npm, git, eslint, vite — terminalda hər gün yazdığınız bu alətlər arqumentləri oxuyan, nəticəni çap edən və uğuru çıxış kodu ilə bildirən kiçik proqramlardır. Onların çoxu Node.js ilə yazılıb. Node.js-in özü isə bu dərsin iki ideyası üzərində qurulub: hadisələr və proses obyekti. Hər ikisini öyrənəcək, Node.js-in hadisə dövrünün içinə baxacaq və sonda npm ilə quraşdırıla bilən öz komanda sətri alətinizi yazacaqsınız.
EventEmitter: öz hadisələrimiz
Node.js-in böyük hissəsi node:events modulundakı EventEmitter üzərində qurulub: axınlar, HTTP serverlər və process özü. İdeya «müşahidəçi» nümunəsidir: on(ad, dinləyici) abunə edir, emit(ad, ...arqumentlər) həmin adın bütün dinləyicilərini sinxron və abunə sırası ilə çağırır, once yalnız bir dəfəlik abunə edir, off abunəni ləğv edir. Sinif extends EventEmitter ilə hadisə yayıcısına çevrilir.
Hadisə yayıcısı (EventEmitter)Tərif
Hər hadisə adı üçün dinləyicilər siyahısı saxlayan və hadisə yayılanda onları çağıran obyekt. Yayıcı onu kimin dinlədiyini bilmir — kodun hissələri bir-birindən asılı olmur.
// oven.mjs
import { EventEmitter } from 'node:events';
class Oven extends EventEmitter {
bake(dish, minutes) {
this.emit('start', dish);
for (let m = 1; m <= minutes; m++) this.emit('tick', m);
this.emit('done', dish);
}
}
const oven = new Oven();
oven.on('start', (dish) => console.log(`Baking ${dish}...`));
oven.on('tick', (minute) => console.log(` minute ${minute}`));
oven.once('done', (dish) => console.log(`${dish} is ready!`));
console.log('done listeners before:', oven.listenerCount('done'));
oven.bake('qutab', 2);
console.log('after bake()');
console.log('done listeners after:', oven.listenerCount('done'));
oven.bake('pakhlava', 0);Gözlənilən nəticə
done listeners before: 1 Baking qutab... minute 1 minute 2 qutab is ready! after bake() done listeners after: 0 Baking pakhlava...
after bake() bütün dinləyicilərdən sonra çap olundu: emit asinxron deyil. once dinləyicisi bir dəfə işlədi və silindi, ona görə ikinci bişirmədə «ready» sətri yoxdur.error hadisəsi xüsusidir: o yayılanda heç kim dinləmirsə, yayıcı xətanı atır və tutulmayan xəta prosesi dayandırır. Ona görə xəta verə bilən yayıcılara (axınlar, serverlər, soketlər) həmişə error dinləyicisi əlavə edin. node:events modulundakı once(yayıcı, ad) hadisəni Promise-ə çevirir — await ilə rahatdır.
// errors.mjs
import { EventEmitter, once } from 'node:events';
const job = new EventEmitter();
job.on('error', (error) => console.log('handled:', error.message));
job.emit('error', new Error('disk full'));
const lonely = new EventEmitter();
try {
lonely.emit('error', new Error('nobody listens'));
} catch (error) {
console.log('thrown:', error.message);
}
setTimeout(() => job.emit('ready', 42, 'ok'), 100);
console.log('waiting for ready...');
const [code, status] = await once(job, 'ready');
console.log('ready:', code, status);Gözlənilən nəticə
handled: disk full thrown: nobody listens waiting for ready... ready: 42 ok
once hadisənin arqumentlərindən ibarət massivlə yerinə yetirilir, burada [42, 'ok'].Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
process obyekti: arqumentlər, mühit, çıxış kodları
process işləyən proqramı təsvir edən qlobal obyektdir. process.argv sətirlər massividir: [0] — node-un yolu, [1] — skriptin yolu, sizin arqumentlər isə 2-ci indeksdən başlayır, buna görə process.argv.slice(2) yazırıq. process.env mühit dəyişənlərini saxlayır, həmişə sətir kimi (və ya undefined). process.cwd() cari qovluqdur, process.platform isə sistem (win32, linux, darwin).
