«Express ilə veb server» dərsindəki serveri yenidən başladın — bütün qeydlər yox olur: onlar massivdə yaşayırdı. Əsl tətbiqlər məlumatı verilənlər bazasında saxlayır. Node.js 24-ün içində SQLite var: node:sqlite modulu — paket yoxdur, ayrıca server yoxdur, bütün baza bir fayldır. Bu dərsdə hazırlanmış sorğuları və onların SQL injection-u necə dayandırdığını, SQL faylları kimi miqrasiyaları, qatlı quruluşu (marşrutlar → servis → repozitori), yoxlamanı, səhifələməni və verilənlər bazası xətalarının HTTP statuslarına çevrilməsini öyrənəcəksiniz.
node:sqlite: bir fayldakı verilənlər bazası
new DatabaseSync('notes.db') baza faylını açır (yoxdursa, yaradır); ':memory:' yaddaşda müvəqqəti baza yaradır — sınaqlar və testlər üçün idealdır. db.exec(sql) nəticəsiz bir və ya bir neçə əmri icra edir (cədvəl yaratmaq). Məlumatla işləyən hər şey üçün hazırlanmış sorğular işlədin: db.prepare(sql) sorğunu bir dəfə kompilyasiya edir, alınan obyekt isə onu dəfələrlə icra edir. run(...) INSERT/UPDATE/DELETE üçündür və { changes, lastInsertRowid } qaytarır, get(...) birinci sətri və ya undefined, all(...) sətirlər massivini qaytarır. API sinxrondur: SQLite sizin prosesinizin içində işləyir və sadə sorğular çox sürətlidir.
// basics.mjs
import { DatabaseSync } from 'node:sqlite';
const db = new DatabaseSync(':memory:');
db.exec(`
CREATE TABLE notes (
id INTEGER PRIMARY KEY,
owner TEXT NOT NULL,
text TEXT NOT NULL CHECK (length(text) BETWEEN 1 AND 200),
done INTEGER NOT NULL DEFAULT 0
)
`);
const insert = db.prepare('INSERT INTO notes (owner, text) VALUES (?, ?)');
console.log(insert.run('aysel', 'Buy bread'));
insert.run('aysel', 'Call Leyla');
insert.run('murad', 'Fix the bike');
const byOwner = db.prepare('SELECT id, text, done FROM notes WHERE owner = :owner ORDER BY id');
console.log(JSON.stringify(byOwner.all({ owner: 'aysel' })));
const byId = db.prepare('SELECT * FROM notes WHERE id = ?');
console.log(byId.get(3));
console.log(byId.get(99));
const done = db.prepare('UPDATE notes SET done = ? WHERE id = ?').run(1, 1);
console.log('changed rows:', done.changes);Gözlənilən nəticə
{ changes: 1, lastInsertRowid: 1 }
[{"id":1,"text":"Buy bread","done":0},{"id":2,"text":"Call Leyla","done":0}]
[Object: null prototype] {
id: 3,
owner: 'murad',
text: 'Fix the bike',
done: 0
}
undefined
changed rows: 1[Object: null prototype] kimi çap edir; JSON.stringify və res.json onları adi obyekt kimi qəbul edir. Olmayan sətir undefined verir. SQLite-da boolean tip yoxdur: done 0 və ya 1 kimi saxlanır. Cədvəl dizaynı üçün SQL kursundakı «CREATE TABLE: məlumat tipləri və məhdudiyyətlər» dərsinə baxın.Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
SQL injection və parametrlər
İstifadəçi girişini heç vaxt SQL-ə yapışdırmayın. Nümunədə «sahibin adı» formadan gəlir, hücumçu isə nobody' OR '1'='1 yazır. Sorğuya yapışdırılanda dırnaq sətri bağlayır, OR '1'='1' isə hər sətir üçün doğrudur — hücumçu hamının qeydlərini, Muradın PIN kodu da daxil, oxuyur. ? yer tutucusu ilə dəyər SQL mətnindən ayrıca göndərilir, baza onu heç vaxt kod kimi oxumur: sorğu adı hərfi-hərfinə nobody' OR '1'='1 olan sahibi axtarır və heç kimi tapmır.
