Mis hidrogendən sonra gəlir və duru sulfat turşusu ilə reaksiyaya girmir, amma nitrat turşusunda həll olur — qonur qaz ayrılır, məhlul göyərir. Səbəb odur ki, nitrat turşusunda oksidləşdirici H⁺ deyil, azot(V) atomudur. Bu turşudan gübrələr, partlayıcı maddələr, boyalar və dərmanlar alınır. DİM-in 2026-cı il imtahanlarında nitrat turşusuna iki tapşırıq düşmüşdü: «X + qatı HNO₃ → məhsullar» cədvəli və «hansı sxemdə X nitrat turşusudur?». Azot, ammonyak və azot oksidləri «Azot, ammonyak və ammonium duzları» dərsindədir.
Quruluşu, xassələri və alınması
HNO₃ molekulunda azotun oksidləşmə dərəcəsi +5, valentliyi isə IV-dür. Təmiz nitrat turşusu rəngsiz, havada «tüstülənən» mayedir (ρ = 1,51 q/sm³, 83 °C-də qaynayır), su ilə istənilən nisbətdə qarışır; satışdakı qatı turşu 60–68%-lidir. İşıqda və qızdırdıqda qismən parçalanır: 4HNO₃ → 4NO₂↑ + O₂↑ + 2H₂O — həll olan NO₂ turşunu sarımtıl edir, ona görə onu tünd şüşə qablarda saxlayırlar. Laboratoriyada bərk nitrata qatı sulfat turşusu ilə təsir edib zəif qızdırırlar — uçucu HNO₃ qovulur: NaNO₃ + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HNO₃↑. Sənayedə turşunu ammonyakdan alırlar:
Ammonyakın katalitik oksidləşməsi
4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O — platin-rodium toru üzərində, təxminən 800–900 °C-də.
NO-nun oksidləşməsi
Soyudulmuş qazlarda: 2NO + O₂ → 2NO₂.
Udma qüllələri
Su ilə əks axında, havanın artığı ilə: 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃.
Burada
- ν(NH₃)
- götürülmüş ammonyakın miqdarı, mol (və ya kmol)
- η
- bütün mərhələlərin ümumi çıxımı (hissə ilə)
Azot balansı: hər NH₃ molekulunun azot atomu bir HNO₃ molekuluna keçir, aralıq tənlikləri yazmaq lazım deyil.
Hesablama: nitrat turşusunun istehsalı
Məsələ
1) 17 t ammonyakdan 80% ümumi çıxımla neçə ton 63%-li nitrat turşusu alınar? Mr(NH₃) = 17, Mr(HNO₃) = 63
2) 42,5 q natrium-nitratın qatı sulfat turşusu ilə reaksiyasından 80% çıxımla neçə qram HNO₃ alınar? Mr(NaNO₃) = 85
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
m(məhlul) = 50,4 / 0,63 = 80 t.
2) NaNO₃ + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HNO₃: ν(NaNO₃) = 42,5 / 85 = 0,5 mol → ν(HNO₃) = 0,5 · 0,8 = 0,4 mol → m = 0,4 · 63 = 25,2 q.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Metallarla reaksiyalar
Nitrat turşusu əsasi oksidlər, əsaslar və zəif turşuların duzları ilə adi turşu kimi reaksiyaya girir (CuO + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + H₂O, CaCO₃ + 2HNO₃ → Ca(NO₃)₂ + CO₂↑ + H₂O). Metallarla isə hidrogen ayrılmır: elektronları N⁺⁵ qəbul edir və duz, su və azotun reduksiya məhsulu alınır. Qayda belədir: turşu nə qədər durudursa və metal nə qədər fəaldırsa, azot o qədər dərin reduksiya olunur — N⁺⁴O₂ → N⁺²O → N₂⁺¹O → N₂⁰ → N⁻³H₄NO₃. Dəyişkən valentli metallar ən yüksək oksidləşmə dərəcəsinə keçir: dəmir Fe(NO₃)₃ verir.