Proqram bitəndə qabığa (shell) çıxış kodu qaytarır: 0 uğur, qalan hər şey xəta deməkdir (1 — ümumi xəta, 2 çox vaxt səhv istifadə üçündür). Skriptlər və CI onu oxuyur: node test.mjs && echo ok ok-u yalnız 0 kodundan sonra çap edir. process.exitCode = 1 yazın və proqramın təbii bitməsinə imkan verin; process.exit(1) isə məlumat hələ yazılırsa belə prosesi dərhal dayandırır — onu yalnız bitiriləsi iş qalmayanda işlədin.
// greet.mjs
const words = { en: 'Hello', az: 'Salam', tr: 'Merhaba' };
console.log('argv:', process.argv.slice(2));
const [name = 'friend'] = process.argv.slice(2);
const lang = process.env.GREET_LANG ?? 'en';
if (!(lang in words)) {
console.error(`Unknown language: ${lang}`);
process.exitCode = 2;
} else {
console.log(`${words[lang]}, ${name}!`);
}$ cat .env
GREET_LANG=tr
$ node greet.mjs Aysel "Murad Aliyev"
argv: [ 'Aysel', 'Murad Aliyev' ]
Hello, Aysel!
$ GREET_LANG=az node greet.mjs Leyla
argv: [ 'Leyla' ]
Salam, Leyla!
$ node --env-file=.env greet.mjs Elvin
argv: [ 'Elvin' ]
Merhaba, Elvin!
$ GREET_LANG=fr node greet.mjs; echo "exit code: $?"
argv: []
Unknown language: fr
exit code: 2console.error-a (stderr), nəticələr console.log-a (stdout) gedir. PowerShell-də dəyişən belə verilir: $env:GREET_LANG='az'; node greet.mjs Leyla. --env-file (Node.js 20.6-dan) .env faylını paketsiz yükləyir; bu fayl .gitignore-a yazılır.util.parseArgs ilə komanda sətri seçimləri
--bayraqları əl ilə ayırmaq yorucudur (bax: «Node.js əsasları» dərsindəki tapşırıq). Node.js 18.3-dən daxili node:util modulunun parseArgs funksiyası bunu edir: hər seçimi təsvir edirsiniz — type ('string' və ya 'boolean'), bir hərfli short adı, default və təkrarlanan seçimlər üçün multiple: true — və values ilə positionals alırsınız. Naməlum seçim ERR_PARSE_ARGS_UNKNOWN_OPTION kodlu xəta atır; onu tutub qısa istifadə sətri çap edin.
// args.mjs
import { parseArgs } from 'node:util';
const options = {
lines: { type: 'string', short: 'n', default: '3' },
upper: { type: 'boolean', short: 'u', default: false },
tag: { type: 'string', multiple: true },
};
let parsed;
try {
parsed = parseArgs({ options, allowPositionals: true });
} catch (error) {
console.error(error.code);
console.error('Usage: node args.mjs [-n N] [-u] [--tag T]... <files...>');
process.exit(2);
}
const { values, positionals } = parsed;
console.log({ ...values }, positionals);
console.log('lines:', Number(values.lines) + 1);$ node args.mjs notes.txt -n 5 --upper --tag work --tag home
{ lines: '5', upper: true, tag: [ 'work', 'home' ] } [ 'notes.txt' ]
lines: 6
$ node args.mjs --lines=10 a.txt b.txt
{ lines: '10', upper: false } [ 'a.txt', 'b.txt' ]
lines: 11
$ node args.mjs -un2
{ upper: true, lines: '2' } []
lines: 3
$ node args.mjs --color; echo "exit code: $?"