// injection.mjs
import { DatabaseSync } from 'node:sqlite';
const db = new DatabaseSync(':memory:');
db.exec(`CREATE TABLE notes (id INTEGER PRIMARY KEY, owner TEXT, text TEXT);
INSERT INTO notes (owner, text) VALUES
('aysel', 'Buy bread'), ('murad', 'PIN code: 4321'), ('leyla', 'Gift for Elvin');`);
const owner = "nobody' OR '1'='1";
const glued = `SELECT owner, text FROM notes WHERE owner = '${owner}'`;
console.log(glued);
console.log('glued:', db.prepare(glued).all().length, 'rows');
const safe = db.prepare('SELECT owner, text FROM notes WHERE owner = ?');
console.log('parameter:', safe.all(owner).length, 'rows');
console.log('parameter:', safe.all('murad').map((row) => row.text));
try {
db.prepare('UPDATE notes SET text = ? WHERE id = ?').run(true, 1);
} catch (error) {
console.log(error.code, '-', error.message);
}Gözlənilən nəticə
SELECT owner, text FROM notes WHERE owner = 'nobody' OR '1'='1' glued: 3 rows parameter: 0 rows parameter: [ 'PIN code: 4321' ] ERR_INVALID_ARG_TYPE - Provided value cannot be bound to SQLite parameter 1.
node:sqlite true-nu bağlaya bilmir (undefined-i də) — SQLite-da boolean yoxdur, ona görə çevirin: done ? 1 : 0. İcazəli dəyərlər: ədədlər, sətirlər, null, bigint və Buffer-lər.Injection-u tapın
Məsələ
Bu marşrutda iki problem var. Hansılardır və necə düzəldilir?const rows = db.prepare("SELECT * FROM notes WHERE text LIKE '%" + req.query.q + "%' ORDER BY " + req.query.sort).all();
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
q dəyərdir — parametr edin: WHERE text LIKE ?, parametr isə '%' + q + '%' (faiz işarələri dəyərin içindədir, SQL-də yox).2)
sort sütun adıdır, onu parametr etmək olmur — icazə siyahısı: ['id', 'text'].includes(sort) ? sort : 'id'.3) Nəticə:
db.prepare('SELECT * FROM notes WHERE text LIKE ? ORDER BY ' + column).all('%' + q + '%') — burada column yalnız siyahıdan gəlir.Miqrasiyalar: sxem SQL faylları ardıcıllığı kimi
Cədvəlin quruluşu zamanla dəyişir: bu gün notes(id, text, done), gələn ay priority sütunu. CREATE TABLE IF NOT EXISTS mövcud cədvələ sütun əlavə edə bilmir. Bunu miqrasiyalar həll edir: hər dəyişiklik nömrəli SQL faylıdır (001-…, 002-…), baza isə hansı nömrəyə çatdığını yadda saxlayır. SQLite-da bunun üçün hazır sayğac var: PRAGMA user_version. Hər miqrasiya tranzaksiyada icra olunur: alınmasa, heç nə yarımçıq qalmır. Sxemin dəyişdirilməsi haqqında ətraflı: SQL kursunda «Sxemin dəyişdirilməsi: ALTER TABLE və miqrasiyalar».
