Kimyəvi reaksiyanın sürəti

Homogen və heterogen reaksiyaların orta sürəti, toqquşma nəzəriyyəsi və aktivləşmə enerjisi, kütlələrin təsiri qanunu, Vant-Hoff qaydası, toxunma səthi, katalizator, inhibitor və fermentlər — ν(t) qrafikləri və DİM tipli hesablamalarla.

  • 10 və 11-ci siniflər
  • 25 dəq
  • 12 sual
  • 45 dərsdən 33-cüsü

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Homogen və heterogen reaksiyanın orta sürətini hesablamaq, müxtəlif maddələrə görə sürətləri əmsallarla əlaqələndirmək.
  • ν(t) qrafikindən başlanğıc və qalan miqdarları, əmsalları və sürəti tapmaq.
  • Kütlələrin təsiri qanunu ilə qatılığın, həcmin və təzyiqin dəyişməsinin sürətə təsirini hesablamaq.
  • Vant-Hoff qaydası ilə temperaturun təsirini hesablamaq, toqquşma nəzəriyyəsi əsasında katalizatorun, toxunma səthinin və reagentlərin təbiətinin rolunu izah etmək.

Süd soyuducuda bir neçə gün təzə qalır, isti otaqda isə bir günə turşuyur; odun yavaş yanır, un tozu isə partlaya bilər. Kimya «nə alınır?» sualı ilə yanaşı «nə qədər sürətlə?» sualına da cavab verir. DİM-in 2026-cı il qəbul imtahanlarında sürətə aid iki tapşırıq var idi: I qrupda ν(t) qrafiki üzrə yazılı tapşırıq, IV qrupda kütlələrin təsiri qanunu ilə sürətlərin müqayisəsi. Hər iki tip burada addım-addım həll olunur; tarazlıq növbəti dərsdədir — «Kimyəvi tarazlıq və Le-Şatelye prinsipi».

Reaksiyanın orta sürəti

Kimyəvi reaksiyanın sürətiTərif

Vahid zamanda reaksiyaya girən və ya alınan maddənin miqdarının dəyişməsi. Homogen reaksiyada (bütün maddələr bir fazadadır: qaz qarışığı, məhlul) o, vahid həcmə, heterogen reaksiyada (bərk + qaz, bərk + məhlul) isə fazaların toxunma səthinin vahid sahəsinə hesablanır.

v = ΔC / Δt = Δν / (V · Δt)v = ΔC / Δt = Δν / (V · Δt)

Burada

v
homogen reaksiyanın orta sürəti, mol/(l·san)
ΔC
molyar qatılığın dəyişməsi (mütləq qiyməti), mol/l
Δν
maddə miqdarının dəyişməsi, mol
V
qabın (məhlulun) həcmi, l
Δt
zaman aralığı, san

Sürət həmişə müsbətdir: reagentin qatılığı azalır, məhsulunku artır — dəyişmənin mütləq qiyməti götürülür.

Sadə izah

Sadə desək, reaksiyanın sürəti maddənin miqdarının nə qədər tez dəyişdiyini göstərir. Avtomobilin sürətini tapmaq üçün getdiyi kilometrləri saata bölürük; burada da qatılığın dəyişməsini vaxta bölürük. «mol/l» 1 litrdə neçə mol maddə olduğunu, «mol/(l·san)» isə hər saniyədə 1 litrdə neçə mol maddənin sərf olunduğunu və ya əmələ gəldiyini göstərir. Reagent azalır, məhsul artır, amma sürət həmişə müsbət yazılır.

Ən sadə hesab

Məsələ

Reagentin qatılığı 20 saniyədə 1,0 mol/l-dən 0,6 mol/l-ə qədər azaldı. Orta sürət nə qədərdir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Nə qədər azalıb? 1,0 − 0,6 = 0,4 mol/l.
2) Neçə saniyəyə? 20 san.
3) Böl: v = 0,4 / 20 = 0,02 mol/(l·san) — hər saniyədə hər litrdə orta hesabla 0,02 mol reagent sərf olunub.
v = Δν / (S · Δt)v = Δν / (S · Δt)

Burada

v
heterogen reaksiyanın orta sürəti, mol/(sm²·san)
S
fazaların toxunma səthinin sahəsi, sm²
Δν
reaksiyaya girən (alınan) maddənin miqdarı, mol

Bərk maddə yalnız səthi ilə reaksiyaya girir (Zn + 2HCl, C + O₂, CaCO₃ + 2HCl).

