İmtahan otağına daxil olursan və birdən ürəyin bərk döyünür, ağzın quruyur, ovucların tərləyir. Heç kim sənə əmr verməyib, amma bədənin artıq «təhlükəyə» hazırlaşır. Bu dəyişiklikləri böyrəküstü vəzilərin qana buraxdığı bir maddə — adrenalin hormonu yaradır.
Hormonlar və daxili sekresiya vəziləri
HormonTərif
Daxili sekresiya vəzilərinin birbaşa qana buraxdığı və qanla müxtəlif orqanlara daşınan bioloji fəal maddə. Hormon yalnız onu tanıyan reseptorları olan hədəf hüceyrələrə təsir edir.
Daxili sekresiya (endokrin) vəzilərinin axacağı yoxdur, onlar hormonları qana verir. Xarici sekresiya vəziləri (tər, tüpürcək vəziləri) isə öz ifrazatını axacaqlarla bədən səthinə və ya boşluqlara tökür. Mədəaltı vəzi və cinsiyyət vəziləri qarışıq sekresiya vəziləridir: məsələn, mədəaltı vəzi həm həzm şirəsi, həm də Langerhans adacıqlarında insulin və qlükaqon hazırlayır.
| Vəzi | Hormon | Əsas təsiri |
|---|---|---|
| Hipofiz | Böyümə hormonu və başqa vəziləri idarə edən hormonlar | Böyümə; qalxanabənzər, böyrəküstü və cinsiyyət vəzilərinin işini tənzimləyir |
| Qalxanabənzər vəzi | Tiroksin (tərkibində yod var) | Maddələr mübadiləsinin sürəti, böyümə və inkişaf |
| Böyrəküstü vəzilər | Adrenalin, kortizol | Stresə cavab: ürək döyüntüsü və qanda qlükoza artır |
| Mədəaltı vəzi | İnsulin, qlükaqon | Qanda qlükozanı azaldır / artırır |
| Cinsiyyət vəziləri | Testosteron; estrogen, progesteron | Cinsi yetişkənlik, ikinci dərəcəli cinsi əlamətlər |
| Epifiz | Melatonin | Yuxu və oyaqlıq ritmi |
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Sinir və hormonal tənzim
| Əlamət | Sinir tənzimi | Hormonal tənzim |
|---|---|---|
| Siqnal | Elektrik impulsu | Kimyəvi maddə (hormon) |
| Yol | Neyronlar boyunca | Qanla bütün bədənə |
| Sürət | Çox sürətli (millisaniyələr) | Daha yavaş (saniyələrdən günlərə qədər) |
| Təsir müddəti | Qısa | Uzun |
Mənfi əks əlaqə: qanda qlükoza
Sağlam insanda ac qarına qanda qlükozanın miqdarı təxminən 4–5,5 mmol/l olur. Yeməkdən sonra qlükoza artır; mədəaltı vəzi bunu «hiss edir» və insulin buraxır. İnsulin hüceyrələrin qlükozanı udmasını sürətləndirir, qaraciyər və əzələlər isə artıq qlükozanı qlikogen şəklində ehtiyata yığır — səviyyə aşağı düşür. İki yemək arasında qlükoza azalanda mədəaltı vəzi qlükaqon buraxır: qaraciyər qlikogeni parçalayır və qlükozanı qana verir.
Mənfi əks əlaqəTərif
Göstəricinin normadan kənara çıxmasının onu yenidən normaya qaytaran cavabı işə saldığı tənzim mexanizmi. Orqanizmin daxili mühitinin sabitliyi (homeostaz) əsasən belə saxlanılır.
Burada
- c
- qanda qlükozanın qatılığı
- 18
- qlükozanın molyar kütləsi (180 q/mol) ÷ 10
Bəzi ölkələrdə (məsələn, ABŞ və Türkiyədə) qlükoza mq/dl ilə, bəzilərində isə (məsələn, Azərbaycan və Rusiyada) mmol/l ilə ölçülür.
Qanda nə qədər şəkər var?
Məsələ
Elvinin ac qarına analizində qlükoza 90 mq/dl çıxıb. 1) Bu, neçə mmol/l-dir? 2) Yetkin insanda təxminən 5 l qan var. Qanda qlükoza 5 mmol/l olarsa, bütün qanda neçə qram qlükoza var (M = 180 q/mol)?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) n = 5 mmol/l × 5 l = 25 mmol = 0,025 mol.
m = 0,025 mol × 180 q/mol = 4,5 q.
Bütün qanda cəmi bir çay qaşığı qədər şəkər var! Ona görə də bir stəkan şirin içki qanda qlükozanı nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır və insulinin işi vacibdir.
Mənfi əks əlaqə vəzilər arasında da işləyir. Hipotalamus hipofizə siqnal verir, hipofiz qalxanabənzər vəzini stimullaşdıran hormon buraxır, qalxanabənzər vəzi isə tiroksin hazırlayır. Qanda tiroksin çoxalanda o, hipotalamusun və hipofizin işini zəiflədir, azalanda isə onlar yenidən fəallaşır. Termostat da evdə istiliyi eyni prinsiplə saxlayır.
Hormonal pozuntular
- Şəkərli diabet, 1-ci tip — immun sistem insulin hazırlayan hüceyrələri məhv edir; xəstə insulin iynələri alır.
- Şəkərli diabet, 2-ci tip — hüceyrələr insulinə zəif cavab verir; artıq çəki və az hərəkət riski artırır. Diabetlilərin əksəriyyəti bu tipdədir.
- Böyümə hormonu uşaqlıqda çox olarsa nəhənglik, az olarsa cırtdanboyluq yaranır.
- Yod çatışmazlığında qalxanabənzər vəzi böyüyür — zob əmələ gəlir. Bunun qarşısını almaq üçün yodlaşdırılmış duz istifadə olunur.
Yadda saxla
- Hormonlar daxili sekresiya vəzilərindən qana keçir və yalnız reseptoru olan hədəf hüceyrələrə təsir edir.
- Hipotalamus hipofizi, hipofiz isə bir çox başqa vəziləri idarə edir.
- Hormonal tənzim sinir tənzimindən yavaş, amma uzunmüddətlidir.
- İnsulin qanda qlükozanı azaldır, qlükaqon artırır — bu, mənfi əks əlaqədir.
- mq/dl-dən mmol/l-ə keçmək üçün 18-ə böl.