Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə

Metal → əsasi oksid → əsas → duz və qeyri-metal → turşu oksidi → turşu → duz genetik sıraları, amfoter sıralar, N, S, P, C, Fe, Al və Cr elementlərinin çevrilmə zəncirləri, «X, Y, Z-i müəyyən edin» sxemləri, «hansı çevrilmə bir mərhələdə mümkündür» kodlaşdırılan tapşırıqları və zəncir üzrə hesablamalar.

  • 9-cu sinif
  • 25 dəq
  • 12 sual
  • 45 dərsdən 21-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Metalın və qeyri-metalın genetik sırasını qurmaq, hər keçidin tənliyini yazmaq və hansı keçidin birbaşa mümkün olmadığını izah etmək.
  • Oksidləşmə dərəcəsini izləyərək «X, Y, Z» sxemlərində maddələri və reagentləri müəyyən etmək.
  • Azot, kükürd, fosfor, karbon, dəmir, alüminium və xromun mühüm çevrilmə zəncirlərini bilmək.
  • Atom balansı ilə çoxmərhələli zəncirlər üzrə hesablamalar aparmaq.

Kalsium atomu metal kimi başlayır, oksidə, sonra qələviyə, sonda duza çevrilir — amma «itmir», bir sinifdən digərinə keçir. Maddələrin bir-birindən alınması imkanına genetik əlaqə deyilir. DİM bu mövzunu sxemlərlə yoxlayır: 2026-cı ilin IV qrup imtahanında «qatı H₂SO₄ + Na → X → S → Z» tipli sxemdə X, Y, Z-i tapmaq lazım idi. Bu dərs əvvəlki element dərslərini bir sistemdə birləşdirir: «Kükürd və onun birləşmələri. Sulfat turşusu», «Azot, ammonyak və ammonium duzları», «Alüminium, dəmir və onların birləşmələri».

Genetik sıra: metaldan və qeyri-metaldan duza

Genetik sıraTərif

Eyni kimyəvi elementi saxlayan, müxtəlif siniflərə aid və bir-birindən alınan maddələr ardıcıllığı: metal → əsasi oksid → əsas → duz və ya qeyri-metal → turşu oksidi → turşu → duz.

MetalCaƏsasi oksidCaOƏsasCa(OH)₂Qeyri-metalSTurşu oksidiSO₃TurşuH₂SO₄DuzCaSO₄→ duz→ duz→ duz
İki genetik sıra duzda birləşir; kəsik xətlər: metal + qeyri-metal, əsasi oksid + turşu oksidi, əsas + turşu da duz verir.

Hər oxun arxasında bir qayda var. Əsasi oksid su ilə yalnız qələvi və qələvi-torpaq metalları üçün əsas verir (Na₂O, K₂O, CaO, BaO); həll olmayan əsaslar — Cu(OH)₂, Fe(OH)₃, Al(OH)₃ — yalnız duzdan qələvi ilə alınır və qızdırdıqda yenidən oksidə parçalanır. Turşu oksidi su ilə turşu verir (SO₃, P₂O₅, N₂O₅, CO₂), amma SiO₂ su ilə reaksiyaya girmir: H₂SiO₃ duzdan alınır — Na₂SiO₃ + 2HCl → H₂SiO₃↓ + 2NaCl. Metal yandıqda həmişə «sadə» oksid alınmır: Na → Na₂O₂, K → KO₂, Fe → Fe₃O₄. Amfoter elementlərin (Al, Zn, Cr) sırası iki istiqamətdə gedir: hidroksid həm turşu, həm də qələvi ilə duz verir.