Hesablama: orta sürət

Məsələ

1) A + B → C reaksiyasında A-nın qatılığı 40 saniyədə 0,90 mol/l-dən 0,50 mol/l-ə qədər azaldı. Orta sürəti hesablayın.
2) Həcmi 2 l olan qabda 25 saniyədə 1,5 mol C əmələ gəldi. C-yə görə orta sürət nə qədərdir?
3) Səthinin sahəsi 50 sm² olan maqnezium lövhə xlorid turşusunda 20 saniyədə 0,02 mol azaldı. Heterogen reaksiyanın orta sürətini hesablayın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) ΔC = 0,90 − 0,50 = 0,40 mol/l; v = 0,40 / 40 = 0,01 mol/(l·san).
2) v = Δν / (V · Δt) = 1,5 / (2 · 25) = 0,03 mol/(l·san).
3) v = Δν / (S · Δt) = 0,02 / (50 · 20) = 2 · 10⁻⁵ mol/(sm²·san).
v(A) / a = v(B) / b = v(C) / c = v(D) / dv(A) / a = v(B) / b = v(C) / c = v(D) / d

Burada

v(A), v(B), v(C), v(D)
A, B, C, D maddələrinə görə orta sürətlər, mol/(l·san)
a, b, c, d
tənlikdəki əmsallar

aA + bB → cC + dD üçün. N₂ + 3H₂ → 2NH₃ reaksiyasında H₂-yə görə sürət N₂-yə görə sürətdən 3 dəfə, NH₃-ə görə sürət isə 2 dəfə böyükdür — ona görə DİM həmişə «… maddəsinə görə sürət»i soruşur. Eyni müddətdəki miqdar dəyişmələri də əmsallarla mütənasibdir.

Sadə izah

Əmsalları «resept» kimi oxu. N₂ + 3H₂ → 2NH₃ deyir: hər 1 molekul N₂ ilə 3 molekul H₂ sərf olunur və 2 molekul NH₃ alınır — necə ki bir buterbrod üçün 2 dilim çörək və 1 dilim pendir lazımdır. Eyni vaxtda N₂ 1 mol/l azalırsa, H₂ mütləq 3 mol/l azalır, NH₃ isə 2 mol/l artır. Ona görə sürət hansı maddəyə görə hesablandığından asılıdır: H₂-yə görə sürət N₂-yə görə sürətdən 3 dəfə böyükdür.

18b8a4025H₂N₂NH₃ν, molt, san
N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃, qabın həcmi 2 l

DİM üslubunda: ν(t) qrafiki (yazılı tapşırıq)

Məsələ

Həcmi 2 l olan qapalı qabda N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ reaksiyası gedir. Maddələrin mol miqdarlarının zamandan asılılıq qrafiki yuxarıdadır (N₂: 8 → a mol, H₂: 18 → b mol, NH₃: 0 → 4 mol; 25 saniyədən sonra miqdarlar dəyişmir). a-nı (1), b-ni (2) və ilk 25 saniyədə reaksiyanın H₂-yə görə orta sürətini, mol/(l·san) (3) hesablayın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

25 saniyədə 4 mol NH₃ alınıb, reagentlərin hər ikisindən artıq qalıb (xətlər sıfıra enmir).
(1) 1 mol N₂ → 2 mol NH₃: 4 / 2 = 2 mol N₂ sərf olunub, a = 8 − 2 = 6.
(2) 3 mol H₂ → 2 mol NH₃: 4 · 3 / 2 = 6 mol H₂ sərf olunub, b = 18 − 6 = 12.
(3) ΔC(H₂) = 6 / 2 = 3 mol/l; v(H₂) = 3 / 25 = 0,12 mol/(l·san).
Yoxlama: v(N₂) = 0,04, v(NH₃) = 0,08 mol/(l·san); 0,04 : 0,12 : 0,08 = 1 : 3 : 2 — əmsallar kimi.
Cavablar: (1) 6; (2) 12; (3) 0,12.
Dərindən

