- Tumurcuğun quruluşunu, növlərini və gövdə üzərində düzülüşünü təsvir etmək
- Gövdənin eninə kəsiyində qatları tanımaq, eninə böyüməni izah etmək və illik halqalara görə yaşı hesablamaq
- Yarpağı sadə və ya mürəkkəb, damarlanma və düzülüş tipinə görə təyin etmək; daxili quruluşunu və ağızcıqları izah etmək
- Yarpağın tənəffüsünü, transpirasiyanı və xəzanın əhəmiyyətini izah etmək
Qışda çılpaq budaqlara baxanda ağac «yatmış» görünür. Amma hər budağın ucunda və yanlarında xırda, pulcuqlu düyünlər — tumurcuqlar var: onların içində gələn ilin gövdəsi, yarpaqları, hətta çiçəkləri artıq hazırdır. Yazda tumurcuqlar açılır və yeni zoğ böyüyür. Bu dərsdə zoğun hissələrini — tumurcuğu, gövdəni və yarpağı ardıcıl öyrənəcək, gövdənin illik halqalarını saymağı və yarpağın necə «nəfəs aldığını» başa düşəcəyik.
Zoğ və tumurcuq
Gövdədən, yarpaqlardan və tumurcuqlardan ibarət vegetativ orqan. Gövdənin yarpaq çıxan yerinə buğum, iki buğum arasındakı hissəyə buğumarası, yarpaqla gövdə arasındakı yuxarı bucağa isə yarpaq qoltuğu deyilir.
Tumurcuq rüşeym zoğudur: onun içində gələcək zoğun bütün hissələri kiçik ölçüdə hazırdır. Çöldən tumurcuğu sərt tumurcuq pulcuqları örtür — bunlar şəkli dəyişmiş yarpaqlardır və rüşeymi qurumaqdan, şaxtadan qoruyur. Pulcuqların altında rüşeym gövdəcik, onun ucunda törədici toxumadan ibarət böyümə konusu, yanlarında rüşeym yarpaqları və onların qoltuğunda xırda rüşeym tumurcuqları yerləşir. Generativ (çiçək) tumurcuğunda bundan başqa rüşeym çiçəyi və ya çiçək qrupu olur.
| Əlamət | Tumurcuq | Xüsusiyyəti və nümunə |
|---|---|---|
| Yerinə görə | Təpə tumurcuğu | Zoğun ucundadır; zoğu uzunluğa böyüdür |
| Qoltuq (yan) tumurcuğu | Yarpaq qoltuğundadır; ondan yan zoğ — budaq inkişaf edir | |
| Əlavə tumurcuq | Kökdə, buğumarasında, yarpaqda nizamsız əmələ gəlir: moruq və albalının kök pöhrələri | |
| Tərkibinə görə | Vegetativ tumurcuq | Yarpaqlı zoğ verir; adətən kiçik və uzunsov olur |
| Generativ (çiçək) tumurcuğu | Çiçək və ya çiçək qrupu verir; adətən iri və yumru olur | |
| Vəziyyətinə görə | Yatmış tumurcuq | İllərlə açılmır; zoğ və ya gövdə zədələnəndə «oyanır»: kəsilmiş ağacın kötüyündən pöhrələr çıxır |
Qoltuq tumurcuqları yarpaqların qoltuğunda olduğu üçün tumurcuqların gövdə üzərində düzülüşü yarpaqların düzülüşünü təkrarlayır. Növbəli düzülüşdə hər buğumda bir yarpaq olur (alma, tozağacı, qovaq), qarşılıqlı düzülüşdə hər buğumda iki yarpaq bir-birinin qarşısında durur (yasəmən, ağcaqayın, nanə), dəstəvari düzülüşdə isə bir buğumdan üç və daha çox yarpaq çıxır (elodeya, oleandr). Yarpaqlar elə yerləşir ki, bir-birini kölgələmir — buna yarpaq mozaikası deyilir.