Sıranın tipiZəncir
qələvi-torpaq metalıCa → CaO → Ca(OH)₂ → CaCO₃ → CaCl₂
həll olmayan əsasCu → CuO → CuCl₂ → Cu(OH)₂ → CuO → Cu
amfoter elementAl → AlCl₃ → Al(OH)₃ → Na[Al(OH)₄] → Al(OH)₃ → Al₂O₃
qeyri-metalS → SO₂ → SO₃ → H₂SO₄ → BaSO₄
suda həll olmayan turşu oksidiSi → SiO₂ → Na₂SiO₃ → H₂SiO₃ → SiO₂

Misin genetik sırası

Məsələ

Çevrilmələri həyata keçirməyə imkan verən reaksiyaların tənliklərini yazın: Cu → CuO → CuCl₂ → Cu(OH)₂ → CuO → Cu. Üçüncü reaksiya üçün qısa ion tənliyini yazın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) 2Cu + O₂ → 2CuO (qızdırma)
2) CuO + 2HCl → CuCl₂ + H₂O
3) CuCl₂ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + 2NaCl; qısa: Cu²⁺ + 2OH⁻ → Cu(OH)₂↓ (göy çöküntü)
4) Cu(OH)₂ → CuO + H₂O (qızdırma)
5) CuO + H₂ → Cu + H₂O (qızdırma)
Diqqət: CuO → Cu(OH)₂ birbaşa mümkün deyil, ona görə sıra duzdan keçir.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Elementlərin çevrilmə zəncirləri

  • Azot: N₂ →(H₂, Fe, p) NH₃ →(O₂, Pt) NO →(O₂) NO₂ →(O₂, H₂O) HNO₃ →(NH₃) NH₄NO₃ →(t) N₂O.
  • Kükürd: FeS₂ →(O₂) SO₂ →(O₂, V₂O₅) SO₃ →(H₂O) H₂SO₄ →(Cu, t) SO₂ →(H₂S) S.
  • Fosfor: Ca₃(PO₄)₂ →(SiO₂, C, t) P →(O₂) P₂O₅ →(H₂O) H₃PO₄ →(NaOH) Na₃PO₄ →(AgNO₃) Ag₃PO₄↓ (sarı); birinci mərhələ: Ca₃(PO₄)₂ + 3SiO₂ + 5C → 3CaSiO₃ + 2P + 5CO.
  • Karbon: C →(O₂ çatışmır) CO →(O₂) CO₂ →(Ca(OH)₂) CaCO₃ →(CO₂, H₂O) Ca(HCO₃)₂ →(t) CaCO₃.
  • Dəmir: Fe →(HCl) FeCl₂ →(Cl₂) FeCl₃ →(NaOH) Fe(OH)₃ →(t) Fe₂O₃ →(CO, t) Fe; Fe →(Cl₂) FeCl₃ birbaşa.
  • Alüminium: Al →(NaOH, H₂O) Na[Al(OH)₄] →(CO₂) Al(OH)₃ →(t) Al₂O₃ →(elektroliz) Al.
  • Xrom: Cr₂O₃ →(H₂SO₄) Cr₂(SO₄)₃ →(NaOH) Cr(OH)₃ →(NaOH artıq) Na[Cr(OH)₄] →(H₂O₂, NaOH) Na₂CrO₄ →(H₂SO₄) Na₂Cr₂O₇. Cr(OH)₃ amfoterdir; sarı xromat turş mühitdə narıncı dixromata, dixromat qələvidə yenidən xromata çevrilir: 2Na₂CrO₄ + H₂SO₄ → Na₂Cr₂O₇ + Na₂SO₄ + H₂O.
  1. Zəncir elementini tap

    Bütün maddələrdə təkrarlanan elementi seç və hər məlum maddədə onun oksidləşmə dərəcəsini yaz.

  2. Reagentin tipini müəyyən et

    Dərəcə dəyişmirsə — turşu-əsas və ya mübadilə reaksiyası (turşu, qələvi, duz, su, qızdırma); artırsa — oksidləşdirici (O₂, Cl₂, HNO₃, H₂O₂, qatı H₂SO₄); azalırsa — reduksiyaedici (H₂, C, CO, Al, fəal metal).

  3. Sinif keçidini yoxla

    Oksid su ilə reaksiyaya girirmi? Əsas həll olurmu? Maddə amfoterdirmi? Reagentin artığı nə verir (turş duz, alüminat)?

  4. Variantları ələ

    Sxemdəki «−(…)» əlavə məhsullarından və atom balansından istifadə et; ilk mümkün olmayan çevrilmə variantı dərhal çıxarır.