Orta sürət bütöv bir aralığı «ortalayır», reaksiya isə adətən başlanğıcda sürətli, sonra getdikcə yavaş gedir — reagentlər azalır. İstənilən andakı ani sürət qatılığın zamana görə törəməsidir: C(t) qrafikinə həmin nöqtədə çəkilmiş toxunanın bucaq əmsalı. Bütün maddələr üçün eyni olan vahid «reaksiyanın sürəti» isə hər maddənin sürətini öz əmsalına bölməklə alınır.

v = −(1/a) · d[A]/dt = (1/c) · d[C]/dtv = −(1/a) · d[A]/dt = (1/c) · d[C]/dt

Burada

d[A]/dtd[A]/dt
A-nın qatılığının zamana görə törəməsi (reagent üçün mənfidir, ona görə qarşısında «−» var)
a, c
aA + … → cC + … tənliyindəki əmsallar

ν(t) qrafiki üzrə tapşırıqda v(N₂) = 0,04, v(H₂) / 3 = 0,12 / 3 = 0,04 və v(NH₃) / 2 = 0,08 / 2 = 0,04 mol/(l·san): reaksiyanın vahid orta sürəti 0,04 mol/(l·san)-dir.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Toqquşma nəzəriyyəsi və aktivləşmə enerjisi

Reaksiya üçün hissəciklər toqquşmalıdır. Qazda hər molekul saniyədə milyardlarla dəfə toqquşur, lakin reaksiyaların çoxu yavaş gedir: toqquşmaların yalnız kiçik hissəsi effektivdir — hissəciklərin enerjisi kifayət qədər böyük, istiqaməti isə əlverişli olmalıdır. Belə toqquşmada köhnə rabitələr qırılmağa, yeniləri yaranmağa başlayır, qısaömürlü aktivləşmiş kompleks əmələ gəlir.

Sadə izah

Reaksiya getsin deyə hissəciklər bir-birinə dəyməlidir, amma hər toqquşma reaksiya vermir. Çubuğu sındırmaq üçün onu bərk və düzgün yerindən vurmaq lazımdır — yüngül və ya yanlış zərbə heç nə etmir. Molekullar da yalnız kifayət qədər güclü və əlverişli istiqamətdə toqquşanda reaksiyaya girir: belə toqquşmalara effektiv toqquşmalar deyilir. Qazda toqquşmalar çox olur, amma effektivlər onların kiçik hissəsidir — ona görə bir çox reaksiya yavaş gedir.

Lazım olan minimum enerjini təpə kimi düşün: araba (molekullar) təpəni aşmasa, o biri tərəfə — məhsullara keçə bilməz. Təpənin hündürlüyü aktivləşmə enerjisidir (Eₐ). Təpə nə qədər alçaqdırsa, onu aşan molekullar bir o qədər çox olur və reaksiya sürətli gedir. Katalizator isə sanki təpənin yanından daha alçaq bir aşırım açır.

Aktivləşmə enerjisi (Eₐ)Tərif

Toqquşan hissəciklərin reaksiyaya girməsi üçün lazım olan minimum əlavə enerji, kC/mol. Eₐ nə qədər kiçikdirsə, reaksiya o qədər sürətlidir: məhlullarda ion mübadiləsi (Eₐ çox kiçikdir) bir anda gedir, H₂ və O₂ qarışığı isə adi şəraitdə illərlə dəyişmədən qala bilər.

EEₐEₐ′ΔHreagentlərməhsullarreaksiyanın gedişi
Bərk xətt — katalizatorsuz, qırıq xətt — katalizatorla (Eₐ′ < Eₐ). Katalizator ΔH-ı dəyişmir.
Dərindən

Temperatur sürətə niyə bu qədər güclü təsir edir? Molekulların enerjiləri müxtəlifdir (Maksvell–Bolsman paylanması), enerjisi Eₐ-dan böyük olanların payı isə təxminən e^(−Eₐ / RT)-yə bərabərdir və temperatur artdıqca kəskin böyüyür. Universitet kinetikasının əsas düsturu — Arrenius tənliyi — elə bunu ifadə edir.

k = A · e^(−Eₐ / (R · T))

Burada

k
sürət sabiti
A
toqquşmaların tezliyini və istiqamət amilini nəzərə alan sabit (pre-eksponensial vuruq)
Eₐ
aktivləşmə enerjisi, C/mol
R
8,314 C/(mol·K)
T
mütləq temperatur, K

İki temperatur üçün: ln(k₂ / k₁) = (Eₐ / R) · (1/T₁ − 1/T₂).

