Molekulyar genetika və genlərin tənzimi

DNT replikasiyasının fermentlərini, Mezelson–Stal təcrübəsini, lac operonunu, eukariotlarda genlərin tənzimini və epigenetikanı universitet səviyyəsində öyrən.

  • Universitet
  • 25 dəq
  • 10 sual
  • 38 dərsdən 35-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Replikasiya fermentlərinin rolunu və aparıcı ilə gecikən zəncirin fərqini izah etmək
  • Mezelson–Stal təcrübəsinin nəticələrini və replikasiya müddətini hesablamaq
  • lac operonunun müxtəlif şəraitdə və mutantlarda işini proqnozlaşdırmaq
  • Eukariotlarda tənzimin səviyyələrini və epigenetik mexanizmləri təsvir etmək

Sənin neyronların və qaraciyər hüceyrələrin eyni genoma malikdir, amma tamamilə fərqli zülallar hazırlayır. Üstəlik, hər hüceyrə bölünməsindən əvvəl diploid genomun təxminən 6,4 milyard nukleotid cütü çox az səhvlə surətlənir. Bu dərsdə iki sualın cavabını axtaracağıq: DNT necə dəqiq surətlənir və hüceyrə hansı geni nə vaxt «yandıracağını» necə seçir?

DNT-nin replikasiyası

Replikasiya yarımkonservativdir: hər yeni molekulda bir köhnə və bir yeni zəncir olur. 1958-ci ildə M. Mezelson və F. Stal bunu sübut etdilər. Onlar E. coli bakteriyalarını ağır ¹⁵N izotopu olan mühitdə, sonra isə yüngül ¹⁴N olan mühitdə becərdilər və DNT-ni sezium xlorid məhlulunda sıxlığa görə sentrifuqa ilə ayırdılar. Birinci nəsildən sonra yalnız bir — hibrid (¹⁵N/¹⁴N) zolaq, ikinci nəsildən sonra hibrid və yüngül zolaqlar bərabər miqdarda göründü.

Hibrid molekulların payı = 2 ÷ 2ⁿ (n ≥ 1)

Burada

n
¹⁴N mühitində keçən nəsillərin sayı
2
iki ilkin ağır zəncir heç vaxt itmir və həmişə iki hibrid molekulda qalır

Bir ağır molekuldan n nəsildən sonra 2ⁿ molekul yaranır; qalanları yüngüldür.

Nümunə 1: Mezelson–Stal

Məsələ

a) ¹⁴N mühitində 3 nəsildən sonra DNT-nin neçə faizi hibrid, neçə faizi yüngül olacaq? b) Replikasiya konservativ olsaydı (köhnə ikiqat spiral bütöv qalsaydı), birinci nəsildən sonra hansı zolaqlar görünərdi?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) 2³ = 8 molekul; hibrid 2 ÷ 8 = 25%, yüngül 75%, ağır — 0%.
b) Konservativ model: 1 ağır + 1 yüngül molekul → iki zolaq (ağır və yüngül), hibrid yoxdur. Təcrübədə isə bir hibrid zolaq görüldü — konservativ model rədd edildi.
Ferment / zülalVəzifəsi
HelikazaHidrogen rabitələrini qıraraq ikiqat spiralı açır
Tək zəncirə birləşən zülallar (SSB)Ayrılmış zəncirlərin yenidən birləşməsinə mane olur
Topoizomeraza (bakteriyalarda hiraza)Çəngəlin qarşısında yaranan burulma gərginliyini aradan qaldırır
PraymazaQısa RNT-praymer sintez edir
DNT-polimeraza III (bakteriyalar)Praymerin 3′ ucuna nukleotidlər əlavə edir (5′→3′); 3′→5′ ekzonukleaza fəallığı ilə səhvləri düzəldir
DNT-polimeraza I (bakteriyalar)RNT-praymerləri çıxarır və yerini DNT ilə doldurur
DNT-liqazaOkazaki fraqmentləri arasındakı qırıqları tikir
Telomeraza (eukariotlar)Öz RNT matrisi ilə xromosomların uclarını (telomerləri) uzadır

