Keçən əsrin 80-ci illərinə qədər şəkərli diabetli insanlar üçün insulin donuz və inək mədəaltı vəzilərindən alınırdı. 1982-ci ildə ilk dəfə insan insulini dərman kimi təsdiqləndi — onu insan geni köçürülmüş bakteriyalar hazırlayırdı. Bu gün dünyada milyonlarla insan belə insulindən istifadə edir.
Biotexnologiya nədir?
Biotexnologiya və gen mühəndisliyiTərif
Biotexnologiya canlı orqanizmlərdən və ya hüceyrələrdən faydalı məhsullar almaq üçün istifadə edilməsidir: çörək, qatıq və pendir hazırlanması da qədim biotexnologiyadır. Gen mühəndisliyi isə orqanizmin DNT-sinin birbaşa dəyişdirilməsi, məsələn, bir növün geninin başqa növə köçürülməsidir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Gen mühəndisliyinin alətləri
- Restriksiya fermentləri (restriktazalar) — DNT-ni müəyyən ardıcıllıqda kəsən «molekulyar qayçılar». Məsələn, EcoRI fermenti GAATTC ardıcıllığını tanıyır və onu G ilə A arasında kəsir; nəticədə tək zəncirli yapışqan uclar qalır.
- DNT-liqaza — DNT parçalarını bir-birinə «tikən» ferment.
- Plazmidlər — bakteriyalarda olan kiçik halqavi DNT molekulları. Onlar geni hüceyrəyə daşıyan vektor kimi istifadə olunur.
- Transformasiya — bakteriyanın xaricdən DNT (məsələn, plazmid) qəbul etməsi.
İnteraktiv
1. Geni hazırla
Bakteriyalar intronları kəsə bilmədiyi üçün insulin geninin intronsuz nüsxəsi götürülür (iRNT-dən alınır və ya kimyəvi sintez olunur).
2. Eyni fermentlə kəs
Gen və plazmid eyni restriksiya fermenti ilə kəsilir, ona görə də onların yapışqan ucları bir-birinə uyğun gəlir.
3. Birləşdir
Liqaza geni plazmidə tikir — rekombinant plazmid alınır.
4. Bakteriyaya köçür və çoxalt
Plazmid bakteriyalara daxil edilir, onu qəbul etmiş hüceyrələr seçilir və böyük fermentyorlarda çoxaldılır. Bakteriyalar insulin hazırlayır, o da təmizlənir.
PZR — DNT-nin surətini çıxarmaq
Polimeraza zəncirvari reaksiyası (PZR) 1983-cü ildə Keri Mullis tərəfindən icad edilib (1993-cü ildə Nobel mükafatı). O, cəmi bir neçə DNT molekulundan milyardlarla nüsxə almağa imkan verir. Reaksiyada qısa praymerlər (tapılacaq hissənin uclarına uyğun başlanğıc ardıcıllıqlar) və isti bulaqlarda yaşayan Thermus aquaticus bakteriyasından alınmış istiyə davamlı Taq-polimeraza istifadə olunur.
| Mərhələ | Temperatur | Nə baş verir |
|---|---|---|
| Denaturasiya | ≈ 95 °C | Hidrogen rabitələri qırılır, DNT-nin iki zənciri ayrılır |
| Praymerlərin birləşməsi | ≈ 50–65 °C | Praymerlər tək zəncirlərə komplementar birləşir |
| Uzanma | ≈ 72 °C | Taq-polimeraza praymerdən başlayaraq yeni zəncir qurur |
Burada
- N
- n dövrdən sonra DNT nüsxələrinin sayı
- N₀
- başlanğıcda DNT molekullarının sayı
- n
- dövrlərin sayı
İdeal halda hər dövrdə DNT-nin miqdarı iki dəfə artır.
PZR hesablaması
Məsələ
1) Cinayət yerindən tapılmış tükdə 10 DNT molekulu var. 25 dövrdən sonra neçə nüsxə alınar? 2) Bir molekuldan başlasaq, milyon nüsxə üçün ən azı neçə dövr lazımdır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 2¹⁹ = 524 288 < 10⁶, 2²⁰ = 1 048 576 > 10⁶, deməli, 20 dövr.
Real reaksiyada səmərəlilik 100%-dən az olur və sonda reagentlər tükənir, ona görə bunlar maksimum qiymətlərdir.