Vant-Hoff qaydası haradan çıxır?

Məsələ

Aktivləşmə enerjisi 50 kC/mol və 100 kC/mol olan iki reaksiya 300 K-dən 310 K-ə qədər qızdırılır. Sürət sabitləri neçə dəfə artır?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1/300 − 1/310 ≈ 1,075 · 10⁻⁴ K⁻¹.
Eₐ = 50 000 C/mol: ln(k₂ / k₁) = 50 000 / 8,314 · 1,075 · 10⁻⁴ ≈ 0,647 → k₂ / k₁ ≈ 1,9.
Eₐ = 100 000 C/mol: ln(k₂ / k₁) ≈ 1,293 → k₂ / k₁ ≈ 3,6.
Deməli, otaq temperaturu yaxınlığında γ = 2–4 aktivləşmə enerjisi təxminən 50–100 kC/mol olan reaksiyalara uyğundur. Eₐ nə qədər böyükdürsə, reaksiya temperatura bir o qədər həssasdır.

Sürətə təsir edən amillər

Reagentlərin təbiəti. Kalium su ilə şiddətlə reaksiyaya girir, maqnezium isə hətta qaynar su ilə yavaş; flüor hidrogenlə qaranlıqda və soyuqda partlayışla birləşir, xlor isə yalnız işıqda və ya qızdırdıqda. Səbəb rabitələrin möhkəmliyinin və aktivləşmə enerjisinin fərqli olmasıdır.

Qatılıq. Qatılıq artdıqca vahid həcmdə hissəciklər çoxalır, toqquşmalar tezləşir. Bunu K. Quldberq və P. Vaagenin (1864) kütlələrin təsiri qanunu ifadə edir: sabit temperaturda sürət reagentlərin qatılıqlarının hasili ilə düz mütənasibdir.

v = k · [A]ᵃ · [B]ᵇ

Burada

v
reaksiyanın sürəti, mol/(l·san)
k
sürət sabiti; reagentlərin təbiətindən, temperaturdan və katalizatordan asılıdır, qatılıqdan isə asılı deyil
[A], [B]
qaz və ya məhlul halında olan reagentlərin molyar qatılıqları, mol/l
a, b
tənlikdəki əmsallar — qüvvət göstəriciləri

aA + bB → məhsullar üçün. Bərk maddələr yazılmır: C(b) + O₂(q) → CO₂(q), v = k · [O₂]. Məktəb kursunda və DİM-də qüvvət göstəriciləri əmsallara bərabər götürülür; dəqiq desək, bu yalnız elementar (bir mərhələli) reaksiyalar üçün doğrudur, mürəkkəb reaksiyalarda dərəcələr təcrübədən tapılır (bax: «Kimyəvi kinetika»).

Həcm və təzyiq. Qaz qarışığının həcmi n dəfə azaldıqda (təzyiq n dəfə artdıqda) hər qazın qatılığı n dəfə artır; bərk və maye maddələrin qatılığı dəyişmir.

Sadə izah

Qatılıq neçə dəfə — sürət neçə dəfə?

Məsələ

1) A + B → C, v = k · [A] · [B]. A-nın qatılığını 2 dəfə artırsaq, sürət necə dəyişər?
2) Hər iki qatılığı 2 dəfə artırsaq?
3) 2A → A₂, v = k · [A]². A-nın qatılığını 2 dəfə artırsaq?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Hər kvadrat mötərizə sürəti öz qüvvət göstəricisi qədər vurur.
1) [A] 2 dəfə artır → sürət 2 dəfə artır.
2) 2 · 2 = 4 dəfə artır.
3) [A]² olduğu üçün 2² = 4 dəfə artır: A molekulları cüt-cüt toqquşur və hər iki «iştirakçı» çoxalıb.

Hesablama: kütlələrin təsiri qanunu

Məsələ

Sürət neçə dəfə dəyişər?
1) 2A(q) + B(q) → A₂B(q): A-nın qatılığı 3 dəfə, B-ninki 2 dəfə artırılır.
2) 2NO(q) + O₂(q) → 2NO₂(q): təzyiq 3 dəfə artırılır.
3) H₂(q) + I₂(q) → 2HI(q): qabın həcmi 2 dəfə artırılır.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) v = k · [A]² · [B]: 3² · 2 = 18 dəfə artar.
2) Hər qazın qatılığı 3 dəfə artır; v = k · [NO]² · [O₂]: 3² · 3 = 27 dəfə artar.
3) Qatılıqlar 2 dəfə azalır; v = k · [H₂] · [I₂]: ½ · ½ = ¼ — sürət 4 dəfə azalar.

