Yanvarda Bakıda gecə şaxta olanda yol kənarındakı gölməçə donub buz bağlayır. Yayda isə eyni gölməçə bir neçə saata quruyub yox olur. Buz, maye su və su buxarı — üçü də eyni maddədir, eyni H₂O molekullarından ibarətdir. Bəs onda niyə bu qədər fərqli görünürlər?
Hissəciklər modeli
Bütün maddələr çox kiçik hissəciklərdən — molekul, atom və ya ionlardan ibarətdir. Bu hissəciklər daim hərəkət edir və bir-birini cəzb edir. Maddənin aqreqat halı hissəciklərin bir-birinə nə qədər yaxın yerləşməsindən və nə qədər sürətlə hərəkət etməsindən asılıdır. Temperatur artdıqca hissəciklər daha sürətlə hərəkət edir.
| Xassə | Bərk | Maye | Qaz |
|---|---|---|---|
| Forma | özünəməxsus | qabın formasını alır | bütün qabı doldurur |
| Həcm | sabit | sabit | qabın həcminə bərabər |
| Hissəciklərin düzülüşü | sıx və nizamlı | sıx, amma nizamsız | bir-birindən çox uzaq |
| Hissəciklərin hərəkəti | yerində rəqs edir | bir-birinin üzərində sürüşür | sürətlə, sərbəst hərəkət edir |
| Sıxılma | demək olar ki, sıxılmır | demək olar ki, sıxılmır | asanlıqla sıxılır |
İnteraktiv
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Aqreqat hal keçidləri
- Ərimə — bərk haldan mayeyə keçid: buzun əriməsi.
- Bərkimə (kristallaşma) — mayedən bərk hala: suyun donması.
- Buxarlanma və qaynama — mayedən qaza: gölməçənin quruması, çaydanda suyun qaynaması.
- Kondensasiya — qazdan mayeyə: soyuq şüşənin tərləməsi, səhər şehi.
- Sublimasiya — bərk haldan birbaşa qaza: quru buzun əriməyib yox olması.
- Desublimasiya — qazdan birbaşa bərk hala: pəncərədə və otlarda qırovun əmələ gəlməsi.
Ərimə və qaynama temperaturuTərif
Ərimə temperaturu — bərk maddənin mayeyə çevrildiyi temperatur, qaynama temperaturu — mayenin bütün həcmi boyu qaynadığı temperatur. Təmiz maddə üçün bunlar sabit kəmiyyətlərdir və maddəni tanımağa kömək edir.
Maraqlıdır ki, təmiz maddə əriyərkən və qaynayarkən onun temperaturu dəyişmir. Buzu qızdırsan, hamısı əriyib qurtarana qədər termometr 0 °C göstərəcək: verilən istilik hissəciklər arasındakı cazibəni dəf etməyə sərf olunur. Qaynama temperaturu təzyiqdən də asılıdır — dağlarda hava təzyiqi aşağıdır, ona görə su 100 °C-dən aşağı temperaturda qaynayır.
| Maddə | Ərimə temperaturu | Qaynama temperaturu |
|---|---|---|
| Su | 0 °C | 100 °C |
| Etil spirti | −114 °C | 78 °C |
| Civə | −39 °C | 357 °C |
| Oksigen | −219 °C | −183 °C |
| Dəmir | 1538 °C | 2862 °C |
Nümunə məsələ
Məsələ
Cədvələ əsasən müəyyən et: 25 °C-də və −50 °C-də etil spirti, civə və oksigen hansı aqreqat halındadır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
25 °C-də: etil spirti maye (−114 < 25 < 78), civə maye (−39 < 25 < 357), oksigen qaz (25 > −183).
−50 °C-də: etil spirti yenə maye (−114 < −50 < 78), civə artıq bərk (−50 < −39), oksigen yenə qaz (−50 > −183).
Yadda saxla
- Maddə bərk, maye və qaz halında ola bilər; hal hissəciklərin düzülüşündən və hərəkətindən asılıdır.
- Bərk cismin öz forması və həcmi, mayenin yalnız öz həcmi var, qaz isə bütün qabı doldurur.
- Ərimə, bərkimə, buxarlanma, kondensasiya, sublimasiya və desublimasiya aqreqat hal keçidləridir.
- Təmiz maddə əriyərkən və qaynayarkən onun temperaturu sabit qalır.
- Aqreqat halının dəyişməsi fiziki hadisədir — yeni maddə yaranmır.