1814-cü ilin martı. Rus qoşunları Parisə daxil olur: bir il əvvəl Leypsiqdə məğlub olan Napoleonun Avropa üstündəki hakimiyyəti sona çatıb, Rusiya qitənin ən güclü quru dövlətidir. Cəmi qırx il sonra, 1854-cü ildə isə Qara dənizin rus limanı Sevastopol ingilis-fransız gəmilərinin atəşi altındadır. Qüdrət zəifliyə necə çevrildi? Cavabın açarı bir sözdür: təhkimçilik.
TəhkimçilikTərif
Kəndlinin torpağa və mülkədara bağlı olduğu quruluş: mülkədar kəndlini satıb dəyişə bilir, kəndli isə barşina (mülkədarın torpağında işləmək) və ya obrok (pul və ya məhsulla ödəmə) verirdi. Çarın hakimiyyəti heç bir seçkili orqanla məhdudlaşmırdı (mütləq monarxiya, avtokratiya).
I Aleksandr (1801–1825): islahat planları və 1812-ci il
Daxili siyasət. I Aleksandr hakimiyyətinin əvvəllərində islahatlar hazırladı: kollegiyalar nazirliklərlə əvəz olundu (1802), «azad əkinçilər haqqında» fərmanla (1803) mülkədarlara kəndliləri torpaqla birlikdə fidyə müqabilində azad etmək icazəsi verildi, lakin bundan az istifadə olundu. M. Speranskinin layihəsi ilə 1810-cu ildə Dövlət Şurası yaradıldı. Təhkimçilik və mütləq monarxiya toxunulmaz qaldı; müharibədən sonra siyasət sərtləşdi, general Arakçeyevin başçılığı ilə hərbi məskənlər genişləndi.
Vətən müharibəsi (1812). Napoleon Kontinental blokadadan yayınan Rusiyanı cəzalandırmaq üçün 1812-ci ilin iyununda təxminən yarım milyonluq ordu ilə Nemanı keçdi. Rus ordusu böyük döyüşdən qaçıb geri çəkildi, baş komandan Kutuzov təyin olundu. Borodino yaxınlığındakı döyüş (7 sentyabr) ağır itkilərlə bitdi və qalibi müəyyənləşdirmədi. Rus ordusu Moskvanı boşaltdı, şəhər yanğında məhv oldu.
Napoleon sülh gözlədi, gəlmədi və oktyabrda geri çəkildi. Talanmış Smolensk yolu, aclıq, şiddətli soyuq, partizan hücumları və Berezinada itkilər «Böyük ordu»nu dağıtdı. Qələbə döyüş meydanında deyil, bu şərtlər üzündən qazanıldığı üçün «döyüşdə qazanılmayan qələbə» adlanır. 1813-cü ildə rus ordusu Avropaya çıxdı, Napoleon «Xalqlar döyüşü»ndə (Leypsiq) məğlub oldu, 1814-cü ildə rus qoşunları Parisə girdi. Vyana konqresində (1815) Polşa torpaqlarının böyük hissəsi Rusiyaya verildi: çar Polşa kralı oldu, ölkənin konstitusiyası var idi. I Aleksandr «Müqəddəs ittifaq»ın təşəbbüskarı idi («Napoleon dövrü və Vyana konqresi» dərsinə bax).
İnteraktiv
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Dekabristlər və I Nikolay (1825–1855): «Avropanın jandarmı»
Dekabristlər. 1813–1814-cü illərdə Avropanı görmüş gənc zadəgan zabitlər Rusiyanın geriliyini daha kəskin hiss etdilər və gizli cəmiyyətlər qurdular: Peterburqda Şimal, Ukraynada Cənub cəmiyyəti. Şimal cəmiyyətinin üzvü N. Muravyov konstitusiyalı monarxiya, Cənub cəmiyyətinin başçısı P. Pestel («Rus həqiqəti») isə respublika və təhkimçiliyin ləğvini təklif edirdi.