ERR_PARSE_ARGS_UNKNOWN_OPTION
Usage: node args.mjs [-n N] [-u] [--tag T]... <files...>
exit code: 2'5'), ədədə özünüz çevirin. -un2 = -u + -n 2: qısa seçimləri yapışdırmaq olar. { ...values } ona görə yazılıb ki, values prototipsiz obyektdir və Node.js onu [Object: null prototype] kimi çap edir.stdin, stdout və stderr
Hər prosesin üç standart axını var: stdin (giriş), stdout (adi çıxış) və stderr (xətalar və diaqnostika). Qabıq onları birləşdirir: | bir proqramın stdout-unu növbətinin stdin-inə ötürür, < faylı stdin-ə verir, > stdout-u fayla yazır, 2> isə stderr-i yönləndirir. Node.js-də bunlar axınlardır: process.stdin oxunan, process.stdout və process.stderr yazılan axınlardır. console.log stdout-a sətir sonu ilə, process.stdout.write isə onsuz yazır.
// count.mjs
process.stdin.setEncoding('utf8');
let text = '';
for await (const chunk of process.stdin) {
text += chunk;
}
const words = text.split(/\s+/).filter(Boolean);
process.stdout.write(`lines: ${text.split('\n').length - 1}\n`);
process.stdout.write(`words: ${words.length}\n`);
console.error('done');$ printf 'one two\nthree\n' | node count.mjs
lines: 2
words: 3
done
$ node count.mjs < todo.txt 2> /dev/null
lines: 3
words: 9
$ node count.mjs < todo.txt > result.txt
done
$ cat result.txt
lines: 3
words: 9> result.txt ilə ekrana yalnız done (stderr) çıxdı, 2> /dev/null ilə isə o da yox oldu: nəticə ilə mesaj ayrıdır, ona görə count.mjs borunun (pipe) bir halqası ola bilər. İnteraktiv sual üçün readline/promises var: await rl.question('Name? ').Node.js-də hadisə dövrü, taymerlər və siqnallar
«Hadisə dövrü və paralel işlər» dərsi brauzerin dövrünü göstərdi. Node.js-in libuv üzərində qurulmuş dövrü fazalarla fırlanır: timers (vaxtı çatmış setTimeout və setInterval funksiyaları), poll (giriş-çıxışı gözləmək və onun callback-ləri: fayllar, şəbəkə), check (setImmediate funksiyaları), sonra növbəti dövrə. Hər callback-dən sonra Node.js iki növbəni boşaldır: əvvəlcə process.nextTick, sonra Promise mikrotapşırıqları.
// loop.mjs
import { readFile } from 'node:fs';
console.log('sync 1');
setTimeout(() => console.log('timeout'), 0);
Promise.resolve().then(() => console.log('promise'));
process.nextTick(() => console.log('nextTick'));
readFile(import.meta.filename, () => {
console.log('--- I/O callback');
setTimeout(() => console.log('io: timeout'), 0);
setImmediate(() => console.log('io: immediate'));
Promise.resolve().then(() => console.log('io: promise'));
process.nextTick(() => console.log('io: nextTick'));
});
console.log('sync 2');Gözlənilən nəticə
sync 1 sync 2 promise nextTick timeout --- I/O callback io: nextTick io: promise io: immediate io: timeout
nextTick → Promise → setImmediate (check fazası poll-dan dərhal sonra gəlir) → setTimeout (növbəti dövrə). ES modulunun yuxarı səviyyəsində Promise nextTick-dən əvvəl gəldi, çünki modulun özü Promise işi kimi icra olunur; CommonJS-də əvvəl nextTick gəlir. Yuxarı səviyyədə setTimeout(…, 0) ilə setImmediate-in sırası zəmanətli deyil — ona arxalanmayın.Taymerlər prosesi canlı saxlayır: setInterval varsa, Node.js bitmir; timer.unref() Node.js-ə onu gözləməməyi deyir. node:timers/promises modulundakı setTimeout-u await etmək olar: await setTimeout(1000). Siqnallar əməliyyat sisteminin mesajlarıdır: Ctrl+C SIGINT göndərir, kill əmri və xidmət menecerləri SIGTERM göndərir. Standart olaraq Node.js dərhal bitir; dinləyici ilə isə səliqəli dayanmaq olar: yeni sorğuları qəbul etməmək, cari sorğuları bitirmək, verilənlər bazasını bağlamaq.
