Sənin neyronların və qaraciyər hüceyrələrin eyni genoma malikdir, amma tamamilə fərqli zülallar hazırlayır. Üstəlik, hər hüceyrə bölünməsindən əvvəl diploid genomun təxminən 6,4 milyard nukleotid cütü çox az səhvlə surətlənir. Bu dərsdə iki sualın cavabını axtaracağıq: DNT necə dəqiq surətlənir və hüceyrə hansı geni nə vaxt «yandıracağını» necə seçir?
DNT-nin replikasiyası
Replikasiya yarımkonservativdir: hər yeni molekulda bir köhnə və bir yeni zəncir olur. 1958-ci ildə M. Mezelson və F. Stal bunu sübut etdilər. Onlar E. coli bakteriyalarını ağır ¹⁵N izotopu olan mühitdə, sonra isə yüngül ¹⁴N olan mühitdə becərdilər və DNT-ni sezium xlorid məhlulunda sıxlığa görə sentrifuqa ilə ayırdılar. Birinci nəsildən sonra yalnız bir — hibrid (¹⁵N/¹⁴N) zolaq, ikinci nəsildən sonra hibrid və yüngül zolaqlar bərabər miqdarda göründü.
Burada
- n
- ¹⁴N mühitində keçən nəsillərin sayı
- 2
- iki ilkin ağır zəncir heç vaxt itmir və həmişə iki hibrid molekulda qalır
Bir ağır molekuldan n nəsildən sonra 2ⁿ molekul yaranır; qalanları yüngüldür.
Nümunə 1: Mezelson–Stal
Məsələ
a) ¹⁴N mühitində 3 nəsildən sonra DNT-nin neçə faizi hibrid, neçə faizi yüngül olacaq? b) Replikasiya konservativ olsaydı (köhnə ikiqat spiral bütöv qalsaydı), birinci nəsildən sonra hansı zolaqlar görünərdi?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) Konservativ model: 1 ağır + 1 yüngül molekul → iki zolaq (ağır və yüngül), hibrid yoxdur. Təcrübədə isə bir hibrid zolaq görüldü — konservativ model rədd edildi.
| Ferment / zülal | Vəzifəsi |
|---|---|
| Helikaza | Hidrogen rabitələrini qıraraq ikiqat spiralı açır |
| Tək zəncirə birləşən zülallar (SSB) | Ayrılmış zəncirlərin yenidən birləşməsinə mane olur |
| Topoizomeraza (bakteriyalarda hiraza) | Çəngəlin qarşısında yaranan burulma gərginliyini aradan qaldırır |
| Praymaza | Qısa RNT-praymer sintez edir |
| DNT-polimeraza III (bakteriyalar) | Praymerin 3′ ucuna nukleotidlər əlavə edir (5′→3′); 3′→5′ ekzonukleaza fəallığı ilə səhvləri düzəldir |
| DNT-polimeraza I (bakteriyalar) | RNT-praymerləri çıxarır və yerini DNT ilə doldurur |
| DNT-liqaza | Okazaki fraqmentləri arasındakı qırıqları tikir |
| Telomeraza (eukariotlar) | Öz RNT matrisi ilə xromosomların uclarını (telomerləri) uzadır |
DNT-polimeraza yalnız mövcud zəncirin 3′ ucunu uzada bilir, zəncirlər isə antiparaleldir. Ona görə replikasiya çəngəlində aparıcı zəncir fasiləsiz, gecikən zəncir isə qısa hissələrlə — Okazaki fraqmentləri ilə (bakteriyalarda 1000–2000, eukariotlarda 100–200 nukleotid) qurulur. Bakteriyanın halqavi xromosomunda bir replikasiya başlanğıcı var, eukariot xromosomlarında isə minlərlə başlanğıc, çəngəllər isə hər iki istiqamətdə hərəkət edir. Səhvlərin düzəldilməsi və uyğunsuzluqların təmiri sayəsində bir replikasiyada təxminən 10⁹–10¹⁰ nukleotidə bir səhv qalır.
Burada
- t
- replikasiya müddəti, s
- G
- surətlənən DNT-nin uzunluğu, nukleotid cütü
- v
- bir çəngəlin sürəti, nukleotid/s
- n
- eyni vaxtda işləyən başlanğıcların sayı (hər başlanğıcda 2 çəngəl)
Başlanğıclar bərabər paylanıb və eyni vaxtda işə düşürsə, düstur doğrudur.
Nümunə 2: replikasiya nə qədər çəkir?
Məsələ
a) E. coli genomu 4,6 milyon n.c., çəngəlin sürəti ≈ 1000 nukleotid/s, başlanğıc biridir. Replikasiya müddətini tap. b) İnsanın 1-ci xromosomu ≈ 249 milyon n.c.-dir. Çəngəl 50 nukleotid/s sürətlə hərəkət etsə, bir başlanğıcla nə qədər vaxt lazım olardı? S-fazanı 8 saatda bitirmək üçün ən azı neçə başlanğıc lazımdır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) t = 249 · 10⁶ ÷ (2 · 50) ≈ 2,5 · 10⁶ s ≈ 29 gün!