1825-ci ilin noyabrında I Aleksandr gözlənilmədən öldü, taxt varisliyi qeyri-müəyyən qaldı və taxta qardaşı I Nikolay çıxdı. Dekabrın 14-də (köhnə üslubla) üsyançılar qoşunları Senat meydanına çıxardılar; lakin hərəkətlər əlaqələndirilməmişdi, «diktator» seçilən S. Trubetskoy meydana gəlmədi və üsyan topla yatırıldı. Pestel və daha dörd nəfər edam edildi, çoxu Sibirə sürgün olundu. Bu, zadəgan inqilabçıların mütləq monarxiyaya və təhkimçiliyə qarşı ilk açıq silahlı çıxışı idi.
I Nikolay (1825–1855). Çar sarsıntının təkrarlanmasından qorxaraq nəzarəti gücləndirdi: siyasi polis olan III şöbə yaradıldı (1826), senzura sərtləşdi. Təhsil naziri S. Uvarov «pravoslavlıq, özbaşınalıq, xalqlıq» formulunu rəsmi ideologiya etdi (1833). İlk dəmir yolları çəkildi (Peterburq–Moskva, 1851) və sənaye çevrilişi başladı; lakin təhkimçilik toxunulmaz qaldı.
«Avropanın jandarmı». Xaricdə I Nikolay mövcud quruluşu inqilablardan qoruyurdu: 1830–1831-ci illərdə Polşa üsyanını yatırıb ölkənin konstitusiyasını ləğv etdi, 1849-cu ildə Avstriyaya kömək edib Macarıstan inqilabını boğdu. Buna görə ona «Avropanın jandarmı» deyirdilər. Cənubda Rusiya İranı məğlub etdi (Türkmənçay sülhü, 1828) və Osmanlı ilə Ədirnə sülhünü imzaladı (1829); bax: «İkinci Rusiya–Qacar müharibəsi (1826–1828) və Türkmənçay sülhü».
Krım müharibəsi (1853–1856)
Osmanlının zəifləməsi böyük dövlətləri onun mirası uğrunda rəqib etmişdi — bu, «Şərq məsələsi» idi («Osmanlı imperiyası XVII–XVIII əsrlərdə: durğunluq, Lalə dövrü və Şərq məsələsi» dərsinə bax). I Nikolay Osmanlını «xəstə adam» adlandırıb bölüşdürməyi təklif etdi; Rusiyaya sultanın pravoslav təbəələrinə himayə hüququ və Müqəddəs yerlərdə üstünlük lazım idi. Sultan rədd edəndə rus qoşunları 1853-cü ildə Moldaviya və Valaxiyaya girdi. İngiltərə və Fransa isə Rusiyanın Balkanlarda və Aralıq dənizi yolunda güclənməsindən qorxurdu.
1853-cü ilin noyabrında admiral Nahimovun eskadrası Sinop limanında Osmanlı donanmasını məhv etdi. 1854-cü ilin martında İngiltərə və Fransa Osmanlının tərəfində müharibəyə girdi (1855-də Sardiniya da qoşuldu). Müttəfiqlər Krımda desant çıxarıb Sevastopolu mühasirəyə aldılar; şəhər təxminən bir il müdafiə olundu, admiral Kornilov və Nahimov müdafiədə həlak oldu, şəhər 1855-ci ilin sentyabrında təslim edildi. Qafqaz cəbhəsində Rusiya Qars qalasını aldı (1855). Müharibə zamanı I Nikolay öldü (1855), taxta II Aleksandr çıxdı.
