- Xordalıların üç əsas əlamətini adlandırmaq və bədən planını onurğasızlarınkı ilə müqayisə etmək
- Neştərçənin quruluşunu kəlləsizlərin nümunəsi kimi izah etmək
- Çay xanısının skeletini, üzgəclərini, qan dövranını, tənəffüsünü və hiss orqanlarını təsvir etmək
- Qığırdaqlı və sümüklü balıqları fərqləndirmək, Xəzər balıqlarının qorunmasını izah etmək
Xəzərin nərə balıqları dünyada məşhurdur, amma az adam bilir ki, nərənin skeletində bütün ömrü boyu elastik bir çubuq — xorda qalır. Belə bir çubuq sənin rüşeym inkişafının ilk həftələrində də olub. Nərəni, dəniz qumunda yaşayan kiçik neştərçəni və insanı eyni tipdə — Xordalılar tipində birləşdirən məhz bu çubuqdur. Bu dərsdə tipin əlamətlərini, onun ən sadə nümayəndəsini və ilk onurğalıları — balıqları öyrənəcəksən.
Xordalılar tipinin əlamətləri
bel tərəfdə, həzm borusunun üstündə uzanan, bölünməyən elastik daxili skelet çubuğu. Bütün xordalılarda rüşeymdə yaranır; neştərçədə ömür boyu qalır, onurğalıların çoxunda onurğa sütunu ilə əvəz olunur.
- xordaox skeleti; onurğalılarda yerini onurğaya verir
- borulu sinir sistemixordanın üstündə, bel tərəfdə yerləşən içi boş boru; onurğalılarda onun ön hissəsi baş beyinə çevrilir
- qəlsəmə yarıqlarıudlağın divarındakı dəliklər; suda yaşayanlarda ömür boyu, quruda yaşayanlarda yalnız rüşeymdə olur
Üç əlamət ən azı rüşeym dövründə bütün xordalılarda olur. Əlavə olaraq: ürək qarın tərəfdədir, qan-damar sistemi qapalıdır, simmetriya ikitərəflidir, bədən boşluğu ikincidir.
Qayda — «yuxarıdan aşağı»: xordalının eninə kəsiyində bel tərəfdən qarın tərəfə doğru sinir borusu → xorda → həzm borusu → ürək (qarın damarı) gəlir. Soxulcanda və xərçəngdə yerləşmə əksinədir: sinir zənciri qarın tərəfdə, ürək və ya bel damarı bel tərəfdədir. Xordalılar tipi iki yarımtipə bölünür: Kəlləsizlər (Başıxordalılar sinfi — neştərçə) və Kəlləlilər, yəni onurğalılar (balıqlar, suda-quruda yaşayanlar, sürünənlər, quşlar, məməlilər).
Hansı heyvanlarda ən azı rüşeym dövründə xorda və borulu sinir sistemi olur?
1) neştərçə
2) kalmar
3) nərə balığı
4) dəniz ulduzu
5) insan
6) çay xərçəngi
A) 2, 4, 6 B) 1, 3, 5 C) 1, 2, 3 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
1) Neştərçə — kəlləsiz xordalı ✓.
2) Kalmar — molyusk ✗.
3) Nərə — sümüklü balıq, xordası ömür boyu qalır ✓.
4) Dəniz ulduzu — iynədərili ✗.
5) İnsan — rüşeymdə xorda var, sonra onurğa yaranır ✓.
6) Çay xərçəngi — buğumayaqlı, qarın sinir zənciri var ✗.
Doğru cavab: B) 1, 3, 5.
