- DNT-nin nukleotidlərdən necə qurulduğunu izah etmək
- Komplementarlıq prinsipi ilə ikinci zənciri və nukleotidlərin faizini tapmaq
- Gen, xromosom, genom və mutasiya anlayışlarını fərqləndirmək
Niyə gözlərin anana, qıvrım saçların isə babana oxşayır? Bədənin necə qurulacağı barədə təlimatlar demək olar ki, hər hüceyrədə olan bir molekulda — DNT-də yazılıb. Təəccüblüdür ki, bu nəhəng «kitabın» əlifbasında cəmi dörd hərf var.
DNT-nin quruluşu
DNT (dezoksiribonuklein turşusu) çoxlu təkrarlanan vahidlərdən — nukleotidlərdən qurulmuş uzun molekuldur. Hər nukleotid üç hissədən ibarətdir: dezoksiriboza şəkəri, fosfat qalığı və dörd azotlu əsasdan biri — adenin, timin, quanin və ya sitozin. Onların beynəlxalq işarələri: A, T, G, C.
DNT molekulu bir-birinə dolanmış iki zəncirdən ibarətdir və burulmuş nərdivana bənzəyir — buna ikiqat spiral deyilir. Nərdivanın «məhəccərləri» şəkər və fosfatdan, «pillələri» isə əsas cütlərindən təşkil olunub. Əsaslar ciddi qaydaya görə cütləşir: A həmişə T ilə (iki hidrogen rabitəsi), G həmişə C ilə (üç hidrogen rabitəsi).
Bir zəncirin əsasları digər zəncirin əsaslarını müəyyən edir: A qarşısında T, G qarşısında C durur. Buna görə bir zəncirin ardıcıllığını bilsək, ikincisini asanlıqla tapa bilərik.
Çarqaff qaydası: ikizəncirli DNT-də adeninin miqdarı timinə, quaninin miqdarı isə sitozinə bərabərdir. Bütün nukleotidlərin cəmi 100% təşkil edir.
1) DNT zəncirinin bir hissəsi belədir: A-T-G-C-C-A. Komplementar zənciri yaz.
2) DNT molekulunda adenin nukleotidləri 20% təşkil edir. Timin, quanin və sitozin neçə faizdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) A = T, deməli, T = 20%.
A + T = 40%, qalan 100% − 40% = 60% G və C-nin payına düşür.
G = C = 60% ÷ 2 = 30%.
- 1869Fridrix Mişer hüceyrə nüvəsindən DNT-ni ilk dəfə ayırır
- 1950Ervin Çarqaff A = T və G = C qaydasını müəyyən edir
- 1953Ceyms Uotson və Frensis Krik ikiqat spiral modelini təqdim edir
Onlar Rozalind Franklinin rentgen şüaları ilə çəkdiyi DNT şəkillərindən istifadə etmişdilər.
- 2003İnsan Genomu layihəsi başa çatır
Gen, xromosom və genom
- Gen — DNT-nin bir zülalın (və ya bir əlamətin) quruluşu barədə məlumat daşıyan hissəsi. Əsasların ardıcıllığı zülalda amin turşularının ardıcıllığını müəyyən edir: üç əsas (kodon) bir amin turşusunu kodlaşdırır.
- Xromosom — zülallarla birlikdə sıx yığılmış bir uzun DNT molekulu; onda yüzlərlə və ya minlərlə gen yerləşir.
- Genom — orqanizmin bütün irsi informasiyası. İnsanın haploid genomunda təxminən 3 milyard əsas cütü və 20 minə yaxın zülal kodlaşdıran gen var.
DNT-nin ikiləşməsi və RNT
Hüceyrə bölünməzdən əvvəl DNT ikiləşir (replikasiya): zəncirlər bir-birindən ayrılır, hər biri üzərində komplementarlıq prinsipi ilə yeni zəncir qurulur. Nəticədə iki eyni DNT molekulu alınır və hər birində bir köhnə, bir yeni zəncir olur. Genin məlumatı isə nüvədən ribosomlara RNT vasitəsilə çatdırılır.
| Əlamət | DNT | RNT |
|---|---|---|
| Şəkər | Dezoksiriboza | Riboza |
| Azotlu əsaslar | A, T, G, C | A, U, G, C |
| Zəncirlər | İki (ikiqat spiral) | Bir |
| Vəzifəsi | İrsi informasiyanı saxlayır | İnformasiyanı daşıyır, zülal sintezində iştirak edir |
DNT-nin nukleotid ardıcıllığında və ya xromosomların quruluşunda baş verən irsi dəyişiklik. Mutasiyalar DNT ikiləşərkən səhv nəticəsində, həmçinin radiasiyanın (məsələn, ultrabənövşəyi şüaların) və bəzi kimyəvi maddələrin təsiri ilə yarana bilər.
Əsas fikirlər
- DNT iki zəncirli spiraldır; hər nukleotid şəkərdən, fosfatdan və A, T, G, C əsaslarından birindən ibarətdir.
- Komplementarlıq: A – T, G – C; buna görə A = T və G = C.
- Gen — bir zülalı kodlaşdıran DNT hissəsidir; üç əsas bir amin turşusunu kodlaşdırır.
- Replikasiyada hər köhnə zəncir yeni zəncir üçün qəlib olur.
- Mutasiya DNT-də irsi dəyişiklikdir; bəzən bir əsasın dəyişməsi belə xəstəliyə səbəb olur.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.