Paris sülhü (1856). Qara dəniz bitərəf elan edildi: Rusiya və Osmanlı orada donanma və hərbi bazalar saxlaya bilməzdi. Rusiya Dunay mənsəbindəki cənub Bessarabiyanı Moldaviyaya verdi, Dunay knyazlıqları böyük dövlətlərin təminatı altına keçdi, Rusiyanın sultanın pravoslav təbəələrinə himayə hüququ ləğv edildi. Qars Osmanlıya qaytarıldı, Sevastopol Rusiyaya geri verildi. Rusiya bu maddələrin ləğvinə yalnız 1870–1871-ci illərdə nail oldu.
İnteraktiv
II Aleksandr (1855–1881): böyük islahatlar
Krım məğlubiyyəti göstərdi ki, təhkimçiliyə söykənən ordu və sənaye geri qalıb: düşmənin buxar gəmilərinə qarşı rus donanması əsasən yelkənli idi, dəmir yolları isə azdı. Kəndli üsyanlarından da qorxan II Aleksandr islahatlara başladı; tarixdə «Azad edən çar» adlanır.
19 fevral 1861-ci il manifesti ilə təhkimçilik ləğv edildi (yeni üslubla 3 mart). Kəndlilər şəxsi azadlıq və öz təsərrüfatları üçün torpaq payı aldılar, lakin torpağı fidyə ilə almalı idilər: dövlət mülkədara torpağın dəyərini ödəyir, kəndli isə bu borcu faizlə təxminən 49 il ərzində dövlətə qaytarırdı. Torpağın bir hissəsi mülkədarda qalırdı, kəndlilər isə kənd icmasına bağlı idilər. İslahat kəndlini azad etdi, lakin yarımçıq idi.
| İslahat | İl | Məzmun |
|---|---|---|
| Kəndli | 1861 | təhkimçiliyin ləğvi, fidyə ödənişləri |
| Zemstvo | 1864 | seçkili yerli özünüidarə: yol, məktəb, səhiyyə |
| Məhkəmə | 1864 | müstəqil hakimlər, aşkar proses, andlı iclasçılar |
| Şəhər | 1870 | seçkili şəhər dumaları |
| Hərbi | 1874 | D. Milyutin: ümumi hərbi mükəlləfiyyət, qısa xidmət müddəti |
Xaricdə II Aleksandr Polşa üsyanını yatırdı (1863–1864), Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın işğalını tamamladı («Şimali Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın işğalı» dərsinə bax) və 1877–1878-ci illərdə Osmanlıya qarşı müharibə apardı. Lakin islahatlar yarımçıq qaldı: narodniklər («xalqa getmə», 1874) və terrorçu «Xalq iradəsi» təşkilatı (1879) çarlığa qarşı çıxdı. 1881-ci il martın 1-də (köhnə üslubla) II Aleksandr Peterburqda sui-qəsd nəticəsində öldü.
III Aleksandr (1881–1894): əks-islahatlar və «xalqlar həbsxanası»
Taxta çıxan III Aleksandr «özbaşınalığın toxunulmazlığı haqqında manifest» verdi (1881); başlıca ideoloqu Müqəddəs Sinodun ober-prokuroru K. Pobedonostsev idi. «Dövlət asayişinin qorunması» əsasnaməsi (1881) polisə geniş hüquqlar verdi, universitetlərin muxtariyyəti ləğv edildi (1884), kəndlərə zadəgan «zemski naçalniklər» təyin olundu (1889), zemstvo və şəhər özünüidarəsi məhdudlaşdırıldı (1890, 1892). İqtisadiyyatda isə sənaye sürətlə böyüdü: Transsibir dəmir yolunun tikintisi başladı (1891), maliyyə naziri S. Vitte (1892-dən) isə sənayeləşməni sürətləndirdi.