-- migrations/001-create-notes.sql
CREATE TABLE notes (
id INTEGER PRIMARY KEY,
text TEXT NOT NULL UNIQUE CHECK (length(text) BETWEEN 1 AND 200),
done INTEGER NOT NULL DEFAULT 0 CHECK (done IN (0, 1))
);-- migrations/002-add-priority.sql
ALTER TABLE notes ADD COLUMN priority INTEGER NOT NULL DEFAULT 2;
CREATE INDEX notes_done_idx ON notes (done);// migrate.mjs
import { readdir, readFile } from 'node:fs/promises';
import path from 'node:path';
export async function migrate(db, dir) {
const { user_version: current } = db.prepare('PRAGMA user_version').get();
const files = (await readdir(dir)).filter((f) => f.endsWith('.sql')).sort();
for (const file of files) {
const version = parseInt(file, 10);
if (version <= current) continue;
const sql = await readFile(path.join(dir, file), 'utf8');
db.exec('BEGIN');
try {
db.exec(sql);
db.exec(`PRAGMA user_version = ${version}`);
db.exec('COMMIT');
console.log(`migration ${file} applied`);
} catch (error) {
db.exec('ROLLBACK');
throw new Error(`migration ${file} failed: ${error.message}`);
}
}
}parseInt('002-add-priority.sql', 10) 2 verir. Bir dəfə tətbiq olunmuş miqrasiya növbəti dəfə ötürülür. Köhnə miqrasiya faylını sonradan dəyişməyin — yeni fayl yazın.// db.mjs
import { DatabaseSync } from 'node:sqlite';
import path from 'node:path';
import { migrate } from './migrate.mjs';
export const db = new DatabaseSync(process.env.DB_FILE ?? 'notes.db');
db.exec('PRAGMA journal_mode = WAL');
await migrate(db, path.join(import.meta.dirname, 'migrations'));DB_FILE-dan gəlir (testlər üçün rahatdır: DB_FILE=:memory:). WAL rejimində oxuyanlar yazanı, yazan isə oxuyanları bloklamır. ES modulunda yuxarı səviyyədə await olduğu üçün, db idxal olunanda miqrasiyalar artıq bitmiş olur.Qatlar: marşrutlar → servis → repozitori
SQL-i birbaşa marşrut emaledicilərinə yazmaq bir marşrut üçün işləyir, iyirmi marşrutda isə xaosa çevrilir. Məsuliyyətləri bölün: hər qat yalnız öz işini bilir, ona görə onu ayrıca dəyişmək və test etmək olar. SQLite-ı PostgreSQL ilə əvəz etsəniz, yalnız repozitori dəyişir.
| Qat | Nə edir | Nəyi bilmir |
|---|---|---|
marşrutlar (notes.routes.mjs) | req-i oxuyur, servisi çağırır, status seçir | SQL |
servis (notes.service.mjs) | qaydalar: yoxlama, səhifələmə, «tapılmadı» | HTTP və SQL |
repozitori (notes.repository.mjs) | yalnız SQL: hazırlanmış sorğular, sətirlərin obyektə çevrilməsi | HTTP və iş qaydaları |
// notes.repository.mjs
import { db } from './db.mjs';
const sql = {
list: db.prepare('SELECT * FROM notes ORDER BY id LIMIT ? OFFSET ?'),
count: db.prepare('SELECT count(*) AS total FROM notes'),
get: db.prepare('SELECT * FROM notes WHERE id = ?'),
insert: db.prepare('INSERT INTO notes (text, priority) VALUES (?, ?) RETURNING *'),
update: db.prepare('UPDATE notes SET text = ?, done = ?, priority = ? WHERE id = ? RETURNING *'),
remove: db.prepare('DELETE FROM notes WHERE id = ?'),
};
const toNote = (row) => row && { ...row, done: row.done === 1 };
export const notesRepo = {
list: (limit, offset) => sql.list.all(limit, offset).map(toNote),
count: () => sql.count.get().total,
get: (id) => toNote(sql.get.get(id)),
create: (text, priority) => toNote(sql.insert.get(text, priority)),
update: (id, n) => toNote(sql.update.get(n.text, n.done ? 1 : 0, n.priority, id)),
remove: (id) => sql.remove.run(id).changes,
};RETURNING * əlavə və ya dəyişdirilmiş sətri elə həmin sorğuda qaytarır (SQLite 3.35+). toNote 0/1-i false/true-ya çevirir.// validate.mjs
export class AppError extends Error {
constructor(status, message) {
super(message);
this.status = status;
}
}
export function int(value, name, min, max, fallback) {
if (value === undefined && fallback !== undefined) return fallback;
const n = Number(value);
if (!Number.isInteger(n) || n < min || n > max) {
throw new AppError(400, `${name} must be an integer from ${min} to ${max}`);
}
return n;
}
export function bool(value, name, fallback) {
if (value === undefined) return fallback;
if (typeof value !== 'boolean') throw new AppError(400, `${name} must be true or false`);
return value;
}
export function text(value, fallback) {
if (value === undefined && fallback !== undefined) return fallback;
if (typeof value !== 'string' || !value.trim()) throw new AppError(400, 'text is required');
if (value.trim().length > 200) throw new AppError(400, 'text is longer than 200 characters');
return value.trim();
}fallback dəyəri istəyə bağlı edir: verilməyibsə, standart dəyər qaytarılır.Səhifələmə bir neçə sorğu parametrinə əsaslanır: page (səhifə nömrəsi, 1-dən) və limit (səhifədə neçə sətir). SQL-də bu LIMIT ? OFFSET ? olur. limit mütləq məhdudlaşdırılır, yoxsa kimsə bir sorğu ilə milyon sətir istəyə bilər.