Gel-elektroforez
DNT-nin fosfat qrupları mənfi yüklüdür, ona görə elektrik sahəsində DNT müsbət elektroda (anoda) doğru hərəkət edir. Gel süzgəc rolunu oynayır: kiçik parçalar asan keçir və daha uzağa gedir, böyüklər isə yavaş hərəkət edir. Yanında ölçüsü məlum olan parçalar qarışığı — «DNT-xətkeş» qoyulur. Bu üsulla DNT-barmaq izi, qohumluq testləri və irsi xəstəliklərin diaqnostikası aparılır.
Geldə neçə zolaq olacaq?
Məsələ
1) Uzunluğu 5000 n.c. (nukleotid cütü) olan xətti DNT-də EcoRI üçün iki yer var: 1200-cü və 3500-cü mövqelərdə. Hansı parçalar alınar və onlar geldə hansı ardıcıllıqla düzülər? 2) 4000 n.c.-lik halqavi plazmid 500-cü və 2600-cü mövqelərdən kəsilir. Neçə parça alınar?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Quyucuqdan başlayaraq: 2300 (ən yaxın), 1500, 1200 (ən uzaq).
2) Halqada iki kəsik iki parça verir: 2600 − 500 = 2100 və 4000 − 2100 = 1900 n.c.
Qayda: xətti DNT-də n kəsik → n + 1 parça, halqavi DNT-də n kəsik → n parça.
CRISPR: genlərin redaktəsi
CRISPR–Cas9 əslində bakteriyaların viruslara qarşı müdafiə sistemidir. Alimlər onu dəqiq «gen redaktoruna» çevirdilər: təxminən 20 nukleotidlik bələdçi RNT hədəf genə komplementar birləşir və Cas9 fermentini ora aparır, Cas9 isə DNT-nin hər iki zəncirini kəsir. Hüceyrə kəsiyi bərpa edərkən gen ya sıradan çıxır, ya da alimlərin verdiyi düzgün ardıcıllıqla əvəz olunur. Bu üsulu yaradan Emmanuel Şarpantye və Cennifer Dudna 2020-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatı aldılar. 2023-cü ildə CRISPR-ə əsaslanan ilk dərman — oraqvari hüceyrəli anemiya və β-talassemiya üçün — təsdiqləndi.
GMO-lar və etika
Genetik modifikasiya olunmuş orqanizm (GMO) DNT-si gen mühəndisliyi ilə dəyişdirilmiş orqanizmdir. Məsələn, Bt-bitkilərə Bacillus thuringiensis bakteriyasının geni köçürülüb və onlar bəzi zərərverici həşəratların sürfələri üçün zəhərli zülal hazırlayır; «qızıl düyü» A vitamininin sələfi olan β-karotin toplayır; hepatit B peyvəndinin zülalı isə genetik dəyişdirilmiş maya göbələklərində hazırlanır.
| Mümkün faydalar | Narahatlıqlar və risklər |
|---|---|
| Daha yüksək məhsuldarlıq, quraqlığa və zərərvericilərə davamlılıq | Genlərin yabanı qohum bitkilərə keçməsi |
| Daha az pestisid istifadəsi | Zərərvericilərdə davamlılığın təkamülü |
| Qida dəyəri yüksək bitkilər, dərmanlar və peyvəndlər | Toxumların bahalığı və bir neçə şirkətdən asılılıq |
Ən çətin etik suallar insan genlərinin redaktəsi ilə bağlıdır. Somatik redaktə yalnız xəstənin öz hüceyrələrini dəyişir və nəslə keçmir. Cinsi xətt redaktəsi isə (rüşeymlərdə və ya qametlərdə) bütün gələcək nəsillərə keçir. 2018-ci ildə Çində bir alim genləri dəyişdirilmiş rüşeymlərdən əkiz qızların doğulduğunu elan etdi; bu, dünya alimləri tərəfindən kəskin pisləndi və o, həbs cəzası aldı. Əksər ölkələrdə insanın cinsi xəttinin redaktəsi qadağandır.
Yadda saxla
- Rekombinant DNT üçün gen və plazmid eyni restriksiya fermenti ilə kəsilir və liqaza ilə birləşdirilir.
- PZR-də hər dövrdə DNT iki dəfə artır: N = N₀ · 2ⁿ; 10 dövr ≈ 1000 dəfə.
- Gel-elektroforezdə DNT anoda doğru gedir; kiçik parçalar ən uzağa çatır.
- CRISPR–Cas9 bələdçi RNT vasitəsilə DNT-ni dəqiq yerdən kəsir.
- GMO-ların faydaları və riskləri var; insanın cinsi xəttinin redaktəsi əksər ölkələrdə qadağandır.