DİM üslubunda: dəmirin çevrilmələri

Məsələ

Sxemdə X, Y və Z maddələrini müəyyən edin.
Fe →(+Cl₂, t) X →(+NaOH) Y →(t) Z →(+CO, t) Fe
A) FeCl₂; Fe(OH)₂; FeO
B) FeCl₃; Fe(OH)₃; Fe₂O₃
C) FeCl₃; Fe(OH)₂; Fe₃O₄
D) FeCl₂; Fe(OH)₃; Fe₂O₃
E) FeCl₃; Fe(OH)₃; Fe₃O₄

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Xlor güclü oksidləşdiricidir: 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃ — A və D çıxır.
FeCl₃ + 3NaOH → Fe(OH)₃↓ + 3NaCl — oksidləşmə dərəcəsi dəyişmir (+3), C çıxır.
2Fe(OH)₃ → Fe₂O₃ + 3H₂O — yenə +3, E çıxır; Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂.
Doğru cavab: B.

DİM üslubunda: fosfor və turş duzlar

Məsələ

Sxemdə X, Y və Z maddələrini müəyyən edin.
P →(+O₂ artıq) X →(+H₂O) Y →(+NaOH, 1 : 1) Z →(+NaOH) Na₂HPO₄
A) P₂O₃; H₃PO₃; NaH₂PO₃
B) P₂O₅; H₃PO₄; Na₃PO₄
C) P₂O₅; H₃PO₄; NaH₂PO₄
D) P₂O₅; HPO₃; NaPO₃
E) PH₃; H₃PO₄; NaH₂PO₄

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Oksigenin artığında 4P + 5O₂ → 2P₂O₅ (A və E çıxır); P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄.
1 : 1 nisbətində bir H⁺ əvəz olunur: H₃PO₄ + NaOH → NaH₂PO₄ + H₂O; sonra NaH₂PO₄ + NaOH → Na₂HPO₄ + H₂O.
B-dəki Na₃PO₄ qələvi ilə Na₂HPO₄ verə bilməz (Na-nın sayı azalmaz).
Doğru cavab: C.

Bir mərhələdə çevrilmə

«Bir mərhələdə» — bir reaksiya ilə, reagent istənilən ola bilər. Tipik mümkün olmayan keçidlər: həll olmayan əsas oksiddən (CuO → Cu(OH)₂, Fe₂O₃ → Fe(OH)₃, Al₂O₃ → Al(OH)₃), SiO₂ → H₂SiO₃, S → SO₃ (yandıqda SO₂ alınır), N₂ → NO₂ (əvvəl NO), FeS₂ → SO₃. Gözlənilməz mümkün keçidlər: S → H₂SO₄ və P → H₃PO₄ (qatı HNO₃ ilə), NaNO₃ → HNO₃ (qatı H₂SO₄ ilə), FeCl₃ → FeCl₂ (dəmirlə), Al₂O₃ → Na[Al(OH)₄] (qələvi məhlulu ilə), NH₃ → NO (Pt üzərində).

DİM üslubunda: bir mərhələdə mümkün çevrilmələr (kodlaşdırılan tapşırıq)

Məsələ

Hansı çevrilmələri bir mərhələdə həyata keçirmək olar?
1. CuO → Cu(OH)₂
2. S → SO₃
3. Al₂O₃ → Na[Al(OH)₄]
4. SiO₂ → H₂SiO₃
5. FeCl₃ → FeCl₂
6. NH₃ → NO

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

3 — Al₂O₃ + 2NaOH + 3H₂O → 2Na[Al(OH)₄]. 5 — 2FeCl₃ + Fe → 3FeCl₂. 6 — 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (Pt).
1 — CuO su ilə reaksiyaya girmir; 2 — kükürd yandıqda SO₂ alınır; 4 — SiO₂ su ilə reaksiyaya girmir.
Cavab: 3, 5, 6.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Hər «bəli» üçün reaksiyanı ağlında yaz: məsələn, S + 6HNO₃ → H₂SO₄ + 6NO₂ + 2H₂O.

