Təyyarə gövdəsi, folqa, elektrik naqilləri — alüminiumdan; relslər, körpülər, avtomobil kuzovu — dəmir ərintilərindən hazırlanır. Alüminium yer qabığında ən çox yayılmış metaldır, dəmir isə ən çox işlədilən metaldır. Azərbaycanda Daşkəsən dəmir filizi (maqnetit) yataqları ilə, eyni rayondakı Zəylik isə alunit yatağı ilə tanınır: alunitdən Gəncədə alüminium oksidi alınır, metal alüminium isə Sumqayıtda elektrolizlə istehsal olunur. DİM-in 2026-cı il IV qrup imtahanında situasiya tapşırığı dəmirin duru sulfat turşusu ilə reaksiyası və Mg lövhəsi üzərində qurulmuşdu.
Alüminium: alınması və xassələri
Alüminium (Al, Z = 13) IIIA qrupundadır: 1s²2s²2p⁶3s²3p¹, birləşmələrdə +3. Yer qabığında oksigen və silisiumdan sonra üçüncü elementdir (≈ 8%); əsas mineralları: boksit Al₂O₃·nH₂O, korund Al₂O₃ (yaqut və sapfir onun rəngli növləridir), kaolin Al₂O₃·2SiO₂·2H₂O, alunit K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·4Al(OH)₃. Metalı ərimiş kriolitdə (Na₃AlF₆) həll edilmiş Al₂O₃-ün elektrolizi ilə alırlar (≈ 950 °C): 2Al₂O₃ → 4Al + 3O₂ — kriolit ərimə temperaturunu aşağı salır. Alüminium yüngül (2,7 q/sm³), gümüşü, elektriki yaxşı keçirən, asan döyülən metaldır, 660 °C-də əriyir.
- Səthi nazik, möhkəm Al₂O₃ təbəqəsi ilə örtülüdür, ona görə alüminium havada və suda dağılmır. Ovuntu halında parlaq alovla yanır: 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃. Təbəqə kənar edilsə (məsələn, civə ilə), su ilə reaksiyaya girir: 2Al + 6H₂O → 2Al(OH)₃ + 3H₂↑.
- Qeyri-metallarla: 2Al + 3Cl₂ → 2AlCl₃, 2Al + 3S → Al₂S₃ (qızdırdıqda). Turşularla: 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑; soyuq qatı HNO₃ və H₂SO₄-də passivləşir.
- Qələvi məhlulları ilə də hidrogen ayırır — amfoter metaldır: 2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂↑ (natrium-tetrahidroksoalüminat).
- Alüminotermiya — metalların oksidlərindən alüminiumla reduksiya edilməsi, çoxlu istilik ayrılır: 2Al + Fe₂O₃ → Al₂O₃ + 2Fe (relslərin qaynağı), 2Al + Cr₂O₃ → Al₂O₃ + 2Cr.
Burada
- ν(Al)
- reaksiyaya girən alüminiumun miqdarı, mol
- ν(H₂)
- ayrılan hidrogenin miqdarı, mol
Turşu ilə də, qələvi ilə də eyni: Al⁰ → Al⁺³ (3 elektron), 2H⁺¹ → H₂ (2 elektron). Qarışıqda qələvi ilə yalnız Al reaksiyaya girir, turşu ilə isə hidrogenə qədər olan bütün metallar.
Hesablama: alüminium və dəmir qarışığı
Məsələ
Alüminium və dəmir qarışığının bir nümunəsi natrium-hidroksid məhlulunun artığı ilə 6,72 l, eyni kütlədə ikinci nümunə isə xlorid turşusunun artığı ilə 8,96 l (n.ş.) hidrogen ayırdı. Qarışıqda hər metalın kütləsini (q) hesablayın. Ar(Al) = 27, Ar(Fe) = 56
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Turşu ilə hər iki metal: ν(H₂) = 8,96 / 22,4 = 0,4 mol; alüminium yenə 0,3 mol verir, dəmir — 0,1 mol (Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑).
