Yunan tarixçisi Herodot Misiri «Nilin hədiyyəsi» adlandırmışdı. Xəritəyə baxsan, bunun səbəbini görərsən: ölkənin demək olar ki, hamısı səhradır, həyat isə Nil boyunca uzanan dar yaşıl zolaqda və şimaldakı deltada cəmlənib. Bu çay olmasaydı, nə piramidalar, nə heroqliflər, nə də üç min ilə yaxın yaşamış fironlar dövləti olardı. Bəs bir çay necə olur ki, bütöv bir sivilizasiyanın taleyini müəyyən edir?
Nil vadisi: təbiət, təsərrüfat və cəmiyyət
Nil cənubdan şimala axaraq Aralıq dənizinə tökülür. Buna görə çayın yuxarı axarındakı cənub torpaqları Yuxarı Misir, şimaldakı geniş delta isə Aşağı Misir adlanırdı. Hər il yayda Efiopiya dağlıqlarında yağan güclü yağışlar Nili daşdırırdı; payızda su çəkiləndə tarlalarda qara, münbit lil qalırdı. Misirlilər öz ölkələrini «Kemet» — «Qara torpaq» adlandırırdılar. Mesopotamiyadan fərqli olaraq Nilin daşqınları müntəzəm idi və vaxtı əvvəlcədən bilinirdi. Şərqdə və qərbdə uzanan səhralar isə ölkəni uzun müddət yadellilərin hücumlarından qoruyurdu.
Daşqın çəkiləndən sonra əkinçilər buğda, arpa və kətan səpir, tərəvəz becərir, mal-qara saxlayırdılar. Su hovuzlarda saxlanılır, hündür tarlalara isə şaduf — ucunda vedrə olan uzun ling vasitəsilə qaldırılırdı. Sənətkarlar daşı yonur, misdən alət düzəldir, kətandan nazik parça toxuyur, çay qamışı papirusdan yazı materialı hazırlayırdılar. Nil həm də əsas yol idi: qayıqlarla taxıl, daş və mallar daşınırdı. Livandan sidr ağacı, Nubiyadan qızıl və fil sümüyü, cənubdakı Punt ölkəsindən ətirli qatranlar gətirilirdi.
Ölkə nom adlanan vilayətlərə bölünmüşdü; hər nomu fironun təyin etdiyi nomarx idarə edirdi. Cəmiyyətin başında firon dururdu: o, günəş allahı Ranın oğlu, yer üzündə canlı allah sayılırdı və nəzəri olaraq bütün torpaqlar ona məxsus idi. Fironun ardınca vəzir, əyanlar və məmurlar, böyük torpaqlara və sərvətə malik kahinlər gəlirdi. Yazı bilən mirzələr çox hörmətli idi: onlar vergini hesablayır, əmrləri yazır, ağır işdən azad edilirdilər. Əhalinin əksəriyyəti əkinçilər idi; onlar məhsulun bir hissəsini vergi kimi verir, kanal və tikinti işlərində çalışırdılar. Ən aşağı təbəqə müharibədə əsir götürülmüş qullar idi.
FironTərif
Qədim Misir hökmdarının titulu; ilkin mənası böyük ev, yəni saray idi. Firon canlı allah sayılır, dövlətin, ordunun və dinin başçısı idi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Vahid dövlətin yaranması və piramidalar dövrü
Əvvəlcə Misirdə iki çarlıq var idi: ağ tac taxan hökmdarın idarə etdiyi Yuxarı Misir və qırmızı tac taxan hökmdarın Aşağı Misiri. E.ə. IV minilliyin sonunda Yuxarı Misir Aşağı Misiri tabe etdi və vahid dövlət yarandı. Rəvayət birləşdiricinin adını Menes kimi çəkir; arxeoloqların tapdığı lövhədə isə hökmdar Narmer hər iki tacda təsvir olunub, bir çox tarixçi bu iki adı eyni şəxsə aid edir. Yeni paytaxt Menfis delta ilə vadinin qovuşduğu yerdə salındı, firon isə qoşa tac taxmağa başladı. Birləşmənin səbəbi aydın idi: Nil boyunca vahid suvarma sistemini idarə etmək, nomlar arasındakı çəkişmələrə son qoymaq və bütün vadinin sərvətini bir əldə toplamaq lazım idi.