DNT-polimeraza yalnız mövcud zəncirin 3′ ucunu uzada bilir, zəncirlər isə antiparaleldir. Ona görə replikasiya çəngəlində aparıcı zəncir fasiləsiz, gecikən zəncir isə qısa hissələrlə — Okazaki fraqmentləri ilə (bakteriyalarda 1000–2000, eukariotlarda 100–200 nukleotid) qurulur. Bakteriyanın halqavi xromosomunda bir replikasiya başlanğıcı var, eukariot xromosomlarında isə minlərlə başlanğıc, çəngəllər isə hər iki istiqamətdə hərəkət edir. Səhvlərin düzəldilməsi və uyğunsuzluqların təmiri sayəsində bir replikasiyada təxminən 10⁹–10¹⁰ nukleotidə bir səhv qalır.

t = G / (2 · v · n)t = G / (2 · v · n)

Burada

t
replikasiya müddəti, s
G
surətlənən DNT-nin uzunluğu, nukleotid cütü
v
bir çəngəlin sürəti, nukleotid/s
n
eyni vaxtda işləyən başlanğıcların sayı (hər başlanğıcda 2 çəngəl)

Başlanğıclar bərabər paylanıb və eyni vaxtda işə düşürsə, düstur doğrudur.

Nümunə 2: replikasiya nə qədər çəkir?

Məsələ

a) E. coli genomu 4,6 milyon n.c., çəngəlin sürəti ≈ 1000 nukleotid/s, başlanğıc biridir. Replikasiya müddətini tap. b) İnsanın 1-ci xromosomu ≈ 249 milyon n.c.-dir. Çəngəl 50 nukleotid/s sürətlə hərəkət etsə, bir başlanğıcla nə qədər vaxt lazım olardı? S-fazanı 8 saatda bitirmək üçün ən azı neçə başlanğıc lazımdır?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) t = 4,6 · 10⁶ ÷ (2 · 1000) = 2300 s ≈ 38 dəq. Maraqlıdır ki, yaxşı şəraitdə E. coli təxminən 20 dəqiqədə bölünə bilir: o, əvvəlki replikasiya bitməmiş yenisini başlayır.
b) t = 249 · 10⁶ ÷ (2 · 50) ≈ 2,5 · 10⁶ s ≈ 29 gün!
n = 249 · 10⁶ ÷ (2 · 50 · 28 800 s) ≈ 86,5 → ən azı 87 başlanğıc. Real hüceyrələrdə hər xromosomda yüzlərlə başlanğıc işləyir.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Prokariotlarda tənzim: lac operonu

Operon bir promotor və operatorla birlikdə idarə olunan gen qrupudur (F. Jakob və J. Mono, 1961; Nobel mükafatı, 1965). E. coli-nin lac operonunda üç struktur gen var: lacZ (β-qalaktozidaza laktozanı qlükoza və qalaktozaya parçalayır), lacY (permeaza laktozanı hüceyrəyə daşıyır) və lacA (transasetilaza). Ayrıca yerləşən lacI geni represor zülalını kodlaşdırır. Laktoza yoxdursa, represor operatora birləşir və RNT-polimerazanın yolunu kəsir. Laktoza varsa, onun izomeri allolaktoza (induktor) represora birləşir, onun formasını dəyişir və represor operatordan ayrılır. Üstəlik, qlükoza az olanda hüceyrədə tsiklik AMF artır; CAP–tsiklik AMF kompleksi promotorun yanına birləşir və transkripsiyanı güclü şəkildə artırır — bu, müsbət nəzarətdir.

QlükozaLaktozaRepresor operatorda?CAP–tsAMF bağlıdır?Transkripsiya
+−BəliXeyrDemək olar ki, yoxdur
++XeyrXeyrZəif
−+XeyrBəliGüclü
−−BəliBəliDemək olar ki, yoxdur
Operon yalnız laktoza olanda və qlükoza olmayanda tam gücü ilə işləyir: bakteriya əvvəlcə «daha asan» yanacaq olan qlükozanı istifadə edir.