DİM üslubunda: bərabər həcmli qablarda sürətlərin müqayisəsi (cədvəl)

Məsələ

Eyni temperaturda bərabər həcmli qapalı qablarda 2SO₂(q) + O₂(q) → 2SO₃(q) reaksiyası gedir, v = k · [SO₂]² · [O₂]. Başlanğıc sürətləri müqayisə edin.
Qab | SO₂ | O₂ | Sürət
1 | 32 q | 32 mol | v₁
2 | 32 mol | 32 q | v₂
3 | 32 q | 32 q | v₃
A) v₁ > v₂ > v₃ B) v₂ > v₁ > v₃ C) v₃ > v₂ > v₁ D) v₁ = v₂ = v₃ E) v₂ > v₃ > v₁
Mr(SO₂) = 64, Mr(O₂) = 32

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

k eynidir, həcmlər bərabərdir — mol miqdarlarını müqayisə etmək kifayətdir.
32 q SO₂ = 32 / 64 = 0,5 mol; 32 q O₂ = 32 / 32 = 1 mol.
v₁ = k · 0,5² · 32 = 8k
v₂ = k · 32² · 1 = 1024k
v₃ = k · 0,5² · 1 = 0,25k
v₂ > v₁ > v₃. Doğru cavab: B.
Dərindən

Kütlələrin təsiri qanununda qüvvət göstəricilərinin əmsallara bərabər olması yalnız elementar (bir mərhələdə gedən) reaksiyalar üçün doğrudur. Məsələn, 2NO + 2H₂ → N₂ + 2H₂O reaksiyası üçün təcrübə v = k · [NO]² · [H₂] verir, [H₂]² yox — reaksiya bir neçə mərhələdə gedir. Göstəriciləri, yəni reaksiyanın tərtiblərini, başlanğıc sürətlər üsulu ilə təcrübədən tapırlar.

Olimpiada üslubunda: başlanğıc sürətlər üsulu

Məsələ

A + 2B → C reaksiyası üçün eyni temperaturda üç təcrübə aparılıb:
Təcrübə | [A], mol/l | [B], mol/l | v, mol/(l·san)
1 | 0,10 | 0,10 | 2,0 · 10⁻³
2 | 0,20 | 0,10 | 8,0 · 10⁻³
3 | 0,10 | 0,20 | 4,0 · 10⁻³
Kinetik tənliyi yazın, k-nı tapın və [A] = [B] = 0,30 mol/l olduqda sürəti hesablayın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1 → 2: [A] 2 dəfə artıb, sürət 4 dəfə: 2ˣ = 4 → A-ya görə tərtib 2.
1 → 3: [B] 2 dəfə artıb, sürət 2 dəfə → B-yə görə tərtib 1 (tənlikdə əmsal 2 olsa da!).
v = k · [A]² · [B]; k = 2,0 · 10⁻³ / (0,10² · 0,10) = 2,0 l²/(mol²·san).
v = 2,0 · 0,30² · 0,30 = 0,054 mol/(l·san).

Temperatur. Qızdırdıqda toqquşmalar tezləşir, lakin əsas səbəb enerjisi aktivləşmə enerjisindən böyük olan molekulların payının kəskin artmasıdır. Y. Vant-Hoffun empirik qaydasına görə hər 10 °C qızdırma əksər reaksiyaları 2–4 dəfə sürətləndirir.

Sadə izah

Temperatur. Qızdıranda molekullar daha sürətli hərəkət edir və bir-birinə daha güclü dəyir: təpəni aşa bilən, yəni effektiv toqquşan molekullar xeyli çoxalır. Ona görə bir az qızdırmaq da sürəti nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır. Vant-Hoff qaydası bunu sadə hesaba çevirir: hər 10 °C qızdırma sürəti γ dəfə (adətən 2–4 dəfə) artırır.