n = 249 · 10⁶ ÷ (2 · 50 · 28 800 s) ≈ 86,5 → ən azı 87 başlanğıc. Real hüceyrələrdə hər xromosomda yüzlərlə başlanğıc işləyir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Prokariotlarda tənzim: lac operonu
Operon bir promotor və operatorla birlikdə idarə olunan gen qrupudur (F. Jakob və J. Mono, 1961; Nobel mükafatı, 1965). E. coli-nin lac operonunda üç struktur gen var: lacZ (β-qalaktozidaza laktozanı qlükoza və qalaktozaya parçalayır), lacY (permeaza laktozanı hüceyrəyə daşıyır) və lacA (transasetilaza). Ayrıca yerləşən lacI geni represor zülalını kodlaşdırır. Laktoza yoxdursa, represor operatora birləşir və RNT-polimerazanın yolunu kəsir. Laktoza varsa, onun izomeri allolaktoza (induktor) represora birləşir, onun formasını dəyişir və represor operatordan ayrılır. Üstəlik, qlükoza az olanda hüceyrədə tsiklik AMF artır; CAP–tsiklik AMF kompleksi promotorun yanına birləşir və transkripsiyanı güclü şəkildə artırır — bu, müsbət nəzarətdir.
| Qlükoza | Laktoza | Represor operatorda? | CAP–tsAMF bağlıdır? | Transkripsiya |
|---|---|---|---|---|
| + | − | Bəli | Xeyr | Demək olar ki, yoxdur |
| + | + | Xeyr | Xeyr | Zəif |
| − | + | Xeyr | Bəli | Güclü |
| − | − | Bəli | Bəli | Demək olar ki, yoxdur |
Nümunə 3: lac mutantları
Məsələ
Qlükozasız mühitdə lacZ geninin ifadəsini proqnozlaşdır: a) lacI⁻ (represor işləmir), laktoza yoxdur; b) Oᶜ (operator represoru tanımır), laktoza yoxdur; c) lacIˢ (represor allolaktozanı bağlaya bilmir), laktoza var; d) qismən diploid: xromosomda lacI⁻, plazmiddə lacI⁺, laktoza yoxdur.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) Represor var, amma operatora birləşə bilmir → yenə konstitutiv ifadə.
c) Represor induktoru «görmür» və operatorda qalır → laktoza olsa belə ifadə yoxdur.
d) Plazmiddəki lacI⁺ geninin represoru sitoplazmada yayılır və xromosomdakı operatora da birləşir → normal tənzim, laktoza olmadıqda ifadə yoxdur. Deməli, lacI⁺ dominantdır və trans təsir edir, operator isə yalnız cis — öz DNT-si üzərində təsir göstərir.
Eukariotlarda genlərin tənzimi
- Xromatin səviyyəsi: histonların asetilləşməsi xromatini açır və transkripsiyanı asanlaşdırır, deasetilləşmə isə onu sıxlaşdırır (heteroxromatin).
- Transkripsiya: RNT-polimeraza II promotora (məs., TATA qutusuna) ümumi transkripsiya faktorları ilə birləşir; enhanserlərə və saylenserlərə birləşən aktivator və represorlar DNT-nin ilgək yaratması sayəsində on minlərlə nukleotid məsafədən təsir edə bilir.
- RNT-nin emalı: 5′-kep, poli-A quyruq və alternativ splaysinq — bir gendən bir neçə müxtəlif zülal alınır; insanın çoxekzonlu genlərinin böyük əksəriyyəti alternativ splaysinqə uğrayır.
- iRNT-nin stabilliyi və translyasiya: mikroRNT-lər iRNT-yə komplementar birləşərək onun parçalanmasına və ya translyasiyanın dayanmasına səbəb olur.
- Translyasiyadan sonra: fosforlaşma zülalı aktivləşdirir və ya söndürür, ubikvitinlə «nişanlanmış» zülallar proteasomda parçalanır.
Epigenetika
EpigenetikaTərif
DNT-nin nukleotid ardıcıllığı dəyişmədən gen fəallığında baş verən və hüceyrə bölünmələri zamanı (bəzən nəsillər boyu) ötürülən dəyişikliklərin öyrənilməsi.
Əsas mexanizm DNT-nin metilləşməsidir: CpG dinukleotidlərindəki sitozinə metil qrupu birləşir (5-metilsitozin). Promotorun metilləşməsi adətən geni susdurur. Replikasiyadan sonra yeni zəncir hələ metilləşməyib, lakin xüsusi metiltransferaza köhnə zəncirin nümunəsinə əsasən metil qruplarını köçürür — «yaddaş» belə qorunur. Digər nümunələr: X-xromosomun inaktivasiyası (qadın məməlilərin hər hüceyrəsində bir X xromosomu sıxlaşaraq Barr cisimciyinə çevrilir; ala-bula pişiklərin rəngli ləkələri məhz buna görədir) və genomik imprintinq (bəzi genlər, məsələn IGF2, yalnız atadan və ya yalnız anadan gələn alleldən ifadə olunur).
İnteraktiv
Yadda saxla
- Replikasiya yarımkonservativdir; ¹⁴N mühitində n nəsildən sonra hibrid DNT-nin payı 2/2ⁿ-dir.
- Polimeraza yalnız 5′→3′ istiqamətdə və praymerdən qurur: aparıcı zəncir fasiləsiz, gecikən zəncir Okazaki fraqmentləri ilə.
- lac operonu laktoza olanda (represor ayrılır) və qlükoza olmayanda (CAP–tsAMF) maksimum işləyir.
- Represor trans, operator isə cis təsir edir.
- Eukariotlarda tənzim xromatin, transkripsiya, splaysinq, iRNT və zülal səviyyəsində gedir; DNT metilləşməsi ardıcıllığı dəyişmədən genləri susdurur.