Biotexnologiya və gen mühəndisliyi

Rekombinant DNT-nin necə yaradıldığını, PZR ilə DNT-nin çoxaldılmasını, gel-elektroforezi, CRISPR ilə genlərin redaktəsini, GMO-ları və bu texnologiyaların etik suallarını öyrən.

  • 10 və 11-ci siniflər
  • 18 dəq
  • 10 sual
  • 38 dərsdən 31-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Restriksiya fermentləri, liqaza və plazmidlərlə rekombinant DNT-nin yaradılmasını izah etmək
  • PZR-də DNT nüsxələrinin sayını hesablamaq
  • Gel-elektroforezin nəticəsini oxumaq
  • CRISPR və GMO-ların faydalarını, risklərini və etik məsələlərini müzakirə etmək

Keçən əsrin 80-ci illərinə qədər şəkərli diabetli insanlar üçün insulin donuz və inək mədəaltı vəzilərindən alınırdı. 1982-ci ildə ilk dəfə insan insulini dərman kimi təsdiqləndi — onu insan geni köçürülmüş bakteriyalar hazırlayırdı. Bu gün dünyada milyonlarla insan belə insulindən istifadə edir.

Biotexnologiya nədir?

Biotexnologiya və gen mühəndisliyiTərif

Biotexnologiya canlı orqanizmlərdən və ya hüceyrələrdən faydalı məhsullar almaq üçün istifadə edilməsidir: çörək, qatıq və pendir hazırlanması da qədim biotexnologiyadır. Gen mühəndisliyi isə orqanizmin DNT-sinin birbaşa dəyişdirilməsi, məsələn, bir növün geninin başqa növə köçürülməsidir.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Gen mühəndisliyinin alətləri

  • Restriksiya fermentləri (restriktazalar) — DNT-ni müəyyən ardıcıllıqda kəsən «molekulyar qayçılar». Məsələn, EcoRI fermenti GAATTC ardıcıllığını tanıyır və onu G ilə A arasında kəsir; nəticədə tək zəncirli yapışqan uclar qalır.
  • DNT-liqaza — DNT parçalarını bir-birinə «tikən» ferment.
  • Plazmidlər — bakteriyalarda olan kiçik halqavi DNT molekulları. Onlar geni hüceyrəyə daşıyan vektor kimi istifadə olunur.
  • Transformasiya — bakteriyanın xaricdən DNT (məsələn, plazmid) qəbul etməsi.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
EcoRI fermentinin tanıdığı yer. Alt zənciri sağdan sola oxu: yenə GAATTC alınır! Belə «palindrom» ardıcıllıqlar restriksiya fermentləri üçün tipikdir.
  1. 1. Geni hazırla

    Bakteriyalar intronları kəsə bilmədiyi üçün insulin geninin intronsuz nüsxəsi götürülür (iRNT-dən alınır və ya kimyəvi sintez olunur).

  2. 2. Eyni fermentlə kəs

    Gen və plazmid eyni restriksiya fermenti ilə kəsilir, ona görə də onların yapışqan ucları bir-birinə uyğun gəlir.

  3. 3. Birləşdir

    Liqaza geni plazmidə tikir — rekombinant plazmid alınır.

  4. 4. Bakteriyaya köçür və çoxalt

    Plazmid bakteriyalara daxil edilir, onu qəbul etmiş hüceyrələr seçilir və böyük fermentyorlarda çoxaldılır. Bakteriyalar insulin hazırlayır, o da təmizlənir.

PZR — DNT-nin surətini çıxarmaq

Polimeraza zəncirvari reaksiyası (PZR) 1983-cü ildə Keri Mullis tərəfindən icad edilib (1993-cü ildə Nobel mükafatı). O, cəmi bir neçə DNT molekulundan milyardlarla nüsxə almağa imkan verir. Reaksiyada qısa praymerlər (tapılacaq hissənin uclarına uyğun başlanğıc ardıcıllıqlar) və isti bulaqlarda yaşayan Thermus aquaticus bakteriyasından alınmış istiyə davamlı Taq-polimeraza istifadə olunur.

MərhələTemperaturNə baş verir
Denaturasiya≈ 95 °CHidrogen rabitələri qırılır, DNT-nin iki zənciri ayrılır
Praymerlərin birləşməsi≈ 50–65 °CPraymerlər tək zəncirlərə komplementar birləşir
Uzanma≈ 72 °CTaq-polimeraza praymerdən başlayaraq yeni zəncir qurur
Bir dövr adətən bir neçə dəqiqə çəkir və 25–35 dəfə təkrarlanır.
N = N₀ · 2ⁿ

Burada

N
n dövrdən sonra DNT nüsxələrinin sayı
N₀
başlanğıcda DNT molekullarının sayı
n
dövrlərin sayı

İdeal halda hər dövrdə DNT-nin miqdarı iki dəfə artır.

PZR hesablaması

Məsələ

1) Cinayət yerindən tapılmış tükdə 10 DNT molekulu var. 25 dövrdən sonra neçə nüsxə alınar? 2) Bir molekuldan başlasaq, milyon nüsxə üçün ən azı neçə dövr lazımdır?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) N = 10 · 2²⁵ = 10 · 33 554 432 ≈ 3,4 · 10⁸ nüsxə.
2) 2¹⁹ = 524 288 < 10⁶, 2²⁰ = 1 048 576 > 10⁶, deməli, 20 dövr.
Real reaksiyada səmərəlilik 100%-dən az olur və sonda reagentlər tükənir, ona görə bunlar maksimum qiymətlərdir.