Tarixçilər Misir tarixini üç böyük dövrə bölürlər: Qədim, Orta və Yeni çarlıq. Qədim çarlıq dövründə (e.ə. III minillik) fironların hakimiyyəti o qədər güclü idi ki, onlar üçün nəhəng daş türbələr — piramidalar ucaldıldı. İlk pilləli daş piramidanı firon Coser üçün memar İmhotep tikdi. Gizadakı Xeops (Xufu) piramidası təxminən e.ə. 2560-cı ildə tamamlandı; onun ilkin hündürlüyü təxminən 146 metr idi və o, Qədim dünyanın yeddi möcüzəsindən bu günə qədər qalan yeganəsidir. Yaxınlıqda Xefrenin və Mikerinin piramidaları və Böyük Sfinks yerləşir. Arxeoloqlar Gizada inşaatçıların qəsəbəsini və qəbirlərini tapıblar: piramidaları təkcə qullar deyil, təşkil olunmuş işçi dəstələri və daşqın vaxtı tarlada işi olmayan kəndlilər tikirdi.
Qədim çarlığın sonunda nomarxlar güclənib firona tabe olmaqdan boyun qaçırdılar və ölkə yenidən parçalandı. Orta çarlıq dövründə Fiv hökmdarları Misiri yenidən birləşdirdilər, Nubiyaya yürüşlər etdilər, suvarma sistemini genişləndirdilər. Lakin e.ə. XVII əsrdə Asiyadan gələn hiksoslar Misirin şimalını tutdular. Onların üstünlüyü misirlilərin hələ tanımadığı atlar və döyüş arabaları idi. Təxminən bir əsr sonra — e.ə. XVI əsrdə Fiv hökmdarları hiksosları qovdular. Misirlilər düşməndən öyrəndiklərini özləri tətbiq etdilər: döyüş arabaları və oxatanlardan ibarət daimi ordu yarandı. Bu, Yeni çarlığın böyük fəthlərinin əsasını qoydu.
Yeni çarlıq: fəthlər, Kadeş döyüşü və sülh müqaviləsi
Yeni çarlıq dövründə (e.ə. XVI–XI əsrlər) Misir ən qüdrətli dövrünü yaşadı. Qadın firon Hatşepsut cənubdakı Punt ölkəsinə ticarət ekspedisiyası göndərdi. Onun ardınca hakimiyyətə gələn III Tutmos (e.ə. XV əsr) Suriya və Fələstinə — Karnak məbədindəki salnaməyə görə, on yeddi — yürüş etdi. O, Megiddo yaxınlığında yerli hökmdarların birləşmiş qoşununu məğlub etdi və qoşunlarını Fərat çayına qədər apardı. Misirin hüdudları cənubda Nubiyadan şimal-şərqdə Fərata qədər uzandı. Fəth edilmiş ölkələrdən qızıl, qul, at, taxta və xərac axırdı; bu sərvətin böyük hissəsi paytaxt Fivə və allah Amonun məbədlərinə gedir, Amon kahinləri getdikcə daha da güclənirdi.
E.ə. XIV əsrdə firon Exnaton (IV Amenhotep) Amon kahinlərinin gücünü qırmaq üçün dini islahat keçirdi: o, günəş diski Atonu yeganə allah elan etdi, köhnə allahların məbədlərini bağlatdı və yeni paytaxt — Axetaton şəhərini saldırdı. Lakin islahat xalq arasında kök salmadı: fironun ölümündən sonra köhnə allahlara sitayiş bərpa olundu. Onun varislərindən biri olan gənc firon Tutanxamonun demək olar ki, toxunulmamış türbəsi 1922-ci ildə tapıldı və bütün dünyanı heyran etdi.