Kəlləsizlər: neştərçə
Neştərçə 8 sm-ə qədər uzunluğu olan kiçik dəniz heyvanıdır; Qara və Aralıq dənizlərinin dayaz, qumlu dibində yaşayır — bədənini quma basdırıb yalnız ön ucunu çıxarır. Bədəni yanlardan yastılanıb, iki ucu şişdir (adı cərrah neştərindən gəlir). Kəlləsi, ayrıca başı, beyni və cüt ətrafları yoxdur, xorda isə bütün ömrü boyu qalır. Buna görə neştərçə xordalıların sadə əcdadının «canlı modeli» sayılır.
| Sistem | Neştərçədə |
|---|---|
| Qidalanma və həzm | süzücüdür: ağızətrafı çıxıntılar su ilə gələn xırda orqanizmləri tutur; udlaq → bağırsaq → anal dəlik, qaraciyər çıxıntısı var |
| Tənəffüs | udlaq divarındakı 100-dən çox cüt qəlsəmə yarığı və bədən səthi ilə |
| Qan-damar | qapalıdır, bir qan dövranı dairəsi; ürək yoxdur — qanı qarın aortası yığılaraq hərəkətə gətirir; qan rəngsizdir |
| İfrazat | çoxlu cüt nefridi |
| Sinir və hiss | sinir borusu; baş beyin ayrılmayıb, borunun divarında işığa həssas hüceyrələr var |
| Çoxalma | ayrıcinslidir, mayalanma suda (xarici), inkişaf sürfə ilə |
Neştərçə üçün doğru mülahizələri müəyyən edin.
1) xorda bütün ömrü boyu saxlanılır
2) ikikameralı ürəyi var
3) qan-damar sistemi qapalıdır
4) baş beyni beş şöbədən ibarətdir
5) qəlsəmə yarıqları udlağın divarındadır
6) cüt üzgəcləri var
A) 1, 2, 4 B) 2, 4, 6 C) 1, 3, 6 D) 3, 4, 5 E) 1, 3, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
2) Səhv — ürəyi yoxdur, qanı qarın aortası vurur.
3) Doğru — qan yalnız damarlarda axır.
4) Səhv — baş beyin ayrılmayıb; beş şöbəli beyin balıqlardan başlayır.
5) Doğru.
6) Səhv — cüt ətraflar (cüt üzgəclər) ilk dəfə balıqlarda yaranır.
Doğru cavab: E) 1, 3, 5.
Balıqlar: qığırdaqlı və sümüklü
Balıqlar kəlləlilərin ən qədim və ən çoxsaylı qrupudur (35 mindən çox növ). Onlarda ilk dəfə çənələr və cüt ətraflar — cüt üzgəclər yaranıb. Balıqlar suda yaşayır, qəlsəmələrlə tənəffüs edir, ürəkləri ikikameralıdır, bir qan dövranı dairəsi var və bədən temperaturu suyun temperaturundan asılıdır. Proqramda iki sinif öyrənilir: Qığırdaqlı balıqlar (akulalar və skatlar) və Sümüklü balıqlar.
| Əlamət | Qığırdaqlı balıqlar | Sümüklü balıqlar |
|---|---|---|
| Skelet | bütünlüklə qığırdaq | sümük (nərəkimilərdə əsasən qığırdaq) |
| Qəlsəmə qapağı | yoxdur; 5–7 cüt qəlsəmə yarığı ayrıca açılır | var |
| Üzmə qovuğu | yoxdur | əksəriyyətində var |
| Ağız | başın alt tərəfində, eninə yarıq kimi | adətən başın ön ucunda |
| Mayalanma | daxili | əksəriyyətində xarici, suda |
| Nümunələr | köpək balıqları (akulalar), skatlar | nərə, çay xanısı, çəki, kütüm, siyənək |
Sümüklü balıqların əksəriyyəti şüaüzgəclilərdir (xanı, çəki, kütüm). Nərəkimilər ayrıca qrupdur: skeletləri əsasən qığırdaqdır, xordaları ömür boyu qalır, bədən boyu 5 sıra sümük lövhə uzanır, ağız başın alt tərəfində, qarşısında bığcıqlar var. Pəncəüzgəclilər (latimeriya) və ikitənəffüslülər isə əzələli cüt üzgəclərə və ya ağciyərəbənzər tənəffüs orqanlarına malikdir — onlar suda-quruda yaşayanların qohumlarıdır.
Uyğunluğu müəyyən edin.