Burada
- page
- səhifə nömrəsi (1, 2, 3, …)
- limit
- səhifədəki sətirlərin sayı
- total
- cədvəldəki bütün sətirlər
- offset
- neçə sətir ötürülür
⌈x⌉ — yuxarı yuvarlaqlaşdırma (Math.ceil).
Səhifələməni hesablayaq
Məsələ
1) page=2, limit=3, total=4. 2) page=3, limit=10, total=23. 3) page=1, limit=50, total=0. Hər biri üçün offset və pages nədir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) offset = 2 · 10 = 20, pages = ⌈2,3⌉ = 3 — son səhifədə 3 sətir.
3) offset = 0, pages = ⌈0⌉ = 0 —
items boş massivdir, xəta deyil.// notes.service.mjs
import { notesRepo } from './notes.repository.mjs';
import { AppError, int, bool, text } from './validate.mjs';
export const notesService = {
list(query) {
const page = int(query.page, 'page', 1, 1000, 1);
const limit = int(query.limit, 'limit', 1, 50, 10);
const total = notesRepo.count();
const items = notesRepo.list(limit, (page - 1) * limit);
return { items, page, limit, total, pages: Math.ceil(total / limit) };
},
get(id) {
const note = notesRepo.get(int(id, 'id', 1, 1e9));
if (!note) throw new AppError(404, `Note ${id} not found`);
return note;
},
create(body = {}) {
return notesRepo.create(text(body.text), int(body.priority, 'priority', 1, 3, 2));
},
update(id, body = {}) {
const note = this.get(id);
return notesRepo.update(note.id, {
text: text(body.text, note.text),
done: bool(body.done, 'done', note.done),
priority: int(body.priority, 'priority', 1, 3, note.priority),
});
},
remove(id) {
notesRepo.remove(this.get(id).id);
},
};AppError(404) atır. update yalnız göndərilən sahələri dəyişir.// notes.routes.mjs
import { Router } from 'express';
import { notesService } from './notes.service.mjs';
export const notesRouter = Router();
notesRouter.get('/', (req, res) => res.json(notesService.list(req.query)));
notesRouter.get('/:id', (req, res) => res.json(notesService.get(req.params.id)));
notesRouter.post('/', (req, res) => res.status(201).json(notesService.create(req.body)));
notesRouter.patch('/:id', (req, res) => res.json(notesService.update(req.params.id, req.body)));
notesRouter.delete('/:id', (req, res) => {
notesService.remove(req.params.id);
res.sendStatus(204);
});// app.mjs
import express from 'express';
import { notesRouter } from './notes.routes.mjs';
const app = express();
app.use(express.json());
app.use('/api/notes', notesRouter);
app.use((err, req, res, next) => {
if (err.type === 'entity.parse.failed') {
return res.status(400).json({ error: 'Body is not valid JSON' });
}
if (err.code === 'ERR_SQLITE_ERROR' && err.errcode === 2067) {
return res.status(409).json({ error: 'A note with this text already exists' });
}
const status = err.status ?? 500;
if (status === 500) console.error(err);
res.status(status).json({ error: status === 500 ? 'Internal server error' : err.message });
});
app.listen(3000, () => console.log('Notes API (SQLite) on http://localhost:3000'));Gözlənilən nəticə
migration 001-create-notes.sql applied migration 002-add-priority.sql applied Notes API (SQLite) on http://localhost:3000