// shutdown.mjs
import http from 'node:http';
const server = http.createServer((req, res) => res.end('ok\n'));
server.listen(3000, () => console.log('Listening on http://localhost:3000'));
function shutdown(signal) {
console.log(`${signal} received, closing the server...`);
server.close(() => console.log('Server closed, bye!'));
}
process.once('SIGINT', shutdown);
process.once('SIGTERM', shutdown);
process.on('exit', (code) => console.log('exit code:', code));Gözlənilən nəticə
Listening on http://localhost:3000 SIGINT received, closing the server... Server closed, bye! exit code: 0
server.close() yeni bağlantıları qəbul etmir və açıq bağlantılar bitəndə callback-i çağırır; sonra hadisə dövründə iş qalmır və proses 0 kodu ilə bitir. Windows-da Ctrl+C də SIGINT yaradır, SIGTERM-i isə orada sistem göndərmir.Bəzən Node.js proqramı başqa proqramı işə salmalıdır: git, konvertor, ikinci Node.js skripti. Bunu node:child_process edir. execFile proqramı arqumentlər massivi ilə işə salır və çıxışını toplayır (qısa əmrlər üçün), spawn isə çıxışı axın kimi verir (uzun işləyənlər üçün). İstifadəçi girişindən qurulmuş sətirlə exec işlətməyin: o, qabıqdan keçir və ; rm -rf ~ kimi dəyər əmrə çevrilir.
// child.mjs
import { execFile } from 'node:child_process';
import { promisify } from 'node:util';
const run = promisify(execFile);
const { stdout } = await run('node', ['--version']);
console.log('Node version:', stdout.trim());
const { stdout: sum } = await run('node', ['-e', 'console.log(2 + 3)']);
console.log('child printed:', sum.trim());
try {
await run('node', ['-e', 'process.exit(3)']);
} catch (error) {
console.log('child failed with exit code', error.code);
}Gözlənilən nəticə
Node version: v24.20.0 child printed: 5 child failed with exit code 3
promisify callback üslublu execFile-ı Promise-ə çevirir. Sıfırdan fərqli çıxış kodu Promise-i rədd edir, error.code isə uşaq prosesin çıxış kodunu saxlayır.Layihə: textstats komanda sətri aləti
Hamısını birləşdirək: arqumentlər, stdin, fayllar, çıxış kodları — və aləti quraşdırıla bilən edək. CLI dizaynının birinci qaydası: məntiqi təmiz funksiyada saxlayın (lib/stats.mjs, onu ikinci tapşırıqda yazacaqsınız), giriş-çıxışı isə nazik bin faylında. Təmiz hissəni test etmək asandır; bin hissəsi yalnız oxuyur, çağırır və çap edir.
{
"name": "textstats",
"version": "1.0.0",
"type": "module",
"bin": {
"textstats": "./bin/textstats.mjs"
}
}bin əmr adını fayla bağlayır. Bu qovluqda npm link və ya npm install -g . textstats-ı qlobal əmrə çevirir; paket asılılıq kimi quraşdırılanda əmr node_modules/.bin-də yaranır.#!/usr/bin/env node
import { readFile } from 'node:fs/promises';
import { parseArgs } from 'node:util';
import { text as readStdin } from 'node:stream/consumers';
import { stats } from '../lib/stats.mjs';
const { values, positionals } = parseArgs({
allowPositionals: true,
options: {
top: { type: 'string', short: 't', default: '3' },
json: { type: 'boolean', default: false },
},
});
const file = positionals[0];
let input;
try {
input = file ? await readFile(file, 'utf8') : await readStdin(process.stdin);
} catch (error) {
console.error(`textstats: cannot read ${file} (${error.code})`);
process.exit(1);
}
const result = stats(input, Number(values.top));
if (values.json) {
console.log(JSON.stringify(result));
} else {
console.log(`${result.lines} lines, ${result.words} words`);
for (const [word, n] of result.topWords) console.log(` ${word}: ${n}`);
}bin/textstats.mjs. Birinci sətir #!/usr/bin/env node (shebang) Linux və macOS-a faylı hansı proqramın işlədəcəyini deyir; Windows-da npm əvəzində .cmd örtüyü yaradır. node:stream/consumers modulundakı text() bütün stdin-i sətrə oxuyur. Fayl adı verilməyəndə alət stdin-i oxuyur, ona görə borularda işləyir.$ cat pets.txt
The cat sat on the mat.