| Sahə | II Aleksandr | III Aleksandr |
|---|---|---|
| Kəndlilər | təhkimçilik ləğv edildi (1861) | zemski naçalniklər kəndlilərə nəzarət edir (1889) |
| Yerli idarə | seçkili zemstvo (1864) və dumalar (1870) | hüquqlar məhdudlaşdırıldı (1890, 1892) |
| Təhsil | universitet muxtariyyəti (1863) | muxtariyyət ləğv edildi (1884) |
«Xalqlar həbsxanası»Tərif
Rusiya imperiyasının qeyri-rus xalqlara münasibətini səciyyələndirən ifadə (çox vaxt Leninin adı ilə bağlanır): xalqlar hüquqca bərabər deyildi, siyasət ruslaşdırma — rus dili və pravoslavlığın yayılması idi. Tarixşünaslıqda bu qiymət mübahisəlidir; Azərbaycan dərsliklərində imperiya siyasətinin müstəmləkəçi xarakteri vurğulanır.
Polşada 1863-cü il üsyanından sonra rus dili tətbiq edildi; yəhudilər məskunlaşma xəttindən kənara çıxa bilmirdi və 1881–1882-ci illərdə pogromlara məruz qaldılar. Qafqazda isə azərbaycanlılar rəsmi sənədlərdə çox vaxt «Qafqaz tatarları» adlanırdı, onların torpaqlarına köçkünlər yerləşdirilirdi («Müstəmləkə rejiminin yaradılması və çarizmin köçürmə siyasəti» dərsinə bax). Növbəti dövr üçün «Rusiya XX əsrin əvvəllərində: 1905–1907 inqilabı və Stolıpin islahatları» dərsinə keçin.
| Çar | İllər | Daxili siyasət | Xarici siyasət | Ad və ya səciyyə |
|---|---|---|---|---|
| I Aleksandr | 1801–1825 | nazirliklər (1802), Dövlət Şurası (1810), hərbi məskənlər | 1812, Paris (1814), Vyana konqresi, Müqəddəs ittifaq | Napoleonu məğlub edən çar |
| I Nikolay | 1825–1855 | III şöbə, senzura, Uvarov formulu | Polşa (1830–1831), Macarıstan (1849), Krım müharibəsi | «Avropanın jandarmı» |
| II Aleksandr | 1855–1881 | 1861, zemstvo, məhkəmə, hərbi islahat | Paris sülhü (1856), Alyaska (1867), 1877–1878 | «Azad edən çar» |
| III Aleksandr | 1881–1894 | əks-islahatlar, ruslaşdırma | Fransa ilə ittifaq (1891–1894), Transsibir | «xalqlar həbsxanası» siyasəti |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Napoleonun işğalı və Avropa yürüşü (1812–1814) | vətənpərvərlik yüksəlişi; zabitlər Avropanı gördü → dekabristlər |
| Krım məğlubiyyəti (1853–1856) | geriliyin aşkar olması → 1861-ci il və digər böyük islahatlar |
| Yarımçıq islahatlar, fidyə yükü | narodniklər və «Xalq iradəsi» → II Aleksandrın öldürülməsi (1881) |
| 1881-ci il sui-qəsdi | III Aleksandrın əks-islahatları, ruslaşdırma |
- 1812
Rusiyanın Vətən müharibəsi
Borodino, Moskvanın yanması, Napoleonun geri çəkilməsi.
- 1814
Rus qoşunları Parisdə
- 1825
Dekabristlər üsyanı
Senat meydanı, köhnə üslubla 14 dekabr.
- 1830–1831
Polşa üsyanı yatırılır
- 1833
Uvarovun «pravoslavlıq, özbaşınalıq, xalqlıq» formulu
- 1853–1856
Krım müharibəsi
1853 — Sinop; 1854–1855 — Sevastopolun mühasirəsi.
- 1856
Paris sülhü
Qara dəniz bitərəfləşdirilir.
- 1861
Təhkimçiliyin ləğvi
Manifest köhnə üslubla 19 fevral.