Zəncir üzrə hesablamalar

ν(son) = ν(başlanğıc) · (a / b) · η₁ · η₂ · …ν(son) = ν(başlanğıc) · (a / b) · η₁ · η₂ · …

Burada

a, b
zəncir elementinin başlanğıc və son maddənin bir formul vahidindəki atomlarının sayı
η₁, η₂
mərhələlərin çıxımı (hissə ilə); verilməyibsə — 1

Atom balansı: element zəncir boyu itmirsə, aralıq tənlikləri yazmadan son məhsulu hesablamaq olar.

Hesablama: atom balansı

Məsələ

1) Ca₃(PO₄)₂ → P → P₂O₅ → H₃PO₄ zənciri ilə 31 q kalsium-fosfatdan neçə qram ortofosfat turşusu alınar? Birinci mərhələnin çıxımı 80%, qalanlarınkı 75% (cəmi) olarsa?
2) 11,2 l (n.ş.) ammonyakdan 80% ümumi çıxımla alınan nitrat turşusunu neytrallaşdırmaq üçün neçə qram 20%-li NaOH məhlulu lazımdır? Mr(Ca₃(PO₄)₂) = 310, Mr(H₃PO₄) = 98, Mr(NaOH) = 40

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) ν(Ca₃(PO₄)₂) = 31 / 310 = 0,1 mol; a = 2, b = 1 → ν(H₃PO₄) = 0,2 mol → m = 19,6 q.
Çıxımlarla: 0,2 · 0,8 · 0,75 = 0,12 mol → m = 11,76 q.
2) ν(NH₃) = 0,5 mol → ν(HNO₃) = 0,5 · 0,8 = 0,4 mol (1 NH₃ → 1 HNO₃).
HNO₃ + NaOH → NaNO₃ + H₂O: ν(NaOH) = 0,4 mol → 16 q → m(məhlul) = 16 / 0,2 = 80 q.

DİM üslubunda: zəncir və iki duz

Məsələ

12,8 q mis qatı sulfat turşusu ilə qızdırıldı. Ayrılan qaz tərkibində 0,3 mol NaOH olan məhluldan buraxıldı. Hansı duzlar və neçə qram alınar? Ar(Cu) = 64, Mr(NaHSO₃) = 104, Mr(Na₂SO₃) = 126

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂↑ + 2H₂O: ν(Cu) = 0,2 mol → ν(SO₂) = 0,2 mol.
ν(NaOH) : ν(SO₂) = 0,3 : 0,2 = 1,5 — 1 ilə 2 arasında, deməli iki duz alınır: NaOH + SO₂ → NaHSO₃ və 2NaOH + SO₂ → Na₂SO₃ + H₂O.
NaHSO₃ — x mol, Na₂SO₃ — y mol: kükürdə görə x + y = 0,2; natriuma görə x + 2y = 0,3 → y = 0,1, x = 0,1.
m(NaHSO₃) = 10,4 q; m(Na₂SO₃) = 12,6 q.

Yadda saxla

  • Genetik sıra: metal → əsasi oksid → əsas → duz və qeyri-metal → turşu oksidi → turşu → duz; iki sıra duzda birləşir.
  • Həll olmayan əsaslar və H₂SiO₃ oksiddən birbaşa alınmır — duzdan keçmək lazımdır; amfoter hidroksidlər (Al, Zn, Cr) həm turşu, həm qələvi ilə duz verir.
  • X, Y, Z sxemlərində zəncir elementinin oksidləşmə dərəcəsini izlə: dəyişmirsə — mübadilə, artırsa — oksidləşdirici, azalırsa — reduksiyaedici lazımdır.
  • Bir mərhələdə mümkün deyil: CuO → Cu(OH)₂, SiO₂ → H₂SiO₃, S → SO₃, N₂ → NO₂; mümkündür: S → H₂SO₄, P → H₃PO₄ (qatı HNO₃), FeCl₃ → FeCl₂, NH₃ → NO.
  • Zəncir üzrə hesablamada atom balansından istifadə et: ν(son) = ν(başlanğıc) · (a / b) · η₁ · η₂ …
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12