Yazda tumurcuq pulcuqları açılır, buğumaraları uzanır və rüşeym zoğu böyüməyə başlayır. Zoğ əsasən ucundakı böyümə konusu hesabına uzanır (təpə böyüməsi); taxıllarda isə buğumaraların əsasında da törədici toxuma var və hər buğumarası öz buğumunun yanından uzanır (araqat böyüməsi). Təpə tumurcuğu yan tumurcuqların böyüməsini ləngidir. Zoğun ucunu kəsəndə (çırtma) yan tumurcuqlar oyanır və bitki budaqlanır: otaq bitkiləri belə daha kolvari olur. Azərbaycanda yayda pambığın ucunu çırtırlar ki, qida maddələri boy artımına deyil, qozaların yetişməsinə sərf olunsun.
1) Yasəmən zoğunda (qarşılıqlı düzülüş) 7 buğum var, hər yarpağın qoltuğunda bir tumurcuq olur. Zoğda neçə qoltuq tumurcuğu və cəmi neçə tumurcuq var?
2) Elodeya zoğunun hər buğumunda 3 yarpaq var. 12 buğumda neçə yarpaq olar?
3) Alma zoğunda (növbəli düzülüş, hər qoltuqda bir tumurcuq) 16 qoltuq tumurcuğu sayılıb. Zoğda neçə buğum var?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) 12 × 3 = 36 yarpaq (və 36 qoltuq tumurcuğu).
3) Növbəli düzülüşdə hər buğumda 1 yarpaq və 1 qoltuq tumurcuğu var → 16 buğum.
Gövdənin daxili quruluşu və eninə böyüməsi
Gövdə zoğun oxudur: yarpaqları işığa doğru qaldırır, kökdən yarpaqlara su və mineral maddələri, yarpaqlardan bütün orqanlara üzvi maddələri daşıyır, bəzən isə ehtiyat qida toplayır. Ağacvari ikiləpəli bitkinin (məsələn, cökənin) gövdəsinin eninə kəsiyində çöldən içəriyə beş qat görünür.
| Qat | Toxumalar | Vəzifəsi |
|---|---|---|
| Mantar (qabığın xarici qatı) | Ölü, hava ilə dolu hüceyrələr; mərciməkciklər — qaz mübadiləsi üçün boşluqlu yerlər | Gövdəni qurumaqdan, şaxtadan, zədədən qoruyur |
| Lub (qabığın daxili qatı) | Ələyəbənzər borular, yoldaş hüceyrələr, lub lifləri | Üzvi maddələri daşıyır; liflər möhkəmlik verir |
| Kambi | Nazik törədici toxuma qatı | Eninə böyümə: içəriyə oduncaq, xaricə lub hüceyrələri verir |
| Oduncaq | Borular, oduncaq lifləri, əsas toxuma | Su və mineral maddələri yuxarı aparır; gövdənin əsas dayağıdır |
| Özək | Əsas toxumanın iri, nazik qılaflı hüceyrələri; özək şüaları | Ehtiyat qida toplayır; şüalar maddələri eninə istiqamətdə daşıyır |
Kambi hüceyrələri bölünərək içəriyə oduncaq, xaricə lub hüceyrələri verir; oduncaq hüceyrələri daha çox yaranır, ona görə ağacın gövdəsinin əsas hissəsi oduncaqdır. Yazda kambi fəal işləyir və iri, nazik divarlı borular əmələ gəlir — yaz oduncağı açıq rəngli və boş olur. Yayın sonunda və payızda hüceyrələr kiçik və qalın divarlı olur — payız oduncağı tünd və sıxdır. Qışda kambi dincəlir. Bir ilin payız oduncağı ilə növbəti ilin yaz oduncağı arasındakı kəskin sərhəd illik halqanı ayırır. Halqaların sayı gövdənin həmin yerdəki yaşını, enləri isə illərin əlverişli və ya quraq keçdiyini göstərir.
- nkəsik yerindəki illik halqaların sayı
Bir açıq (yaz) və bir tünd (payız) zolaq birlikdə bir ildir. Kötükdə sayılan yaş təxminən bütün ağacın yaşıdır; yuxarıdakı kəsikdə halqa az olur.