E.ə. XIII əsrdə Suriya uğrunda mübarizədə Misirin əsas rəqibi Kiçik Asiyadakı Hett dövləti idi. Firon II Ramzes böyük ordu ilə şimala yürüş etdi və Oront çayı sahilindəki Kadeş şəhəri yaxınlığında hettlərlə vuruşdu. Döyüşdə Misir ordusu az qala mühasirəyə düşdü; nəticədə heç bir tərəf qəti qələbə qazana bilmədi, baxmayaraq ki, Ramzes məbəd divarlarında bu döyüşü öz qələbəsi kimi təsvir etdirdi. Müharibə daha bir neçə il davam etdi və tərəfləri yordu. Nəhayət, II Ramzes ilə hett çarı III Hattusili arasında sülh müqaviləsi bağlandı — bu, tarixdə mətni bizə çatmış ən qədim sülh müqavilələrindən biridir. Müqavilənin bir nüsxəsi Karnak məbədinin divarına həkk olunub, digəri isə hettlərin paytaxtı Hattusada gil lövhələrdə tapılıb.
«Bu gündən Misirin böyük hökmdarı ilə Hatti ölkəsinin böyük çarı Hattusili arasında əbədi sülh və qardaşlıq olsun; onların arasında heç vaxt düşmənçilik olmasın.
Hatti çarı nəyisə ələ keçirmək üçün heç vaxt Misir torpağına soxulmasın; Misirin böyük hökmdarı da Hatti torpağına soxulmasın.
Əgər Misir hökmdarının torpağına bir düşmən hücum edərsə, Hatti çarı ona piyada və döyüş arabaları göndərsin; Hatti çarına düşmən hücum edərsə, Misir hökmdarı da ona kömək etsin.
Bir ölkədən digərinə qaçan adamlar geri qaytarılsın, lakin onları cəzalandırmasınlar, evlərini və ailələrini toxunulmaz saxlasınlar.»
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Müqaviləni bağlayan Misir fironunu və müqavilədən əvvəl iki dövlət arasında baş vermiş məşhur döyüşü müəyyən edin.
2) Tərəfləri sülhə sövq edən bir siyasi və bir iqtisadi səbəbi izah edin.
3) Müqavilənin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Kadeş döyüşü göstərdi ki, heç bir tərəf digərini məğlub edə bilmir; hər iki dövlət yeni təhlükələrə qarşı müttəfiqə ehtiyac duyurdu (məsələn, güclənən Assuriya). İqtisadi: uzun müharibə xəzinəni boşaldır, döyüş arabaları və qoşun böyük xərc tələb edirdi; Suriyadan keçən ticarət yollarının təhlükəsizliyi hər ikisinə lazım idi. Bal: bir siyasi + bir iqtisadi səbəb izahla — 1; yalnız biri və ya izahsız — ½.
3) Mətndə olmayan nəticələr: Misirlə hettlər arasında uzunmüddətli sülh yarandı; Suriya iki dövlətin təsir dairələrinə bölündü; II Ramzes hett şahzadəsi ilə evləndi; Misir sərvətini nəhəng tikintilərə (Əbu-Simbəl məbədləri) yönəltdi. Bal: iki düzgün nəticə — 1; bir nəticə — ½.
İnteraktiv
Tənəzzül və Misir mədəniyyətinin irsi
II Ramzesdən sonra Misir tədricən zəiflədi: Asiyadakı torpaqlar itirildi, ölkə yenidən hissələrə bölündü, hakimiyyət uğrunda kahinlər və sərkərdələr mübarizə aparırdı. Zəifləmiş Misir bir-birinin ardınca fatehlərin şikarı oldu. E.ə. 671-ci ildə onu Assuriya tutdu. E.ə. 525-ci ildə Əhəməni hökmdarı II Kambiz Misiri İran imperiyasına qatdı — bu barədə «Qədim İran: Midiya və Əhəmənilər imperiyası» dərsində oxuyacaqsan. E.ə. 332-ci ildə Makedoniyalı İsgəndər Misiri döyüşsüz tutdu və Nil deltasında İsgəndəriyyə şəhərinin əsasını qoydu. İsgəndərin ölümündən sonra ölkəni onun sərkərdəsi Ptolemeyin nəsli idarə etdi. Bu sülalənin sonuncu hökmdarı VII Kleopatra idi; e.ə. 30-cu ildə Oktavian Misiri tutdu və o, Romanın əyalətinə çevrildi.