Qızdırmaγ = 2γ = 3
+10 °C×2×3
+20 °C×2 · 2 = ×4×3 · 3 = ×9
+30 °C×2 · 2 · 2 = ×8×3 · 3 · 3 = ×27
+40 °C×16×81
Hər yeni 10 °C sürəti yenidən γ-ya vurur — toplamır. Soyutmada isə sürət eyni qaydada bölünür.
v₂ = v₁ · γ^((t₂ − t₁) / 10)

Burada

v₁, v₂
t₁ və t₂ temperaturlarındakı sürətlər
γ
temperatur əmsalı — 10 °C qızdırdıqda sürətin neçə dəfə artdığını göstərir (adətən 2–4)
t₁, t₂
başlanğıc və son temperatur, °C

Reaksiyanın müddəti τ sürətlə tərs mütənasibdir: τ₂ = τ₁ / γ^((t₂ − t₁) / 10). Soyutmada (t₂ < t₁) qüvvət göstəricisi mənfidir və sürət azalır.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
y = v₂ / v₁, x = t₂ − t₁, °C (mənfi x — soyutma); g sürgüsü temperatur əmsalı γ-dır. γ = 2 olduqda x = 30 nöqtəsində y = 8.

Hesablama: Vant-Hoff qaydası

Məsələ

1) γ = 2; temperatur 20 °C-dən 60 °C-yə qaldırılır. Sürət neçə dəfə artar?
2) 30 °C qızdırdıqda sürət 64 dəfə artıb. γ-nı tapın.
3) γ = 2; sürəti 32 dəfə artırmaq üçün temperaturu neçə dərəcə qaldırmaq lazımdır?
4) γ = 3; 20 °C-də reaksiya 6 dəqiqə çəkir. 40 °C-də neçə saniyə çəkər?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) (60 − 20) / 10 = 4; 2⁴ = 16 dəfə artar.
2) γ³ = 64 → γ = 4.
3) 2ⁿ = 32 → n = 5 onluq → 50 °C.
4) 6 dəq = 360 san; sürət 3² = 9 dəfə artır, müddət 9 dəfə azalır: 360 / 9 = 40 san.

DİM üslubunda: həcm və temperatur birlikdə

Məsələ

2NO(q) + Cl₂(q) → 2NOCl(q) reaksiyasının sürəti v = k · [NO]² · [Cl₂] tənliyi ilə ifadə olunur. Qapalı qabdakı qaz qarışığının həcmi 3 dəfə azaldılmış və eyni zamanda temperatur 30 °C aşağı salınmışdır. Reaksiyanın temperatur əmsalı 3 olarsa, sürət necə dəyişər?
A) 27 dəfə artar B) 729 dəfə artar C) dəyişməz D) 9 dəfə azalar E) 3 dəfə artar

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Həcm 3 dəfə azalır → hər qazın qatılığı 3 dəfə artır: 3² · 3 = 27 dəfə artım.
Temperatur 30 °C azalır → (−30) / 10 = −3: 3³ = 27 dəfə azalma.
27 / 27 = 1 — sürət dəyişmir. Doğru cavab: C.
A cavabı temperaturu unudanda, B isə 27-yə bölmək əvəzinə vuranda alınır.
Dərindən

Aktivləşmə enerjisini tapmaq

Məsələ

Reaksiyanın sürəti 27 °C-dən 37 °C-yə qızdırdıqda 2 dəfə artır.
1) Eₐ-nı tapın.
2) Eyni reaksiyanı 127 °C-dən 137 °C-yə qızdırsaq, sürət neçə dəfə artar?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) T₁ = 300 K, T₂ = 310 K: Eₐ = R · ln 2 / (1/300 − 1/310) = 8,314 · 0,693 / (1,075 · 10⁻⁴) ≈ 53 600 C/mol ≈ 54 kC/mol.
2) T₁ = 400 K, T₂ = 410 K: 1/400 − 1/410 ≈ 6,10 · 10⁻⁵; ln(k₂ / k₁) = 53 600 / 8,314 · 6,10 · 10⁻⁵ ≈ 0,393 → k₂ / k₁ ≈ 1,48.
Eyni 10 dərəcə yüksək temperaturda sürəti cəmi təxminən 1,5 dəfə artırır: γ sabit deyil, temperatur artdıqca kiçilir.