- nhalqaların sayı (kəsilmə ilinin halqası da daxil)
+1 ona görədir ki, həm ilk ilin, həm də kəsilmə ilinin halqası sayılır (ağac payızda, halqa tamamlanandan sonra kəsilib).
1) Kötükdə 36 illik halqa sayılıb. Ağac neçə yaşında idi?
2) Ağac 2026-cı ilin payızında kəsilib, kötüyündə 18 halqa var. Ağac hansı ildə cücərib?
3) Ağacın gövdəsinin dibində 25, bir budağın əsasında isə 9 halqa sayılıb. Budaq ağacın həyatının neçənci ilində əmələ gəlib?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) İlk il = 2026 − 18 + 1 = 2009. Yoxlama: 2009, 2010, …, 2026 — cəmi 18 il.
3) Budağın halqaları gövdənin son 9 ilinə uyğundur: 17-ci, 18-ci, …, 25-ci illər. Deməli, budaq ağacın həyatının 17-ci ilində yaranıb (25 − 9 + 1 = 17). «25 − 9 = 16» cavabı +1-i unudanda alınır.
1) Ağac 10 yaşında olanda gövdəsinə yerdən 1,5 m hündürlükdə mismar vurulub. 20 ildən sonra mismar hansı hündürlükdə olacaq?
2) Bağban alma budağından 2 sm enində halqa şəklində qabığı (lubla birlikdə) kəsib götürdü. Bir neçə həftədən sonra kəsikdən yuxarıda qalınlaşma əmələ gəldi, yarpaqlar isə solmadı. Bunu necə izah etmək olar?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) Üzvi maddələr yarpaqlardan lubla axır; lub kəsildiyi üçün onlar kəsikdən yuxarıda toplanır və orada qalınlaşma yaranır. Su və mineral maddələr isə oduncaqla qalxır — oduncaq zədələnmədiyi üçün yarpaqlar solmur. Kəsikdən aşağıya isə üzvi maddə gəlmir. Belə halqa gövdədə kəsilsə, köklər ac qalar və ağac tədricən quruyar — qışda dovşanlar qabığı həlqəvi gəmirəndə də belə olur.
Yarpağın xarici quruluşu
Yarpaq zoğun yan orqanıdır; onun əsas işi fotosintez, qaz mübadiləsi və suyun buxarlandırılmasıdır. Yarpaq yastı ayadan, onu gövdəyə birləşdirən saplaqdan və yarpaq əsasından ibarətdir; bəzi bitkilərdə əsasda cüt yanyarpaqcıqlar olur (noxud, qızılgül). Saplağı olmayan yarpaqlara oturaq yarpaqlar deyilir (lalə, kətan); taxıllarda yarpağın əsası gövdəni boru kimi saran yarpaq qınına çevrilib.
| Əlamət | Tip | Nümunələr |
|---|---|---|
| Ayaların sayı | Sadə yarpaq — saplaqda bir aya | Alma, cökə, ağcaqayın, tozağacı |
| Üçlü mürəkkəb | Yonca, çiyələk | |
| Barmaqvari mürəkkəb | At şabalıdı, lüpin | |
| Tək-lələkvari mürəkkəb (ucda tək yarpaqcıq) | Qoz, itburnu | |
| Cüt-lələkvari mürəkkəb | Noxud (ucdakı yarpaqcıqlar bığcığa çevrilib) | |
| Damarlanma | Torvari: lələkvari və ya barmaqvari | İkiləpəlilər: alma, palıd; ağcaqayın, üzüm |
| Paralel | Birləpəlilər: buğda, qarğıdalı, arpa | |
| Qövsvari | Birləpəlilər: inciçiçəyi; istisna — ikiləpəli bağayarpağı |
Yarpağın ümumi saplağında 3 cüt yarpaqcıq və ucda 1 tək yarpaqcıq var; yarpaqcıqların damarlanması torvaridir. Qoltuq tumurcuğu yalnız ümumi saplağın əsasında görünür.
a) Bu, sadə, yoxsa mürəkkəb yarpaqdır?
b) Hansı tipdir və neçə yarpaqcığı var?
c) Bitki hansı sinfə aid ola bilər?