ν(Fe) = 0,1 mol → m(Fe) = 5,6 q.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Alüminium oksidi və hidroksidi. Amfoterlik
Al₂O₃ — çox bərk, odadavamlı (2050 °C), suda həll olmayan ağ maddədir; amfoter oksiddir: Al₂O₃ + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂O, Al₂O₃ + 2NaOH + 3H₂O → 2Na[Al(OH)₄]; qələvi ilə əridildikdə metaalüminat alınır: Al₂O₃ + 2NaOH → 2NaAlO₂ + H₂O. Su ilə reaksiyaya girmir, ona görə Al(OH)₃ duzdan alınır: AlCl₃ + 3NaOH → Al(OH)₃↓ + 3NaCl. Bu ağ, həlməşik çöküntü də amfoterdir: Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O, Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]. Ona görə hidroksidi ammonyak məhlulu ilə almaq daha əlverişlidir — onun artığında çöküntü həll olmur: AlCl₃ + 3NH₃·H₂O → Al(OH)₃↓ + 3NH₄Cl. Alüminatdan hidroksid yenidən CO₂ ilə alınır: Na[Al(OH)₄] + CO₂ → Al(OH)₃↓ + NaHCO₃; qızdırdıqda 2Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O. Al³⁺ ionunun təyini: az miqdarda qələvi ağ həlməşik çöküntü verir, qələvinin artığında çöküntü həll olur.
Burada
- a
- məhluldakı AlCl₃-ün miqdarı, mol
- x
- əlavə olunmuş NaOH-ın miqdarı, mol
Qələvi damla-damla əlavə edildikdə: x = 3a olanda çöküntü maksimumdur (a mol), x = 4a olanda tam həll olur. Eyni kütlədə çöküntü iki fərqli x-də alınır.
İnteraktiv
DİM üslubunda: çöküntü–həllolma (situasiya)
Məsələ
Tərkibində 0,15 mol AlCl₃ olan məhlula qarışdırmaqla damla-damla NaOH məhlulu əlavə edilir.
(1) Çöküntünün maksimum kütləsini (q) və bu ana qədər əlavə olunan NaOH-ın miqdarını (mol) tapın.
(2) 0,55 mol NaOH əlavə edildikdə kolbada neçə qram çöküntü qalar? Eyni kütlədə çöküntü NaOH-ın hansı başqa miqdarında alınır?
(3) Çöküntünün tam həll olması üçün cəmi neçə qram NaOH lazımdır? Mr(Al(OH)₃) = 78, Mr(NaOH) = 40
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
(2) 0,45 mol-dan sonra Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]: qalan çöküntü 4a − x = 0,6 − 0,55 = 0,05 mol → 3,9 q.
Artan hissədə 0,05 mol çöküntü x / 3 = 0,05 → x = 0,15 mol NaOH-da alınır.
(3) x = 4a = 0,6 mol → m(NaOH) = 0,6 · 40 = 24 q.
Dəmir və onun birləşmələri
Dəmir (Fe, Z = 26) VIIIB qrupunun elementidir: [Ar]3d⁶4s², birləşmələrdə əsasən +2 və +3. Yer qabığında ikinci ən çox yayılmış metaldır; filizləri: maqnetit Fe₃O₄ (maqnit dəmir filizi), hematit Fe₂O₃ (qırmızı dəmir filizi), limonit 2Fe₂O₃·3H₂O (qonur dəmir filizi), siderit FeCO₃. Gümüşü-boz, maqnitə cəzb olunan metaldır, 1539 °C-də əriyir. Hansı oksidləşmə dərəcəsi alınır? Güclü oksidləşdiricilər (Cl₂, HNO₃, qızdırılmış qatı H₂SO₄) Fe³⁺, zəif oksidləşdiricilər (S, HCl, duru H₂SO₄, az fəal metalların duzları) Fe²⁺ verir:
- Fe³⁺: 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃; Fe + 4HNO₃(duru) → Fe(NO₃)₃ + NO↑ + 2H₂O; 2Fe + 6H₂SO₄(qatı, t) → Fe₂(SO₄)₃ + 3SO₂↑ + 6H₂O. Soyuq qatı HNO₃ və H₂SO₄ dəmiri passivləşdirir.