1. Qığırdaqlı balıqlar 2. Sümüklü balıqlar
a. qəlsəmə yarıqları xaricə ayrıca açılır
b. əksəriyyətində üzmə qovuğu var
c. qəlsəmələri qapaqla örtülüdür
d. mayalanma daxilidir
e. nərə və kütüm bu sinfə aiddir
A) 1 – b, d; 2 – a, c, e B) 1 – a, d; 2 – b, c, e C) 1 – a, c; 2 – b, d, e D) 1 – a, d, e; 2 – b, c E) 1 – d; 2 – a, b, c, e
Həllini göstərHəllini gizlət
b — üzmə qovuğu → sümüklü (2).
c — qəlsəmə qapağı → sümüklü (2).
d — daxili mayalanma → qığırdaqlı (1).
e — nərə skeleti əsasən qığırdaq olsa da, Sümüklü balıqlar sinfinə aiddir → 2. Bu, ən çox səhv edilən bənddir.
1 – a, d; 2 – b, c, e.
Doğru cavab: B.
Çay xanısı: sümüklü balığın quruluşu
Çay xanısının bədəni baş, gövdə və quyruqdan ibarətdir: baş gövdədən qəlsəmə qapaqlarının kənarında, gövdə quyruqdan anal dəliyin yanında ayrılır. Dərisi kirəmit kimi düzülmüş sümük pulcuqlarla örtülüb, dəri vəzilərinin seliyi suda sürtünməni azaldır. Pulcuqlardakı illik halqalara görə balığın yaşını təyin edirlər. Bədənin hər iki yanında yan xətt uzanır.
- döş, qarındönmə, dayanma, yuxarı-aşağı hərəkət
- quyruqəsas hərəkət orqanı — balığı irəli itələyir
- bel, analbədəni dik saxlayır, aşmağa qoymur
Çay xanısında cüt və tək üzgəclərin sayı bərabərdir: 4 = 4, cəmi 8 üzgəc.
| Sistem | Çay xanısında |
|---|---|
| Skelet | kəllə (beyin qutusu, çənələr, qəlsəmə qövsləri, qəlsəmə qapaqları); onurğa sütunu 2 şöbədir — gövdə və quyruq; qabırğalar gövdə fəqərələrinə birləşir; üzgəc şüaları |
| Həzm | dişli ağız (yırtıcıdır), udlaq, qida borusu, mədə, bağırsaq, anal dəlik; qaraciyər öd kisəsi ilə, mədəaltı vəzi |
| Üzmə qovuğu | bağırsağın çıxıntısından inkişaf edən, qazla dolu kisə; həcmini dəyişib balığın sıxlığını tənzimləyir, balıq az enerji sərf edərək lazım olan dərinlikdə qalır |
| Tənəffüs | 4 cüt qəlsəmə qövsündə qəlsəmə yarpaqcıqları; su ağızdan girir, qəlsəmələri yuyur, qəlsəmə qapaqlarının altından çıxır, O₂ sudan qana keçir |
| Qan-damar | ikikameralı ürək (qulaqcıq + mədəcik), bir qan dövranı dairəsi; ürəkdə yalnız venoz qan var |
| İfrazat | onurğa boyunca iki lentşəkilli gövdə böyrəyi → sidik axarları → sidik kisəsi → anal dəliyin arxasındakı dəlik |
| Sinir və hiss | baş beyin 5 şöbəlidir, beyincik yaxşı inkişaf edib (üzmədə hərəkətlərin koordinasiyası); göz qapaqları yoxdur; burun dəlikləri iybilmə üçündür; yalnız daxili qulaq (eşitmə və tarazlıq); yan xətt suyun axınını, təzyiqini və maneələri hiss edir |
| Çoxalma | ayrıcinslidir; yazda dişi kürü, erkək süd (spermatozoidlər) tökür, mayalanma xaricidir; kürü → sarılıq kisəli sürfə → körpə balıq → yetkin balıq |
Balığın yeganə qan dövranı dairəsi: qan dövr ərzində ürəkdən bir dəfə keçir, ona görə də ürəkdə yalnız venoz qan olur.