The dog sat too.
A cat and a dog!
$ npx textstats pets.txt
3 lines, 15 words
the: 3
a: 2
cat: 2
$ npx textstats --top 2 --json pets.txt
{"lines":3,"words":15,"topWords":[["the",3],["a",2]]}
$ echo "salam salam dunya" | npx textstats -t 1
1 lines, 3 words
salam: 2
$ npx textstats nope.txt; echo "exit code: $?"
textstats: cannot read nope.txt (ENOENT)
exit code: 1npm install ../textstats) npx ilə yoxlanılıb. Bərabər saylar əlifba ilə sıralanır: a və cat ikisi də 2 dəfə var.Tapşırıq
EventEmitter-in necə işlədiyini öz əlinizlə yazın: MiniEmitter sinfinin on, off, once və emit metodları olsun. emit dinləyiciləri abunə sırası ilə çağırsın və dinləyici olubsa true, olmayıbsa false qaytarsın. once dinləyicini birinci çağırışdan əvvəl silən örtük funksiya ilə abunə etsin.
class MiniEmitter {
#listeners = {};
on(event, fn) {
// add fn to the list of this event, return this
}
off(event, fn) {
// remove fn from the list, return this
}
once(event, fn) {
// subscribe a wrapper that calls off() and then fn(...args)
}
emit(event, ...args) {
// call a copy of the list; return true if it was not empty
}
}
const shop = new MiniEmitter();
const log = (item) => console.log('sold:', item);
shop.on('sale', log);
shop.once('sale', (item) => console.log('first sale!', item));
console.log(shop.emit('sale', 'tea'));
shop.emit('sale', 'bread');
shop.off('sale', log);
console.log(shop.emit('sale', 'milk'));Gözlənilən nəticə
sold: tea first sale! tea true sold: bread false
Tapşırıq
textstats alətinin təmiz hissəsini yazın: stats(text, top) { lines, words, topWords } qaytarsın. Sözlər — hərf və rəqəm ardıcıllıqlarıdır (/[\p{L}\d]+/gu), kiçik hərflə sayılır; topWords ən çox rast gələn top sözü [söz, say] cütləri kimi verir, bərabər saylar əlifba ilə sıralanır. Sondakı \n əlavə sətir sayılmır, boş mətndə 0 sətir var.
function stats(text, top = 3) {
const words = text.toLowerCase().match(/[\p{L}\d]+/gu) ?? [];
// count with a Map, sort by count (desc), then alphabetically; take `top`
// lines: 0 for '', otherwise number of '\n'-separated parts (ignore a final '\n')
}
console.log(JSON.stringify(stats('The cat sat on the mat.\nThe dog sat too.\nA cat and a dog!\n')));
console.log(JSON.stringify(stats('Bakı, Gəncə, Bakı', 1)));
console.log(JSON.stringify(stats('')));Gözlənilən nəticə
{"lines":3,"words":15,"topWords":[["the",3],["a",2],["cat",2]]}
{"lines":1,"words":3,"topWords":[["bakı",2]]}
{"lines":0,"words":0,"topWords":[]}Yadda saxla
EventEmitter:on,once,off,emit;emitdinləyiciləri sinxron və sıra ilə çağırır. Dinləyicisizerrorhadisəsi prosesi dayandırır.process.argv.slice(2)arqumentlərdir,process.envdəyərləri sətirdir;--env-file=.envfaylı paketsiz yükləyir.- Çıxış kodu: 0 uğur, qalanı xəta.
process.exitCodeişin bitməsinə imkan verir,process.exit()isə dərhal dayandırır. - Nəticə stdout-a, mesajlar stderr-ə; stdin-i oxuyan alət borularda işləyir. Seçimləri
util.parseArgsilə ayırın. - Node.js dövrü: timers → poll → check; callback-dən sonra əvvəl
nextTick, sonra Promise-lər.SIGINT/SIGTERMdinləyicisi səliqəli dayanmaq üçündür. - CLI: məntiq təmiz funksiyada, giriş-çıxış
binfaylında;package.json-dakıbinsahəsi əmri quraşdırır.