Həllini göstərHəllini gizlət
b) Yarpaqcıqlar saplaq boyunca cüt-cüt düzülüb və ucda tək yarpaqcıq var → tək-lələkvari mürəkkəb, 3 · 2 + 1 = 7 yarpaqcıq (məsələn, qoz).
c) Torvari damarlanma ikiləpəlilərə xasdır → İkiləpəlilər sinfi.
Yarpağın daxili quruluşu, ağızcıqlar və tənəffüs
- Üst dəricik — şəffaf, sıx düzülmüş hüceyrələr; üstündə mumabənzər kutikula var, işığı keçirir, su itkisini azaldır. Quruda yaşayan bitkilərin çoxunda burada ağızcıq az olur və ya heç olmur.
- Sütunvari (palisad) toxuma — üst dəriciyin altında 1–2 cərgə uzunsov hüceyrə; xloroplastlarla ən zəngin qatdır, fotosintezin əsas hissəsi burada gedir.
- Süngərvari toxuma — yumru, seyrək yerləşmiş hüceyrələr; aralarındakı böyük hava boşluqları qaz mübadiləsinə və suyun buxarlanmasına xidmət edir.
- Damarlar — ötürücü dəstələr: yuxarı tərəfdə ksilema (su gətirir), aşağı tərəfdə floema (şəkəri aparır); onları əhatə edən mexaniki liflər yarpağı gərgin saxlayır.
- Alt dəricik — ağızcıqların çoxu buradadır.
Dəricikdə iki lobyavari qapayıcı hüceyrə arasındakı yarıq; qaz mübadiləsi və suyun buxarlanması əsasən onun vasitəsilə gedir. Qapayıcı hüceyrələrdə, dəriciyin başqa hüceyrələrindən fərqli olaraq, xloroplast var. İşıqda və kifayət qədər su olanda onların turqoru artır və yarıq açılır; su çatışmayanda turqor azalır və ağızcıq bağlanır.
Leyla yarpağın alt dəriciyindən preparat hazırladı. Mikroskopun görmə sahəsinin sahəsi 0,2 mm²-dir və orada 50 ağızcıq sayıldı. Yarpaq ayasının alt səthinin sahəsi 40 sm²-dir.
a) 1 mm²-də neçə ağızcıq var?
b) Yarpağın alt səthində təxminən neçə ağızcıq var?
c) Bu ağızcıqlarda cəmi neçə qapayıcı hüceyrə var?
Həllini göstərHəllini gizlət
b) 1 sm² = 100 mm², ona görə 40 sm² = 4000 mm². 250 × 4000 = 1 000 000 ağızcıq.
c) Hər ağızcıqda 2 qapayıcı hüceyrə var: 2 × 1 000 000 = 2 000 000.
Yarpağın bütün canlı hüceyrələri gecə-gündüz tənəffüs edir: oksigen ağızcıqlardan daxil olur, karbon qazı çıxır. İşıqda isə fotosintez tənəffüsdən sürətli gedir və yarpaq udduğundan çox oksigen buraxır (təcrübələri «Bitkilər və fotosintez» dərsində gördük). Fotosintezin əhəmiyyəti böyükdür: o, Yer üzündə demək olar ki, bütün canlılar üçün üzvi maddə və enerji mənbəyidir, atmosferi oksigenlə zənginləşdirir, oksigendən isə Yeri ultrabənövşəyi şüalardan qoruyan ozon təbəqəsi yaranır. Daş kömür qədim bitkilərin fotosintezlə topladığı enerjinin ehtiyatıdır. Rus alimi K. A. Timiryazev yaşıl bitkinin bu işini onun kosmik rolu adlandırmışdı: bitki Günəş işığının enerjisini tutub Yer üzündəki həyata ötürür.