- 1864
Zemstvo və məhkəmə islahatları
- 1881
II Aleksandr öldürülür; əks-islahatların başlanğıcı
- 1891
Transsibir dəmir yolunun tikintisinə başlanır
«Deyirlər ki, mən təhkimçiliyin ləğvi barədə danışmağa hazırlaşıram. Mən sizə deyirəm: mövcud quruluş həmişə olduğu kimi qala bilməz. Təhkimçiliyin aşağıdan, kəndlilərin öz hərəkəti ilə ləğv olunmasını gözləməkdənsə, yuxarıdan ləğv edilməsinə başlamaq daha yaxşıdır. Siz mülkədarlar bu barədə düşünün və təkliflərinizi mənə təqdim edin. İşi uzatmaq olmaz.»
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən çarı, çıxışın ilini və nəzərdə tutulan islahatı müəyyən edin.
2) Bu islahatın bir siyasi və bir iqtisadi səbəbini izah edin.
3) İslahatın mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Krım məğlubiyyəti geriliyi göstərdi, «aşağıdan» kəndli üsyanı təhlükəsi artdı. İqtisadi: təhkimli əmək az məhsuldar idi, sənaye azad işçi qüvvəsi və bazar tələb edirdi. Bal: iki səbəb izahla — 1; izahsız — ⅔; biri izahla — ½; biri izahsız — ⅓.
3) Kəndlilər azad oldu, lakin fidyə ödəyib icmaya bağlı qaldı; zemstvo, məhkəmə və hərbi islahatlar ardınca gəldi; kapitalizm və dəmir yolu inkişaf etdi. Bal: iki nəticə — 1; biri — ½.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Təhkimçiliyin ləğvi
2. Borodino döyüşü
3. Paris sülhü
4. Dekabristlər üsyanı
5. Zemstvo və məhkəmə islahatları
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Borodino — 1812 (2), dekabristlər — 1825 (4).
Addım 3: Paris sülhü — 1856 (3), kəndli islahatı — 1861 (1), zemstvo və məhkəmə — 1864 (5).
Cavab: 2, 4, 3, 1, 5.
DİM tapşırığı: kodlu tapşırıq
Məsələ
1861-ci il kəndli islahatına aid olanları seçin:
1. kəndlilər şəxsi azadlıq aldı
2. torpaq kəndlilərə pulsuz verildi
3. torpaq üçün fidyə ödənişləri müəyyən edildi
4. kənd icması saxlanıldı
5. kəndlilərə seçkili Dövlət Duması hüququ verildi
A) 1, 3
B) 1, 3, 4
C) 2, 4, 5
D) 1, 2, 4
E) 3, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: 5-i çıxarın — Dövlət Duması yalnız 1905-ci ildən sonra yarandı; E düşür.
Addım 3: qalan A və B-dən 4 doğrudur (icma saxlanıldı), deməli 1, 3, 4 tam cavabdır.
Cavab: B.
Yadda saxla
- 1812-ci il «döyüşdə qazanılmayan qələbə»dir: Borodino qalibsiz bitdi, Napoleon ordusunu Moskvadan sonra soyuq, aclıq və partizanlar dağıtdı.
- Dekabristlər (1825) zadəgan inqilabçıların mütləq monarxiyaya və təhkimçiliyə qarşı ilk açıq silahlı çıxışı idi; I Nikolay III şöbə və sərt senzura ilə cavab verdi, xaricdə «Avropanın jandarmı» oldu.
- Krım müharibəsi (1853–1856) Paris sülhü ilə bitdi: Qara dəniz bitərəfləşdirildi; məğlubiyyət Rusiyanın geriliyini göstərdi.
- II Aleksandr 1861-ci ildə təhkimçiliyi ləğv etdi (fidyə ilə), sonra zemstvo (1864), məhkəmə (1864), şəhər (1870) və hərbi (1874) islahatları gəldi.
- II Aleksandrın öldürülməsindən (1881) sonra III Aleksandr əks-islahatlar və ruslaşdırma siyasəti yürütdü («xalqlar həbsxanası»), eyni zamanda sənaye böyüdü.