Maddənin aqreqat halları

Bərk, maye və qaz hallarını hissəciklər modeli ilə izah et və aqreqat hal keçidlərini öyrən.

  • 7-ci sinif
  • 13 dəq
  • 10 sual
  • 45 dərsdən 2-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Bərk, maye və qaz hallarını hissəciklər modeli ilə izah etmək
  • Aqreqat hal keçidlərini adlandırmaq və nümunə göstərmək
  • Ərimə və qaynama temperaturlarına görə maddənin halını müəyyən etmək

Yanvarda Bakıda gecə şaxta olanda yol kənarındakı gölməçə donub buz bağlayır. Yayda isə eyni gölməçə bir neçə saata quruyub yox olur. Buz, maye su və su buxarı — üçü də eyni maddədir, eyni H₂O molekullarından ibarətdir. Bəs onda niyə bu qədər fərqli görünürlər?

Hissəciklər modeli

Bütün maddələr çox kiçik hissəciklərdən — molekul, atom və ya ionlardan ibarətdir. Bu hissəciklər daim hərəkət edir və bir-birini cəzb edir. Maddənin aqreqat halı hissəciklərin bir-birinə nə qədər yaxın yerləşməsindən və nə qədər sürətlə hərəkət etməsindən asılıdır. Temperatur artdıqca hissəciklər daha sürətlə hərəkət edir.

XassəBərkMayeQaz
Formaözünəməxsusqabın formasını alırbütün qabı doldurur
Həcmsabitsabitqabın həcminə bərabər
Hissəciklərin düzülüşüsıx və nizamlısıx, amma nizamsızbir-birindən çox uzaq
Hissəciklərin hərəkətiyerində rəqs edirbir-birinin üzərində sürüşürsürətlə, sərbəst hərəkət edir
Sıxılmademək olar ki, sıxılmırdemək olar ki, sıxılmırasanlıqla sıxılır

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Temperaturu 0 °C-dən aşağı sal və 100 °C-dən yuxarı qaldır: su molekullarının düzülüşü və hərəkəti necə dəyişir?

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Aqreqat hal keçidləri

  • Ərimə — bərk haldan mayeyə keçid: buzun əriməsi.
  • Bərkimə (kristallaşma) — mayedən bərk hala: suyun donması.
  • Buxarlanma və qaynama — mayedən qaza: gölməçənin quruması, çaydanda suyun qaynaması.
  • Kondensasiya — qazdan mayeyə: soyuq şüşənin tərləməsi, səhər şehi.
  • Sublimasiya — bərk haldan birbaşa qaza: quru buzun əriməyib yox olması.
  • Desublimasiya — qazdan birbaşa bərk hala: pəncərədə və otlarda qırovun əmələ gəlməsi.

Ərimə və qaynama temperaturuTərif

Ərimə temperaturu — bərk maddənin mayeyə çevrildiyi temperatur, qaynama temperaturu — mayenin bütün həcmi boyu qaynadığı temperatur. Təmiz maddə üçün bunlar sabit kəmiyyətlərdir və maddəni tanımağa kömək edir.

Maraqlıdır ki, təmiz maddə əriyərkən və qaynayarkən onun temperaturu dəyişmir. Buzu qızdırsan, hamısı əriyib qurtarana qədər termometr 0 °C göstərəcək: verilən istilik hissəciklər arasındakı cazibəni dəf etməyə sərf olunur. Qaynama temperaturu təzyiqdən də asılıdır — dağlarda hava təzyiqi aşağıdır, ona görə su 100 °C-dən aşağı temperaturda qaynayır.

MaddəƏrimə temperaturuQaynama temperaturu
Su0 °C100 °C
Etil spirti−114 °C78 °C
Civə−39 °C357 °C
Oksigen−219 °C−183 °C
Dəmir1538 °C2862 °C
Normal atmosfer təzyiqində (yuvarlaqlaşdırılmış qiymətlər)

Nümunə məsələ

Məsələ

Cədvələ əsasən müəyyən et: 25 °C-də və −50 °C-də etil spirti, civə və oksigen hansı aqreqat halındadır?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Qayda: temperatur ərimə temperaturundan aşağıdırsa — bərk, ərimə və qaynama temperaturları arasındadırsa — maye, qaynama temperaturundan yuxarıdırsa — qaz.
25 °C-də: etil spirti maye (−114 < 25 < 78), civə maye (−39 < 25 < 357), oksigen qaz (25 > −183).
−50 °C-də: etil spirti yenə maye (−114 < −50 < 78), civə artıq bərk (−50 < −39), oksigen yenə qaz (−50 > −183).

Yadda saxla

  • Maddə bərk, maye və qaz halında ola bilər; hal hissəciklərin düzülüşündən və hərəkətindən asılıdır.
  • Bərk cismin öz forması və həcmi, mayenin yalnız öz həcmi var, qaz isə bütün qabı doldurur.
  • Ərimə, bərkimə, buxarlanma, kondensasiya, sublimasiya və desublimasiya aqreqat hal keçidləridir.
  • Təmiz maddə əriyərkən və qaynayarkən onun temperaturu sabit qalır.
  • Aqreqat halının dəyişməsi fiziki hadisədir — yeni maddə yaranmır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Hansı halda maddənin öz həcmi var, amma o, qabın formasını alır?