Çay xanısında qanın ürəkdən başlayaraq keçdiyi hissələri ardıcıllıqla düzün:
1) bel aortası
2) qəlsəmə kapilyarları
3) mədəcik
4) qarın aortası
5) quyruq əzələlərinin kapilyarları
Həllini göstərHəllini gizlət
Kodlaşdırılmış cavab: 34215.
Çay xanısı üçün hansı ifadələr doğrudur?
1) ürəyi ikikameralıdır, bir qan dövranı dairəsi var
2) bel aortasında venoz qan axır
3) yan xətt suyun hərəkətini qəbul edir
4) gözlərinin qapaqları var
5) qabırğalar quyruq fəqərələrinə birləşir
6) üzmə qovuğu bağırsağın çıxıntısından inkişaf edir
A) 1, 3, 6 B) 2, 4, 5 C) 1, 2, 3 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 6
Həllini göstərHəllini gizlət
2) Səhv — qan qəlsəmələrdən keçib bel aortasına arterial qan kimi gəlir; venoz qan qarın aortasındadır.
3) Doğru.
4) Səhv — balıqların göz qapaqları yoxdur, gözləri su ilə yuyulur.
5) Səhv — qabırğalar gövdə fəqərələrinə birləşir.
6) Doğru.
Doğru cavab: A) 1, 3, 6.
Çay xanısında: X — cüt üzgəclərin sayı, Y — tək üzgəclərin sayı, Z — qəlsəmə qövslərinin ümumi sayı (iki tərəfdə), W — onurğa sütununun şöbələrinin sayı. X + Y + Z + W cəmini hesablayın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Y = 2 bel + 1 anal + 1 quyruq = 4.
Z = 4 cüt = 8.
W = 2 (gövdə və quyruq; boyun şöbəsi yoxdur).
X + Y + Z + W = 4 + 4 + 8 + 2 = 18.
Xəzər və Kür balıqları, onların qorunması
Xəzərdə və Kürdə bölgə, nərə, uzunburun, kütüm, Xəzər qızılbalığı, siyənəklər, çəki, sıf və naqqa yaşayır. Nərəkimilər, kütüm və qızılbalıq keçici balıqlardır: dənizdə böyüyür, kürü tökmək üçün çaylara qalxırlar. Həddindən artıq ov və brakonyerlik, çaylardakı bəndlərin kürütökmə yerlərinə yolu kəsməsi və suyun çirklənməsi onların sayını kəskin azaldıb. Buna görə nərə ovu ciddi məhdudlaşdırılıb, balıqartırma zavodlarında yetişdirilən körpə balıqlar Kürə və Xəzərə buraxılır, Xəzər qızılbalığı və bəzi nərə növləri Azərbaycanın Qırmızı kitabına daxil edilib.
Növbəti dərs «Suda-quruda yaşayanlar və sürünənlər» balıqlardan quruya keçidi göstərir: ağciyər, beşbarmaqlı ətraflar, üçkameralı ürək və iki qan dövranı dairəsi.
Əsas fikirlər
- Xordalıların üç əsas əlaməti: xorda, borulu sinir sistemi və udlaqda qəlsəmə yarıqları; ürək qarın tərəfdədir.
- Neştərçə (Kəlləsizlər, Başıxordalılar sinfi): xorda ömür boyu, ürək yoxdur, qan qapalı sistemdə qarın aortası ilə hərəkət edir.
- Qığırdaqlı balıqlarda qəlsəmə qapağı və üzmə qovuğu yoxdur, mayalanma daxilidir; nərə sümüklü balıqdır, amma xordası ömür boyu qalır.
- Çay xanısında 4 cüt və 4 tək üzgəc, 2 şöbəli onurğa, gövdə fəqərələrində qabırğalar, 4 cüt qəlsəmə qövsü var.
- Balığın ürəyi ikikameralıdır və yalnız venoz qan saxlayır; qarın aortası venoz, bel aortası arterial qan daşıyır.
- Keçici balıqlar (nərəkimilər, kütüm, qızılbalıq) kürü tökmək üçün çaylara qalxır; onları ov məhdudiyyəti, balıqartırma və Qırmızı kitab qoruyur.
Özünü yoxla
12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.