Gel-elektroforez

DNT-nin fosfat qrupları mənfi yüklüdür, ona görə elektrik sahəsində DNT müsbət elektroda (anoda) doğru hərəkət edir. Gel süzgəc rolunu oynayır: kiçik parçalar asan keçir və daha uzağa gedir, böyüklər isə yavaş hərəkət edir. Yanında ölçüsü məlum olan parçalar qarışığı — «DNT-xətkeş» qoyulur. Bu üsulla DNT-barmaq izi, qohumluq testləri və irsi xəstəliklərin diaqnostikası aparılır.

Geldə neçə zolaq olacaq?

Məsələ

1) Uzunluğu 5000 n.c. (nukleotid cütü) olan xətti DNT-də EcoRI üçün iki yer var: 1200-cü və 3500-cü mövqelərdə. Hansı parçalar alınar və onlar geldə hansı ardıcıllıqla düzülər? 2) 4000 n.c.-lik halqavi plazmid 500-cü və 2600-cü mövqelərdən kəsilir. Neçə parça alınar?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) 1200, 3500 − 1200 = 2300 və 5000 − 3500 = 1500 n.c. (cəm 5000 — yoxlama).
Quyucuqdan başlayaraq: 2300 (ən yaxın), 1500, 1200 (ən uzaq).
2) Halqada iki kəsik iki parça verir: 2600 − 500 = 2100 və 4000 − 2100 = 1900 n.c.
Qayda: xətti DNT-də n kəsik → n + 1 parça, halqavi DNT-də n kəsik → n parça.

CRISPR: genlərin redaktəsi

CRISPR–Cas9 əslində bakteriyaların viruslara qarşı müdafiə sistemidir. Alimlər onu dəqiq «gen redaktoruna» çevirdilər: təxminən 20 nukleotidlik bələdçi RNT hədəf genə komplementar birləşir və Cas9 fermentini ora aparır, Cas9 isə DNT-nin hər iki zəncirini kəsir. Hüceyrə kəsiyi bərpa edərkən gen ya sıradan çıxır, ya da alimlərin verdiyi düzgün ardıcıllıqla əvəz olunur. Bu üsulu yaradan Emmanuel Şarpantye və Cennifer Dudna 2020-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatı aldılar. 2023-cü ildə CRISPR-ə əsaslanan ilk dərman — oraqvari hüceyrəli anemiya və β-talassemiya üçün — təsdiqləndi.

GMO-lar və etika

Genetik modifikasiya olunmuş orqanizm (GMO) DNT-si gen mühəndisliyi ilə dəyişdirilmiş orqanizmdir. Məsələn, Bt-bitkilərə Bacillus thuringiensis bakteriyasının geni köçürülüb və onlar bəzi zərərverici həşəratların sürfələri üçün zəhərli zülal hazırlayır; «qızıl düyü» A vitamininin sələfi olan β-karotin toplayır; hepatit B peyvəndinin zülalı isə genetik dəyişdirilmiş maya göbələklərində hazırlanır.

Mümkün faydalarNarahatlıqlar və risklər
Daha yüksək məhsuldarlıq, quraqlığa və zərərvericilərə davamlılıqGenlərin yabanı qohum bitkilərə keçməsi
Daha az pestisid istifadəsiZərərvericilərdə davamlılığın təkamülü
Qida dəyəri yüksək bitkilər, dərmanlar və peyvəndlərToxumların bahalığı və bir neçə şirkətdən asılılıq
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının mövqeyi: beynəlxalq bazarda olan GM qidalar təhlükəsizlik yoxlamasından keçib və onların insan sağlamlığı üçün risk yaratması ehtimalı azdır. Hər yeni GMO ayrıca yoxlanılır.

Ən çətin etik suallar insan genlərinin redaktəsi ilə bağlıdır. Somatik redaktə yalnız xəstənin öz hüceyrələrini dəyişir və nəslə keçmir. Cinsi xətt redaktəsi isə (rüşeymlərdə və ya qametlərdə) bütün gələcək nəsillərə keçir. 2018-ci ildə Çində bir alim genləri dəyişdirilmiş rüşeymlərdən əkiz qızların doğulduğunu elan etdi; bu, dünya alimləri tərəfindən kəskin pisləndi və o, həbs cəzası aldı. Əksər ölkələrdə insanın cinsi xəttinin redaktəsi qadağandır.

1 / 6

Yadda saxla

  • Rekombinant DNT üçün gen və plazmid eyni restriksiya fermenti ilə kəsilir və liqaza ilə birləşdirilir.
  • PZR-də hər dövrdə DNT iki dəfə artır: N = N₀ · 2ⁿ; 10 dövr ≈ 1000 dəfə.
  • Gel-elektroforezdə DNT anoda doğru gedir; kiçik parçalar ən uzağa çatır.
  • CRISPR–Cas9 bələdçi RNT vasitəsilə DNT-ni dəqiq yerdən kəsir.
  • GMO-ların faydaları və riskləri var; insanın cinsi xəttinin redaktəsi əksər ölkələrdə qadağandır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Hansı ferment DNT parçalarını bir-birinə birləşdirir?