SQLITE_CONSTRAINT_UNIQUE: text üzərindəki UNIQUE qaydası pozulub. Bu, server nasazlığı deyil, münaqişədir (409). Baza qaydanı iki sorğu eyni anda gəlsə də yoxlayır — JavaScript-dəki yoxlama buna zəmanət verə bilməz. Çıxış — birinci işə salınma: hər iki miqrasiya tətbiq olundu.// test-api.mjs
const base = 'http://localhost:3000/api/notes';
async function call(method, path, body) {
const res = await fetch(base + path, {
method,
headers: body === undefined ? {} : { 'Content-Type': 'application/json' },
body: body === undefined ? undefined : JSON.stringify(body),
});
const text = await res.text();
console.log(`${method} ${path || '/'} → ${res.status}${text ? ` ${text}` : ''}`);
}
for (const text of ['Buy bread', 'Call Leyla', 'Fix the bike', 'Read 20 pages']) {
await call('POST', '', { text });
}
await call('POST', '', { text: 'Pay for internet', priority: 5 });
await call('POST', '', { text: 'Buy bread' });
await call('GET', '?page=2&limit=3');
await call('GET', '?limit=100');
await call('PATCH', '/2', { done: true, priority: 1 });
await call('PATCH', '/1', { done: 'yes' });
await call('DELETE', '/3');
await call('GET', '/3');
await call('GET', '/abc');Gözlənilən nəticə
POST / → 201 {"id":1,"text":"Buy bread","done":false,"priority":2}
POST / → 201 {"id":2,"text":"Call Leyla","done":false,"priority":2}
POST / → 201 {"id":3,"text":"Fix the bike","done":false,"priority":2}
POST / → 201 {"id":4,"text":"Read 20 pages","done":false,"priority":2}
POST / → 400 {"error":"priority must be an integer from 1 to 3"}
POST / → 409 {"error":"A note with this text already exists"}
GET ?page=2&limit=3 → 200 {"items":[{"id":4,"text":"Read 20 pages","done":false,"priority":2}],"page":2,"limit":3,"total":4,"pages":2}
GET ?limit=100 → 400 {"error":"limit must be an integer from 1 to 50"}
PATCH /2 → 200 {"id":2,"text":"Call Leyla","done":true,"priority":1}
PATCH /1 → 400 {"error":"done must be true or false"}
DELETE /3 → 204
GET /3 → 404 {"error":"Note 3 not found"}
GET /abc → 400 {"error":"id must be an integer from 1 to 1000000000"}Buy bread — 409, limit=100 — 400, abc id kimi — 400, silinmiş qeyd — 404. İkinci səhifədə tək qeyd var: offset = 3.// test-again.mjs
const res = await fetch('http://localhost:3000/api/notes?limit=2');
console.log(res.status, await res.text());Gözlənilən nəticə
200 {"items":[{"id":1,"text":"Buy bread","done":false,"priority":2},{"id":2,"text":"Call Leyla","done":true,"priority":1}],"page":1,"limit":2,"total":3,"pages":2}migration … applied sətirləri yoxdur (user_version artıq 2-dir), qeydlər isə notes.db faylında qalıb — 3 qeyd, 2-ci qeyd done: true.SQL-i əl ilə yazmaq tam nəzarət verir. Böyük layihələrdə komandalar üstə alətlər də qoyur: sorğu qurucuları (məsələn, Knex) SQL-i metod çağırışlarından qurur; ORM-lər (Prisma — sxem faylı, yaradılan tipli müştəri və öz miqrasiyaları; Drizzle — TypeScript-də sxem və SQL-ə bənzər API) cədvəlləri obyektlərə bağlayır və miqrasiyaları yaradır. Onlar yazını azaldır və tiplər əlavə edir, amma SQL-i, indeksləri və yaratdıqları sorğuları yenə başa düşmək lazımdır. PostgreSQL üçün pg paketi $1, $2 yer tutucularını işlədir — ? ilə eyni ideya.