Misirlilər çoxallahlı idilər: günəş allahı Ra (sonralar Amon-Ra), ölülər dünyasının hökmdarı Osiris, onun arvadı İsida, şahin başlı Hor, çaqqal başlı Anubis. Onlar ölümdən sonrakı həyata inanır, ruhun bədənə qayıdacağını düşünərək cəsədləri mumiyalayırdılar; türbələrə ölünün axirətdə Osirisin məhkəməsindən keçməsinə kömək edən «Ölülər kitabı» qoyulurdu. Mumiyalama misirli həkimlərə insan bədənini öyrənməyə imkan verdi: onlar sınıqları müalicə edir, cərrahi əməliyyatlar aparır, yüzlərlə dərmanın reseptini papirusa yazırdılar. Herodota görə, Misirdə hər həkim yalnız bir xəstəliyi müalicə edirdi.
Misirlilər e.ə. IV minilliyin sonunda heroqlif yazısını yaratdılar: bəzi işarələr bütöv sözü, bəziləri isə səsləri bildirirdi. Gündəlik işlər üçün daha sadə, sürətli yazı növlərindən istifadə olunurdu. Onlar Nilin daşmasını əvvəlcədən bilmək üçün səmanı müşahidə etdilər və 365 günlük təqvim yaratdılar: il 30 gündən ibarət 12 aya və əlavə 5 günə bölünürdü, üç fəsil isə daşqın, əkin və məhsul yığımı ilə bağlı idi. Hər daşqından sonra tarlaların sərhədlərini yenidən ölçmək həndəsənin inkişafına təkan verdi. Karnak və Luksor məbədləri, Əbu-Simbəldəki qayaya oyulmuş məbəd və nəhəng heykəllər Misir memarlığının şah əsərləridir.
Xronologiya, cədvəllər və DİM tapşırıqları
- e.ə. IV minilliyin sonu
Misirin birləşməsi
Yuxarı Misir Aşağı Misiri tabe edir; paytaxt Menfis.
- e.ə. XXVII əsr
Coserin pilləli piramidası
Memar İmhotep; ilk daş piramida.
- təqr. e.ə. 2560
Xeops piramidası
Gizada ilkin hündürlüyü təxminən 146 m olan türbə.
- e.ə. XVII əsr
Hiksoslar Misirin şimalını tutur
Atlar və döyüş arabaları Misirə gəlir.
- e.ə. XVI əsr
Hiksoslar qovulur; Yeni çarlıq başlayır
- e.ə. XV əsr
III Tutmosun yürüşləri
Megiddo qələbəsi; hüdudlar Fərata çatır.
- e.ə. XIV əsr
Exnatonun dini islahatı
Aton yeganə allah elan edilir.
- e.ə. XIII əsr
Kadeş döyüşü
II Ramzes hettlərlə vuruşur; qəti qalib yoxdur.
- e.ə. XIII əsr
Misir–Hett sülh müqaviləsi
Mətni bizə çatmış ən qədim sülh müqavilələrindən biri.
- e.ə. 671
Assuriya Misiri tutur
- e.ə. 525
II Kambiz Misiri İrana qatır
- e.ə. 332
İsgəndər Misiri tutur
Deltada İsgəndəriyyə salınır.
- e.ə. 30
Misir Romanın əyalətinə çevrilir
VII Kleopatranın ölümü; Ptolemeylər sülaləsinin sonu.