Nümunə 3: lac mutantları

Məsələ

Qlükozasız mühitdə lacZ geninin ifadəsini proqnozlaşdır: a) lacI⁻ (represor işləmir), laktoza yoxdur; b) Oᶜ (operator represoru tanımır), laktoza yoxdur; c) lacIˢ (represor allolaktozanı bağlaya bilmir), laktoza var; d) qismən diploid: xromosomda lacI⁻, plazmiddə lacI⁺, laktoza yoxdur.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) Represor yoxdur → operator həmişə açıqdır → daimi (konstitutiv) ifadə.
b) Represor var, amma operatora birləşə bilmir → yenə konstitutiv ifadə.
c) Represor induktoru «görmür» və operatorda qalır → laktoza olsa belə ifadə yoxdur.
d) Plazmiddəki lacI⁺ geninin represoru sitoplazmada yayılır və xromosomdakı operatora da birləşir → normal tənzim, laktoza olmadıqda ifadə yoxdur. Deməli, lacI⁺ dominantdır və trans təsir edir, operator isə yalnız cis — öz DNT-si üzərində təsir göstərir.

Eukariotlarda genlərin tənzimi

  1. Xromatin səviyyəsi: histonların asetilləşməsi xromatini açır və transkripsiyanı asanlaşdırır, deasetilləşmə isə onu sıxlaşdırır (heteroxromatin).
  2. Transkripsiya: RNT-polimeraza II promotora (məs., TATA qutusuna) ümumi transkripsiya faktorları ilə birləşir; enhanserlərə və saylenserlərə birləşən aktivator və represorlar DNT-nin ilgək yaratması sayəsində on minlərlə nukleotid məsafədən təsir edə bilir.
  3. RNT-nin emalı: 5′-kep, poli-A quyruq və alternativ splaysinq — bir gendən bir neçə müxtəlif zülal alınır; insanın çoxekzonlu genlərinin böyük əksəriyyəti alternativ splaysinqə uğrayır.
  4. iRNT-nin stabilliyi və translyasiya: mikroRNT-lər iRNT-yə komplementar birləşərək onun parçalanmasına və ya translyasiyanın dayanmasına səbəb olur.
  5. Translyasiyadan sonra: fosforlaşma zülalı aktivləşdirir və ya söndürür, ubikvitinlə «nişanlanmış» zülallar proteasomda parçalanır.

Epigenetika

EpigenetikaTərif

DNT-nin nukleotid ardıcıllığı dəyişmədən gen fəallığında baş verən və hüceyrə bölünmələri zamanı (bəzən nəsillər boyu) ötürülən dəyişikliklərin öyrənilməsi.

Əsas mexanizm DNT-nin metilləşməsidir: CpG dinukleotidlərindəki sitozinə metil qrupu birləşir (5-metilsitozin). Promotorun metilləşməsi adətən geni susdurur. Replikasiyadan sonra yeni zəncir hələ metilləşməyib, lakin xüsusi metiltransferaza köhnə zəncirin nümunəsinə əsasən metil qruplarını köçürür — «yaddaş» belə qorunur. Digər nümunələr: X-xromosomun inaktivasiyası (qadın məməlilərin hər hüceyrəsində bir X xromosomu sıxlaşaraq Barr cisimciyinə çevrilir; ala-bula pişiklərin rəngli ləkələri məhz buna görədir) və genomik imprintinq (bəzi genlər, məsələn IGF2, yalnız atadan və ya yalnız anadan gələn alleldən ifadə olunur).

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Yuxarı zəncirdə CG cütlərini (CpG) tap. Aşağı zənciri sağdan sola (5′→3′) oxuyanda hər CG-nin qarşısında yenə CG görəcəksən: CpG yerləri simmetrikdir, buna görə metilləşmə replikasiyadan sonra hər iki zəncirdə bərpa oluna bilir.
1 / 6

Yadda saxla

  • Replikasiya yarımkonservativdir; ¹⁴N mühitində n nəsildən sonra hibrid DNT-nin payı 2/2ⁿ-dir.
  • Polimeraza yalnız 5′→3′ istiqamətdə və praymerdən qurur: aparıcı zəncir fasiləsiz, gecikən zəncir Okazaki fraqmentləri ilə.
  • lac operonu laktoza olanda (represor ayrılır) və qlükoza olmayanda (CAP–tsAMF) maksimum işləyir.
  • Represor trans, operator isə cis təsir edir.
  • Eukariotlarda tənzim xromatin, transkripsiya, splaysinq, iRNT və zülal səviyyəsində gedir; DNT metilləşməsi ardıcıllığı dəyişmədən genləri susdurur.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Mezelson–Stal təcrübəsində ¹⁴N mühitində 2 nəsildən sonra DNT necə paylanacaq?