| Metallar | Qatı HNO₃ | Duru HNO₃ |
|---|---|---|
| çox fəal: K, Ca, Na, Mg | N₂O | N₂O, N₂; çox duru — NH₄NO₃ |
| Zn | NO₂ | N₂O, N₂; çox duru — NH₄NO₃ |
| Al, Fe, Cr | soyuqda passivləşir; qızdırdıqda NO₂ | NO (Al çox duru turşu ilə NH₄NO₃) |
| Cu, Hg, Ag, Pb | NO₂ | NO |
| Au, Pt | reaksiya getmir | reaksiya getmir |
- Cu + 4HNO₃(qatı) → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O; 3Cu + 8HNO₃(duru) → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O
- 4Mg + 10HNO₃(duru) → 4Mg(NO₃)₂ + N₂O↑ + 5H₂O; 5Zn + 12HNO₃(duru) → 5Zn(NO₃)₂ + N₂↑ + 6H₂O
- 4Zn + 10HNO₃(çox duru) → 4Zn(NO₃)₂ + NH₄NO₃ + 3H₂O; Fe + 4HNO₃(duru) → Fe(NO₃)₃ + NO↑ + 2H₂O
Çar arağıTərif
1 həcm qatı nitrat turşusu ilə 3 həcm qatı xlorid turşusunun qarışığı; qızılı və platini həll edir: Au + HNO₃ + 4HCl → H[AuCl₄] + NO↑ + 2H₂O.
Burada
- ν(Me) · n
- metalın verdiyi elektronlar: metalın miqdarı × duzdakı oksidləşmə dərəcəsi (Cu, Mg, Zn → 2; Fe, Al → 3; Ag → 1)
- e
- bir molekul (formul vahidi) məhsul üçün qəbul olunan elektronlar: NO₂ → 1, NO → 3, N₂O → 8, N₂ → 10, NH₄NO₃ → 8
Elektron balansı: metalın verdiyi elektronların sayı azotun qəbul etdiyi elektronların sayına bərabərdir.
Burada
- ν(Me) · n
- duza keçən NO₃⁻ ionları, mol
- a
- məhsulun bir molekulundakı azot atomları: NO₂, NO → 1; N₂O, N₂ → 2; NH₄NO₃ → 2 (biri reduksiya olunmuş, biri duzun NO₃⁻ ionu)
Sərf olunan turşu iki hissədən ibarətdir: duz əmələ gətirən və azot məhsuluna keçən.
DİM üslubunda: əmsallar (kodlaşdırılan tapşırıq)
Məsələ
Sink çox duru nitrat turşusu ilə reaksiyaya girir: Zn + HNO₃ → Zn(NO₃)₂ + NH₄NO₃ + H₂O. Əmsalları qoyun və reduksiyaedicinin əmsalının oksidləşdirici rolunu oynayan HNO₃ molekullarının sayına nisbətini hesablayın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
N⁺⁵ + 8e⁻ → N⁻³ | ×1
4 Zn(NO₃)₂-də 8 NO₃⁻, NH₄NO₃-də 1 NO₃⁻ və 1 reduksiya olunmuş azot: HNO₃ = 8 + 1 + 1 = 10; hidrogenə görə H₂O = (10 − 4) / 2 = 3.
4Zn + 10HNO₃ → 4Zn(NO₃)₂ + NH₄NO₃ + 3H₂O (əmsalların cəmi 22).
10 HNO₃-dən yalnız 1-i oksidləşdiricidir: 4 : 1 = 4.
Hesablama: metal və nitrat turşusu
Məsələ
1) 9,6 q mis qatı nitrat turşusunun artığı ilə reaksiyaya girdi. Ayrılan qazın həcmini (l, n.ş.) və sərf olunan HNO₃-ün kütləsini (q) hesablayın.
2) Eyni kütlədə mis duru nitrat turşusu ilə reaksiyaya girsə, nə alınar?
3) 4,8 q maqnezium duru nitrat turşusu ilə reaksiyaya girdi, yeganə qaz N₂O-dur. Onun həcmini (l, n.ş.) və sərf olunan turşunun miqdarını (mol) tapın. Ar(Cu) = 64, Ar(Mg) = 24, Mr(HNO₃) = 63
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
ν(HNO₃) = 0,3 + 0,3 · 1 = 0,6 mol → m = 0,6 · 63 = 37,8 q.