- 1799
Rozetta daşı tapılır
- 1822
Şampolyon heroqlifləri açır
| Hökmdar | Dövr | Nə ilə yadda qalıb |
|---|---|---|
| Menes (Narmer) | e.ə. IV minilliyin sonu | Misirin birləşməsi, paytaxt Menfis |
| Coser | e.ə. XXVII əsr | ilk pilləli daş piramida (memar İmhotep) |
| Xeops (Xufu) | təqr. e.ə. 2560 | Gizadakı Böyük piramida |
| III Tutmos | e.ə. XV əsr | Megiddo, Fərata qədər yürüşlər |
| Exnaton (IV Amenhotep) | e.ə. XIV əsr | Aton kultu, yeni paytaxt Axetaton |
| II Ramzes | e.ə. XIII əsr | Kadeş döyüşü, hettlərlə sülh, Əbu-Simbəl |
| VII Kleopatra | e.ə. I əsr | Ptolemeylərin sonuncusu; e.ə. 30-da Misir Romaya keçir |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Nil boyunca vahid suvarma sistemi lazım idi | e.ə. IV minilliyin sonunda vahid dövlət yarandı |
| Daşqınlar müntəzəm idi | 365 günlük təqvim, həndəsə |
| Nomarxların güclənməsi | Qədim çarlığın parçalanması |
| Hiksosların atları və döyüş arabaları | Misirdə döyüş arabalı daimi ordu; Yeni çarlığın fəthləri |
| Kadeşdə heç bir tərəf qalib gəlmədi | Misirlə hettlər arasında sülh müqaviləsi |
| Axirət həyatına inam | mumiyalama, anatomiya və təbabətin inkişafı |
| Əlamət | Qədim Misir | Mesopotamiya |
|---|---|---|
| Çayın rejimi | müntəzəm, vaxtı bilinən daşqınlar | gözlənilməz, bəzən dağıdıcı daşqınlar |
| Siyasi inkişaf | erkən vahid dövlət (e.ə. IV minilliyin sonu) | uzun müddət ayrı şəhər-dövlətlər |
| Təbii müdafiə | səhralarla qorunurdu | açıq düzənlik, tez-tez işğallar |
| Yazı və material | heroqliflər; papirus, daş | mixi yazı; gil lövhələr |
| Monumental tikililər | daş piramidalar və məbədlər | kərpic zikkuratlar |
| Oxşar cəhətlər | çay vadisi, süni suvarma, çoxallahlılıq, mirzələr, qullar | çay vadisi, süni suvarma, çoxallahlılıq, mirzələr, qullar |
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. II Kambizin Misiri fəth etməsi
2. Hiksosların Misirdən qovulması
3. Kadeş döyüşü
4. Misirin Romanın əyalətinə çevrilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: e.ə. əsr nömrəsi böyük olan daha qədimdir: XVI → XIII → 525 → 30.
Cavab: 2, 3, 1, 4.
Yoxlama: hiksoslar qovulmasaydı, Yeni çarlığın Suriyaya yürüşləri, deməli, Kadeş də olmazdı.
DİM tapşırığı: «Misir üçün səciyyəvidir, Mesopotamiya üçün deyil»
Məsələ
Qədim Misir üçün səciyyəvi olub, Mesopotamiya üçün səciyyəvi olmayanları seçin:
1. heroqlif yazısı
2. süni suvarma
3. piramidaların tikilməsi
4. çoxallahlı din
5. çayın daşqınlarının müntəzəm və vaxtının bilinən olması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: qalanları yoxla: heroqlif (1) Misir yazısıdır (Mesopotamiyada mixi yazı); piramida (3) Misirdə, zikkurat Mesopotamiyada; müntəzəm daşqın (5) Nilə xasdır, Dəclə və Fəratınkı gözlənilməz idi.
Cavab: 1, 3, 5.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
Yeni çarlıq dövrünə aid deyil:
A) III Tutmosun Fərata qədər yürüşləri
B) Kadeş döyüşü
C) Xeops piramidasının tikilməsi
D) Exnatonun dini islahatı
E) döyüş arabalı daimi ordunun yaranması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Xeops piramidası təxminən e.ə. 2560-cı ildə — Qədim çarlıqda tikilib.
Cavab: C.
Yadda saxla
- Nilin müntəzəm daşqınları münbit lil, 365 günlük təqvim və vahid suvarma sisteminə ehtiyac yaratdı.
- E.ə. IV minilliyin sonunda Yuxarı Misir Aşağı Misiri tabe etdi və vahid dövlət yarandı; paytaxt Menfis oldu.
- Qədim çarlıq — piramidalar dövrü (Xeops piramidası, təqr. e.ə. 2560); Orta çarlığın sonunda hiksoslar Misirin şimalını tutdu.
- Yeni çarlıqda III Tutmos hüdudları Fərata çatdırdı, II Ramzes Kadeşdə hettlərlə vuruşdu və onlarla sülh bağladı.
- Misiri ardıcıllıqla Assuriya (671), İran (525), İsgəndər (332) tutdu; e.ə. 30-cu ildə Misir Romanın əyalətinə çevrildi.