- Fe²⁺: Fe + S → FeS; Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑; Fe + H₂SO₄(duru) → FeSO₄ + H₂↑; Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu.
- Hər ikisi — Fe₃O₄ (FeO·Fe₂O₃): oksigendə yandıqda 3Fe + 2O₂ → Fe₃O₄, közərmiş dəmir su buxarı ilə 3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂; turşuda iki duz verir: Fe₃O₄ + 8HCl → FeCl₂ + 2FeCl₃ + 4H₂O.
| Fe(II) | Fe(III) | |
|---|---|---|
| Oksid | FeO — qara, əsasi | Fe₂O₃ — qırmızı-qonur |
| Hidroksid | Fe(OH)₂ — ağ, havada yaşılımtıl, sonra qonur olur | Fe(OH)₃ — qonur |
| Duzların məhlulu | açıq-yaşıl (FeSO₄·7H₂O — dəmir kuporosu) | sarı-qonur (FeCl₃) |
| Təyini | K₃[Fe(CN)₆] (qırmızı qan duzu) — göy çöküntü (Turnbull göyü) | K₄[Fe(CN)₆] (sarı qan duzu) — göy çöküntü (Berlin göyü); KSCN — qan-qırmızı rəng |
| Redoks | reduksiyaedici: 2FeCl₂ + Cl₂ → 2FeCl₃; 4Fe(OH)₂ + O₂ + 2H₂O → 4Fe(OH)₃ | oksidləşdirici: 2FeCl₃ + Fe → 3FeCl₂; 2FeCl₃ + Cu → 2FeCl₂ + CuCl₂; 2FeCl₃ + 2KI → 2FeCl₂ + 2KCl + I₂ |
DİM üslubunda: dəmir(II) yoxsa dəmir(III)?
Məsələ
Dəmirin hansı maddələrlə reaksiyasından dəmir(II) birləşməsi alınır?
I. xlor (qızdırdıqda)
II. duru sulfat turşusu
III. kükürd (qızdırdıqda)
IV. mis(II)-xlorid məhlulu
V. duru nitrat turşusunun artığı
A) I, II B) II, III, IV C) I, V D) III, IV, V E) II, V
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
I: 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃ və V: Fe + 4HNO₃ → Fe(NO₃)₃ + NO + 2H₂O — güclü oksidləşdiricilər Fe³⁺ verir.
Doğru cavab: B.
Metal lövhə duz məhlulunda. Çuqun və polad
Burada
- Δm
- lövhənin kütləsinin dəyişməsi, q (artıb — «+», azalıb — «−»)
- ν
- reaksiyaya girən metalın miqdarı, mol (eyni yüklü ionlar üçün 1 : 1)
- M₁, M₂
- həll olan (lövhənin) və çökən metalın molyar kütləsi, q/mol
Fəal metal az fəal metalı duzundan sıxışdırır: lövhədən M₁ «gedir», üzərinə M₂ «gəlir». Ion yükləri fərqlidirsə, tənliyin əmsallarını vurun: Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag üçün Δm = ν(Cu) · (2 · 108 − 64).
DİM üslubunda: lövhə və duz məhlulu (situasiya)
Məsələ
1) Dəmir lövhə CuSO₄ məhluluna salındı, bir müddətdən sonra onun kütləsi 1,6 q artdı. Lövhəyə neçə qram mis çöküb, məhlulda neçə qram FeSO₄ əmələ gəlib?
2) Dəmir lövhə 122,5 q duru sulfat turşusu məhluluna salındı. Turşu tam sərf olunduqdan (t₁) sonra lövhə çıxarıldı və məhlula sink lövhə salındı. t₂ anında sink lövhənin kütləsi 0,9 q azaldı, məhluldakı dəmir duzunun miqdarı isə 40% azaldı. Turşunun kütlə payını (%), ayrılan hidrogenin həcmini (l, n.ş.) və alınan ZnSO₄-ün kütləsini (q) hesablayın. Ar(Fe) = 56, Ar(Cu) = 64, Ar(Zn) = 65, Mr(H₂SO₄) = 98, Mr(FeSO₄) = 152, Mr(ZnSO₄) = 161
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
m(Cu) = 0,2 · 64 = 12,8 q; m(FeSO₄) = 0,2 · 152 = 30,4 q.