Toxunma səthi. Heterogen reaksiya fazaların sərhədində gedir, ona görə xırdalama onu sürətləndirir: sink tozu xlorid turşusunda qranullardan xeyli tez həll olur, kömür və un tozu havada partlaya bilər. Sənayedə xammalı üyüdür, məhlulları qarışdırırlar.

KatalizatorTərif

Reaksiyanı sürətləndirən, sonda isə miqdarı və tərkibi dəyişməz qalan maddə. O, reaksiyanı aralıq birləşmələr vasitəsilə, aktivləşmə enerjisi kiçik olan yolla aparır. Homogen katalizdə katalizator reagentlərlə bir fazadadır (efirləşmədə H⁺ ionları), heterogen katalizdə — ayrı fazada (kontakt üsulunda V₂O₅, ammonyak sintezində Fe, H₂O₂-nin parçalanmasında MnO₂, hidrogenləşmədə Ni).

Dərindən

Katalizator Eₐ-nı azaltmaqla nə qazandırır? Arrenius tənliyinə görə 25 °C-də (298 K) Eₐ-nın 20 kC/mol azalması sürəti e^(20 000 / (8,314 · 298)) ≈ 3 · 10³ dəfə artırır. Fermentlər Eₐ-nı daha çox azaldır, ona görə reaksiyaları milyonlarla dəfə və daha çox sürətləndirə bilir. Katalizator düz və əks reaksiyanın Eₐ-nı eyni qədər azaldır (diaqramda ΔH dəyişmir), ona görə tarazlıq sabitini dəyişmir — tarazlıq sadəcə tez yaranır.

İnhibitorlar reaksiyanı ləngidir (korroziya inhibitorları, qidalarda antioksidantlar); bəzi qarışıqlar isə katalizatoru «zəhərləyir». Fermentlər zülal təbiətli, çox seçici bioloji katalizatorlardır: qaraciyərdəki katalaza 2H₂O₂ → 2H₂O + O₂↑ reaksiyasını kəskin sürətləndirir, tüpürcəkdəki amilaza nişastanı parçalayır. Yüksək temperaturda zülal denaturasiyaya uğradığından fermentativ reaksiya qızdırdıqca yalnız müəyyən həddə qədər sürətlənir.

DİM üslubunda: sürətə təsir edən amillər

Məsələ

Reaksiyanın sürəti haqqında hansı ifadələr doğru deyil?
I. Katalizator aktivləşmə enerjisini azaldır
II. Bərk reagentin xırdalanması heterogen reaksiyanı sürətləndirir
III. Sürət sabiti reagentlərin qatılığından asılıdır
IV. İnhibitor reaksiyanı ləngidir
V. Temperatur artdıqda effektiv toqquşmaların payı azalır
A) I, IV B) III, V C) II, III D) I, II E) IV, V

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

I, II və IV doğrudur.
III — səhv: k qatılıqdan asılı deyil (reagentlərin təbiətindən, temperaturdan, katalizatordan asılıdır).
V — səhv: qızdırdıqda effektiv toqquşmaların payı artır.
Doğru cavab: B) III, V.

Yadda saxla

  • Orta sürət: v = ΔC / Δt = Δν / (V · Δt), mol/(l·san); heterogen reaksiyada dəyişmə səthin vahid sahəsinə hesablanır.
  • Müxtəlif maddələrə görə sürətlər əmsallarla mütənasibdir; ν(t) qrafikində eyni müddətdəki miqdar dəyişmələrinin nisbəti əmsalların nisbətinə bərabərdir.
  • Reaksiya yalnız effektiv toqquşmalarda gedir; aktivləşmə enerjisi nə qədər kiçikdirsə, reaksiya o qədər sürətlidir.
  • Kütlələrin təsiri qanunu: v = k · [A]ᵃ · [B]ᵇ, bərk maddələr yazılmır; həcm n dəfə azaldıqda hər qazın qatılığı n dəfə artır.
  • Vant-Hoff qaydası: v₂ = v₁ · γ^((t₂ − t₁) / 10); katalizator aktivləşmə enerjisini azaldır və sərf olunmur, inhibitor reaksiyanı ləngidir, fermentlər bioloji katalizatorlardır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Həcmi 2 l olan qabda 20 saniyədə A maddəsinin miqdarı 3 mol-dan 1,4 mol-a qədər azaldı. A-ya görə orta sürət nə qədərdir?