Xəzər suitisi dünyada yalnız Xəzər dənizində yaşayır və əsasən balıqla, xüsusilə kilkə ilə qidalanır. Kilkə isə suda üzən xırda xərçəngkimiləri yeyir, onlar da mikroskopik yosunlarla qidalanır. Bu zəncirin bir həlqəsi zəifləsə, nə baş verər? Təbiətdə hər şey bir-biri ilə bağlıdır — bu əlaqələri ekologiya öyrənir.
Ekosistem nədir?
EkosistemTərif
Müəyyən ərazidə birlikdə yaşayan canlılar və onların cansız mühiti; onlar maddələr dövranı və enerji axını ilə bir-birinə bağlıdır. Meşə, göl, dəniz, çəmən və hətta akvarium ekosistemdir.
- Abiotik amillər — cansız təbiətin təsirləri: işıq, temperatur, su, torpaq, havanın tərkibi, suyun duzluluğu.
- Biotik amillər — canlıların bir-birinə təsiri: qidalanma, rəqabət, parazitlik, tozlanma.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Qida zəncirləri və qida şəbəkəsi
Ekosistemdə hər canlı müəyyən rol oynayır. Produsentlər (istehsalçılar) — yaşıl bitkilər və yosunlar — fotosintezlə üzvi maddə yaradır. Konsumentlər (istehlakçılar) hazır qida ilə qidalanır: I dərəcəli konsumentlər bitkiləri, II dərəcəlilər isə I dərəcəliləri yeyir və s. Redusentlər (parçalayıcılar) — bakteriyalar və göbələklər — ölü qalıqları parçalayıb mineral maddələri torpağa və suya qaytarır.
| Həlqə | Quru ekosistemi | Xəzər dənizi |
|---|---|---|
| Produsent | Ot | Mikroskopik yosunlar (fitoplankton) |
| I dərəcəli konsument | Dovşan | Xırda xərçəngkimilər (zooplankton) |
| II dərəcəli konsument | Tülkü | Kilkə |
| III dərəcəli konsument | — | Xəzər suitisi |
Təbiətdə heyvanların çoxu bir növ qida ilə kifayətlənmir: tülkü dovşandan başqa siçan, quş və giləmeyvə də yeyir. Ona görə də qida zəncirləri bir-birinə qarışaraq qida şəbəkəsi yaradır. Şəbəkə nə qədər mürəkkəbdirsə, ekosistem bir o qədər dayanıqlıdır: bir qida mənbəyi azalanda heyvan başqasına keçə bilir.
Enerji axını və 10% qaydası
Qida zəncirinin hər həlqəsində enerjinin böyük hissəsi canlının həyat fəaliyyətinə — hərəkətə, tənəffüsə, bədən istiliyinə sərf olunur və istilik şəklində mühitə yayılır. Növbəti həlqəyə orta hesabla enerjinin yalnız təxminən 10%-i keçir. Buna görə qida zəncirləri adətən 4–5 həlqədən uzun olmur.
Burada
- Eₙ
- bir həlqənin enerjisi
- Eₙ₊₁
- növbəti həlqəyə keçən enerji
Bu, təqribi qaydadır: real ekosistemlərdə keçən pay bir qədər az və ya çox ola bilər.
Ekoloji piramida
Məsələ
Ot → dovşan → tülkü zəncirində otun topladığı enerji 100 000 kC-dur. 10% qaydasına görə dovşanlara və tülkülərə nə qədər enerji keçir? Tülkünün kütləsinin 1 kq artması üçün təxminən neçə kq ot lazımdır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Tülkülər: 10 000 × 0,1 = 1000 kC.
Kütlə üçün də eyni qayda: 1 kq tülkü ← 10 kq dovşan ← 100 kq ot.
Hər pillədə enerji on dəfə azalır, ona görə sxem piramidaya bənzəyir.
İnsan və ekosistemlər
İnsan fəaliyyəti ekosistemlərdəki tarazlığı asanlıqla poza bilər. Çirklənmə, həddindən artıq balıq ovu və yad növlərin gətirilməsi qida zəncirlərini zəiflədir. Məsələn, 1990-cı illərin sonunda gəmilərin ballast suyu ilə təsadüfən gətirilmiş mnemiopsis daraqlı meduzası Xəzərdə sürətlə yayıldı; o, zooplanktonu yeyir və 2000-ci illərin əvvəlində kilkə ovu kəskin azaldı. Xəzər suitisi isə indi nəsli kəsilməkdə olan növ sayılır.
Yadda saxla
- Ekosistem canlılardan və onların cansız mühitindən ibarətdir; onları maddələr dövranı və enerji axını bağlayır.
- Produsentlər qida yaradır, konsumentlər onu istehlak edir, redusentlər ölü qalıqları parçalayır.
- Qida zəncirində ox enerjinin axın istiqamətini göstərir; zəncirlər birləşib qida şəbəkəsi yaradır.
- Növbəti həlqəyə enerjinin yalnız təxminən 10%-i keçir, ona görə zəncirlər qısadır.
- Çirklənmə, həddindən artıq ov və yad növlər ekosistemlərin tarazlığını pozur.