Tapşırıq
Səhifələmə köməkçisini yazın: paginate(query, total) query.page və query.limit sətirlərini (yoxdursa — 1 və 10) yoxlasın. page müsbət tam ədəd, limit 1–50 aralığında tam ədəd olmalıdır, əks halda { error: … } qaytarılsın. Uğurda { page, limit, offset, pages, hasNext } qaytarılsın.
function paginate(query, total) {
const page = query.page === undefined ? 1 : Number(query.page);
const limit = query.limit === undefined ? 10 : Number(query.limit);
// checks → { error: 'page must be a positive integer' } / { error: 'limit must be 1-50' }
// offset = (page - 1) * limit, pages = Math.ceil(total / limit), hasNext = page < pages
}
console.log(JSON.stringify(paginate({}, 23)));
console.log(JSON.stringify(paginate({ page: '3', limit: '10' }, 23)));
console.log(JSON.stringify(paginate({ page: '2', limit: '5' }, 10)));
console.log(JSON.stringify(paginate({ page: '0' }, 23)));
console.log(JSON.stringify(paginate({ limit: '1000' }, 23)));
console.log(JSON.stringify(paginate({ page: '1.5' }, 23)));Gözlənilən nəticə
{"page":1,"limit":10,"offset":0,"pages":3,"hasNext":true}
{"page":3,"limit":10,"offset":20,"pages":3,"hasNext":false}
{"page":2,"limit":5,"offset":5,"pages":2,"hasNext":false}
{"error":"page must be a positive integer"}
{"error":"limit must be 1-50"}
{"error":"page must be a positive integer"}Tapşırıq
Dinamik filtri injection-suz qurun: buildFilter({ done, q, priority }) { sql, params } qaytarsın. Hər verilən filtr WHERE-ə ? ilə şərt əlavə etsin (done = ? — 1/0, text LIKE ? — %q%, priority = ? — ədəd), şərtlər AND ilə birləşsin; filtr yoxdursa, WHERE də olmasın. Dəyərlər heç vaxt SQL mətninə düşməməlidir.
function buildFilter({ done, q, priority }) {
const where = [];
const params = [];
// push 'done = ?', 'text LIKE ?', 'priority = ?' and their values
const sql = 'SELECT * FROM notes' + (where.length ? ' WHERE ' + where.join(' AND ') : '');
return { sql, params };
}
for (const query of [{}, { done: 'false', q: 'bread' }, { q: "x' OR '1'='1", priority: '1' }]) {
const { sql, params } = buildFilter(query);
console.log(sql);
console.log(' params:', JSON.stringify(params));
}Gözlənilən nəticə
SELECT * FROM notes params: [] SELECT * FROM notes WHERE done = ? AND text LIKE ? params: [0,"%bread%"] SELECT * FROM notes WHERE text LIKE ? AND priority = ? params: ["%x' OR '1'='1%",1]
Yadda saxla
new DatabaseSync(fayl)+db.prepare(sql):run→{ changes, lastInsertRowid },get→ sətir və yaundefined,all→ massiv.- Dəyərlər yalnız
?parametrləri ilə; sütun adları — icazə siyahısı ilə. Boolean-ı 0/1-ə çevirin. - Miqrasiyalar — nömrələnmiş SQL faylları;
PRAGMA user_versionharaya çatdığımızı saxlayır, hər fayl tranzaksiyada işləyir. - Qatlar: marşrutlar (HTTP) → servis (qaydalar) → repozitori (SQL); hər qat ayrıca dəyişir və test olunur.
- Səhifələmə: offset = (page − 1) · limit,
limitməhdudlaşdırılır;UNIQUEpozuntusu (2067) 409-a, yoxlama xətası 400-ə çevrilir.