2) NO (e = 3): 0,3 / 3 = 0,1 mol → 2,24 l NO; ν(HNO₃) = 0,3 + 0,1 = 0,4 mol (25,2 q) — duru turşu daha az sərf olunur.
3) ν(Mg) = 0,2 mol, elektronlar 0,4 mol. N₂O (e = 8): 0,4 / 8 = 0,05 mol → V = 1,12 l.
ν(HNO₃) = 0,4 + 0,05 · 2 = 0,5 mol (tənliyə görə də 4Mg : 10HNO₃ = 0,2 : 0,5).
DİM üslubunda: passivləşmə və qarışıq
Məsələ
20 q mis və dəmir qarışığı soyuq qatı nitrat turşusu ilə işləndikdə 2,24 l (n.ş.) qaz ayrıldı. Qarışıqda dəmirin kütlə payını (%) və eyni qarışığın xlorid turşusunun artığı ilə reaksiyasından ayrılan hidrogenin həcmini (l, n.ş.) hesablayın. Ar(Cu) = 64, Ar(Fe) = 56
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
ν(NO₂) = 0,1 mol → ν(Cu) = 0,05 mol → m(Cu) = 3,2 q; m(Fe) = 20 − 3,2 = 16,8 q → ω(Fe) = 84%.
Xlorid turşusu ilə isə yalnız dəmir reaksiyaya girir: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑; ν(Fe) = 16,8 / 56 = 0,3 mol → V(H₂) = 6,72 l.
İnteraktiv
Qeyri-metallar və mürəkkəb maddələrlə reaksiyalar
Qatı nitrat turşusu qeyri-metalları ən yüksək oksidləşmə dərəcəsinə qədər oksidləşdirir, özü NO₂-yə çevrilir: C + 4HNO₃ → CO₂↑ + 4NO₂↑ + 2H₂O; S + 6HNO₃ → H₂SO₄ + 6NO₂↑ + 2H₂O; P + 5HNO₃ → H₃PO₄ + 5NO₂↑ + H₂O. Duru turşu ilə məhsul NO olur: 3P + 5HNO₃ + 2H₂O → 3H₃PO₄ + 5NO↑. Mürəkkəb maddələrdə də reduksiyaedici element oksidləşir: H₂S + 8HNO₃(qatı) → H₂SO₄ + 8NO₂↑ + 4H₂O, 3FeO + 10HNO₃ → 3Fe(NO₃)₃ + NO↑ + 5H₂O. Qatı turşu zülallarla sarı rəng verir (dəriyə düşəndə ləkə qalır), skipidarı alovlandırır, benzolu və qliserini nitrolaşdırır.
DİM üslubunda: «X + HNO₃ → məhsullar» cədvəli
Məsələ
Maddə — duru HNO₃ ilə reaksiya məhsulları:
X — X(NO₃)₃ + NO + H₂O
Y — Y(NO₃)₂ + NH₄NO₃ + H₂O
Z — H₃ZO₄ + NO
X, Y və Z-i müəyyən edin.
A) Fe; Zn; P B) Cu; Zn; S C) Al; Cu; N D) Fe; Cu; P E) Cu; Mg; C
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Y — NH₄NO₃ yalnız fəal metallarla alınır, mis isə NO verir: Y = Zn.
Z — H₃ZO₄ tipli turşu: H₃PO₄ (kükürd H₂SO₄, karbon CO₂ verir) — Z = P.
Doğru cavab: A.
