalent yerlər → iki hissəli siniflərdə bölgü (radikallar 1, 1, 2, 4, 8) → sis-trans. C₄H₁₀O — 7, C₅H₁₀ — 10 (sis-trans ilə 12), C₄H₈O₂ — 2 turşu + 4 efir.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Hansı cüt siniflərarası izomerlərdir?