Transpirasiya, xəzan və mövsümi dəyişikliklər
Transpirasiya bitkinin yerüstü hissələrindən, əsasən ağızcıqlardan suyun buxarlanmasıdır; az bir hissəsi kutikuladan buxarlanır. Onun üç faydası var: yarpağı istidə soyudur, kökdən yarpağa fasiləsiz su axını yaradır (yuxarıdakı «nasos») və suda həll olmuş mineral maddələri yuxarı qaldırır. İşıq, istilik və külək transpirasiyanı artırır, havanın rütubəti isə azaldır. Quraq yerlərin bitkiləri su itkisini azaltmağa uyğunlaşıb: qalın kutikula, tükcüklər, az və ya çökək ağızcıqlar, kiçik, iynəvari yarpaqlar, kaktusda olduğu kimi yarpağın tikana çevrilməsi.
Eyni ölçülü iki budaq su olan iki eyni menzurkaya qoyuldu və suyun səthinə nazik yağ təbəqəsi töküldü. A budağında yarpaqlar saxlanıldı, B budağının yarpaqları isə qoparıldı. Bir sutkadan sonra A-da su 12 ml, B-də isə 1 ml azaldı.
a) Suyun üstünə yağ nə üçün tökülüb?
b) B budağı nə üçün lazımdır?
c) Budağın itirdiyi suyun təxminən neçə faizi yarpaqların payına düşür?
Həllini göstərHəllini gizlət
b) B budağı müqayisə üçündür: iki budaq yalnız yarpaqların olub-olmamasına görə fərqlənir, ona görə fərq məhz yarpaqların buxarlandırdığı suyu göstərir.
c) Yarpaqların hesabına: 12 − 1 = 11 ml. Payı: 11 ÷ 12 × 100 % ≈ 92 %. Deməli, suyun əsas hissəsini yarpaqlar buxarlandırır.
Payızda ağacvari bitkilər xəzana hazırlaşır. Yarpaqda xlorofil parçalanır və əvvəl görünməyən sarı-narıncı karotinoidlər üzə çıxır; bəzi bitkilərdə (ağcaqayın, üzüm) hüceyrə şirəsində qırmızı piqmentlər yaranır. Saplağın əsasında mantarabənzər hüceyrələrdən ayırıcı qat əmələ gəlir, yarpaq yüngül küləkdən qopur, budaqda isə yarpaq izi qalır. Xəzan qışda suyun buxarlanmasını dayandırır — soyuq torpaqdan köklər demək olar ki, su almır; o, qar yükü altında budaqların sınmasının qarşısını alır və bitkini yarpaqlarda toplanmış lazımsız maddələrdən azad edir. Həmişəyaşıl bitkilər (şam, sərv, şümşad) yarpaqlarını birdən deyil, bir neçə ildən bir tədricən dəyişir. Qışda ağac sükunət dövründədir, yazda isə şirə hərəkəti başlayır və tumurcuqlar açılır.
Əsas fikirlər
- Zoğ = gövdə + yarpaqlar + tumurcuqlar; buğum, buğumarası və yarpaq qoltuğu onun əsas yerləridir.
- Tumurcuq rüşeym zoğudur: təpə, qoltuq və əlavə; vegetativ və generativ; düzülüşü yarpaqlarınkı kimidir — növbəli, qarşılıqlı, dəstəvari.
- Gövdənin kəsiyi çöldən içəriyə: mantar → lub → kambi → oduncaq → özək; kambi eninə böyüməni təmin edir.
- Yaş = halqaların sayı; ilk il = kəsilmə ili − n + 1; birləpəlilərdə kambi və illik halqa yoxdur.
- Yarpaq sadə və ya mürəkkəbdir; torvari damarlanma ikiləpəlilərə, paralel və qövsvari birləpəlilərə xasdır; ağızcıqlar əsasən alt dəricikdədir.
- Transpirasiya yarpağı soyudur və suyu yuxarı dartır; xəzan qışda su itkisini dayandırır və budaqları qar yükündən qoruyur.
Özünü yoxla
12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.