2) Zn + FeSO₄ → ZnSO₄ + Fe: Δm = ν · (56 − 65) = −9ν = −0,9 → ν = 0,1 mol FeSO₄ sərf olunub — bu, 40%-dir, deməli t₁ anında ν(FeSO₄) = 0,1 / 0,4 = 0,25 mol.
Fe + H₂SO₄ → FeSO₄ + H₂↑: ν(H₂SO₄) = 0,25 mol → 24,5 q → ω = 24,5 / 122,5 · 100% = 20%; V(H₂) = 0,25 · 22,4 = 5,6 l.
m(ZnSO₄) = 0,1 · 161 = 16,1 q. Fe duzunun miqdarı: 0 → 0,25 mol (t₁) → 0,15 mol (t₂).
Domna sobasına yükləmə
Yuxarıdan filiz (Fe₂O₃, Fe₃O₄), koks və flüs (CaCO₃) verilir, aşağıdan isti hava üfürülür.
Reduksiyaedicinin yaranması
C + O₂ → CO₂ (istilik verir), CO₂ + C → 2CO.
Dəmirin pilləli reduksiyası
3Fe₂O₃ + CO → 2Fe₃O₄ + CO₂; Fe₃O₄ + CO → 3FeO + CO₂; FeO + CO → Fe + CO₂.
Şlakın əmələ gəlməsi
CaCO₃ → CaO + CO₂; boş süxurun SiO₂-si ilə: CaO + SiO₂ → CaSiO₃ (şlak). Maye çuqun şlakın altına yığılır.
Çuqunda karbon 2%-dən çoxdur (adətən 2–4%, həmçinin Si, Mn, S, P): bərk, kövrəkdir, qəliblərə tökülür. Polad 2%-dən az karbon saxlayır, möhkəm və elastikdir, döyülür. Poladı çuqundan artıq karbonu və qarışıqları oksidləşdirməklə alırlar (konverter, marten, elektrik sobaları): 2C + O₂ → 2CO, FeO + C → Fe + CO. Xrom və nikel qatılmış legirlənmiş polad paslanmır. Dəmirin paslanması «Oksidləşmə-reduksiya reaksiyaları» dərsindədir.
Yadda saxla
- Alüminium Al₂O₃-ün kriolitdəki ərintisinin elektrolizi ilə alınır; oksid təbəqəsi onu qoruyur; turşu və qələvilərlə H₂ ayırır (ν(H₂) = 1,5 · ν(Al)), soyuq qatı HNO₃ və H₂SO₄-də passivləşir.
- Al₂O₃ və Al(OH)₃ amfoterdir; AlCl₃-ə qələvi əlavə etdikdə çöküntü x = 3a-da maksimum olur, x = 4a-da tam həll olur; Al(OH)₃ ammonyakla və ya alüminata CO₂ buraxmaqla alınır.
- Alüminotermiya: 2Al + Fe₂O₃ → Al₂O₃ + 2Fe — metalların oksidlərindən alınması və relslərin qaynağı.
- Dəmir güclü oksidləşdiricilərlə (Cl₂, HNO₃) Fe³⁺, zəif oksidləşdiricilərlə (HCl, duru H₂SO₄, S, CuSO₄) Fe²⁺ verir; Fe²⁺ — qırmızı qan duzu, Fe³⁺ — sarı qan duzu və KSCN ilə təyin olunur.
- Lövhə duz məhlulunda: Δm = ν · (M₂ − M₁); domna sobasında dəmiri CO reduksiya edir, CaO boş süxuru şlaka çevirir; çuqunda C > 2%, poladda C < 2%.