Nitratlar: parçalanma və təyin
| Metalın yeri (fəallıq sırası) | Məhsullar | Nümunə |
|---|---|---|
| Mg-dan solda (K … Na) | nitrit + O₂ | 2KNO₃ → 2KNO₂ + O₂↑ |
| Mg-dan Cu-ya qədər (hər ikisi daxil) | metal oksidi + NO₂ + O₂ | 2Cu(NO₃)₂ → 2CuO + 4NO₂↑ + O₂↑ |
| Cu-dan sağda (Hg, Ag, Au) | metal + NO₂ + O₂ | 2AgNO₃ → 2Ag + 2NO₂↑ + O₂↑ |
| ammonium nitrat | N₂O + H₂O | NH₄NO₃ → N₂O↑ + 2H₂O |
Nitratlar — nitrat turşusunun duzlarıdır, hamısı suda həll olur. Azot gübrələri olan nitratlara şora deyilir: NaNO₃ — Çili şorası, KNO₃ — Hind (kalium) şorası, NH₄NO₃ — ammonium şorası, Ca(NO₃)₂ — Norveç şorası; AgNO₃ (lapis) tibbdə işlədilir. Qara barıt KNO₃, kömür və kükürd qarışığıdır: 2KNO₃ + 3C + S → K₂S + N₂↑ + 3CO₂↑. Nitrat ionunun təyini: bərk duza və ya qatılaşdırılmış məhlula mis qırıntısı və qatı sulfat turşusu əlavə edib qızdırırlar — qonur NO₂ qazı ayrılır, məhlul göyərir: Cu + 4H⁺ + 2NO₃⁻ → Cu²⁺ + 2NO₂↑ + 2H₂O.
Burada
- Δm
- qızdırma zamanı bərk maddənin kütləsinin azalması, q
- m(qazlar)
- ayrılan NO₂ və O₂-nin (və ya yalnız O₂-nin) kütləsi, q
Kütlənin saxlanması: bərk maddənin «itirdiyi» kütlə qazlara keçir. Mg … Cu nitratlarında ν(NO₂) : ν(O₂) = 4 : 1 həmişə.
Hesablama: nitratların parçalanması
Məsələ
1) 37,6 q mis(II)-nitrat qızdırıldıqda bərk maddənin kütləsi 10,8 q azaldı. Duzun neçə faizi parçalanıb? Mr(Cu(NO₃)₂) = 188
2) Gümüş-nitratın tam parçalanmasından 6,72 l (n.ş.) qaz qarışığı alındı. Parçalanan duzun və alınan gümüşün kütləsini (q) hesablayın. Mr(AgNO₃) = 170, Ar(Ag) = 108
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Parçalanan: 10,8 / 108 = 0,1 mol; götürülən: 37,6 / 188 = 0,2 mol → 50%.
2) 2AgNO₃ → 2Ag + 2NO₂ + O₂: 2 mol duz 3 mol qaz verir. ν(qaz) = 6,72 / 22,4 = 0,3 mol → ν(AgNO₃) = 0,2 mol.
m(AgNO₃) = 0,2 · 170 = 34 q; m(Ag) = 0,2 · 108 = 21,6 q.
Yadda saxla
- HNO₃-də azot +5 (valentlik IV); turşu işıqda parçalanır, laboratoriyada NaNO₃ + qatı H₂SO₄-dən, sənayedə NH₃ → NO → NO₂ → HNO₃ yolu ilə alınır (1 NH₃ → 1 HNO₃).
- Metallarla H₂ ayrılmır: qatı turşu ağır metallarla NO₂, duru turşu NO verir; fəal metallar azotu N₂O, N₂ və NH₄NO₃-ə qədər reduksiya edir.
- Fe, Al, Cr soyuq qatı HNO₃-də passivləşir; Au və Pt yalnız çar arağında həll olur; dəmir həmişə Fe(NO₃)₃ verir.
- Hesablamada: ν(Me) · n = ν(məhsul) · e (NO₂ 1, NO 3, N₂O 8, N₂ 10, NH₄NO₃ 8) və ν(HNO₃) = ν(Me) · n + ν(məhsul) · a.
- Qatı HNO₃ C, S, P-ni CO₂, H₂SO₄, H₃PO₄-ə qədər oksidləşdirir, özü NO₂-yə çevrilir.
- Nitratlar qızdırıldıqda: Mg-dan solda — nitrit + O₂, Mg … Cu — oksid + NO₂ + O₂, Cu-dan sağda — metal + NO₂ + O₂; NO₃⁻ ionu Cu + qatı H₂SO₄ ilə (qonur qaz) təyin olunur.