Bağdad, 1070-ci illər. Abbasi xəlifələrinin paytaxtında artıq türk Səlcuq sultanları hökm sürür, əmirlərin və əsgərlərin çoxu türkdür. Qaraxanlı mühitindən gələn alim Mahmud Kaşğari ərəb dilində qeyri-adi bir kitab yazır: ərəblər üçün türk sözlərini, atalar sözlərini və şeirlərini toplayır, tayfaların yurdlarını isə xəritədə göstərir. Türk dilini bilmək siyasi zərurətə çevrilmişdi. Bu dərs XI–XVI əsrlərdə türk xalqlarının mədəniyyətini üç mərkəz üzrə izləyir: Qaraxanlı–Səlcuq məkanı, Teymuri Mavərənnəhri və Osmanlı İstanbulu.
MədrəsəTərif
Orta əsr müsəlman şəhərlərində orta və ali təhsil müəssisəsi. Vəqf (xeyriyyə mülkü) gəlirləri ilə saxlanılır, müdərrislər dərs deyir, tələbələrin çoxu pulsuz oxuyub yaşayırdı.
Mədəniyyət niyə məhz bu yerlərdə çiçəkləndi?
Türk xanədanları İslamı qəbul edib müsəlman Şərqinin hakimi olanda ərəb və fars elmi ilə qarşılaşdılar, onu himayə etdilər və eyni zamanda öz dillərini yüksəltdilər. Beləcə ədəbi türk dilləri formalaşdı; onların arasında Qaraxanlı türkcəsi (Kaşqar, Balasaqun), çağatay dili (Səmərqənd, Hirat) və oğuz qrupuna aid Anadolu və Azərbaycan türkcələri var. Siyasi tarix üçün «Qaraxanlı və Qəznəli dövlətləri», «Böyük Səlcuq dövləti» və «Teymuri dövləti» dərslərinə bax.
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Türk dövlətlərinin İslamı qəbul etməsi | ərəb–fars elmindən istifadə və eyni zamanda türk dilində əsərlər |
| Vəzirlərin və hökmdarların himayəsi (Nizamülmülk, Uluqbəy, Hüseyn Bayqara) | mədrəsə şəbəkəsi, rəsədxanalar, sarayda alim və şairlər |
| Ticarət yolları və böyük şəhərlər (Kaşqar, Səmərqənd, Hirat, İstanbul) | karvansaraylar, abadlaşdırılmış mərkəzlər, memarlıq ansamblları |
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Təhsil və elm
Nizamiyyə mədrəsələri. Səlcuq vəziri Nizamülmülk Bağdadda (1067), Nişapurda, İsfahanda, Bəlxdə, Hiratda, Mervdə və başqa şəhərlərdə mədrəsələr açdırdı. Məqsəd iki idi: dövlət idarəsi üçün savadlı məmur və hakim yetişdirmək, sünni təlimi şiə-ismaili təbliğatına qarşı möhkəmləndirmək. Mədrəsələr vəqf gəlirləri ilə saxlanılır, tələbələr təqaüd alırdı. Dövlətin himayə etdiyi bu şəbəkə sonrakı türk dövlətlərinə nümunə oldu.
Nizamülmülkün dövrü və Səlcuq dövlətinin quruluşu üçün «Böyük Səlcuq dövləti» dərsinə bax.
Mahmud Kaşğari «Divani-lüğat-it-türk» əsərini (1072–1074) Bağdadda yazıb Abbasi xəlifəsinə təqdim etdi. Kitab ərəbcə izahlı türk lüğətidir; sözlərlə yanaşı atalar sözləri, şeir nümunələri, tayfaların adları və türk məskənlərini göstərən dairəvi xəritə verir. Yusif Balasaqunlu isə «Qutadğu bilik» («Xoşbəxtlik gətirən bilik», 1069–1070) poemasını Qaraxanlı türkcəsində, Kaşqarda yazıb hökmdara təqdim etdi və «Has Hacib» (saray hacibi) vəzifəsi aldı. Əsər dövlət idarəsi və əxlaq haqqında nəsihətdir: hökmdar Kün-Toğdı ədaləti, vəzir Ay-Toldı dövləti (bəxti), vəzirin oğlu Ögdülmiş ağılı, zahid Odqurmuş isə qənaəti təcəssüm etdirir.
Qaraxanlıların siyasi tarixi üçün «Qaraxanlı və Qəznəli dövlətləri» dərsinə bax.
Uluqbəy (1394–1449) Teymurun nəvəsi, Şahruxun oğludur; 1409-dan Səmərqəndi idarə etdi. O, Registanda mədrəsə açdırdı (1417–1420) və 1420-ci illərdə Səmərqənd yaxınlığında dövrünün ən böyük rəsədxanalarından birini qurdu. Müşahidələr əsasında tərtib edilən «Zici-Sultani» cədvəlində 1018 ulduzun mövqeyi göstərilir, ulduz ili isə təxminən bir dəqiqəlik xətalı hesablanıb. Uluqbəy 1449-cu ildə oğlu Əbdüllətifin əmri ilə öldürüldü.
Uluqbəyin hakimiyyəti və Teymurilərin tənəzzülü üçün «Teymuri dövləti» dərsinə bax.
Əli Quşçu Uluqbəyin tələbəsi idi. Uluqbəydən sonra Təbrizə, Aqqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin yanına getdi, onun elçisi kimi Osmanlı sultanı Fatih Mehmedin sarayına gəldi və İstanbulda qaldı: Ayasofya mədrəsəsində dərs dedi, 1474-də orada vəfat etdi. Bir sıra tədqiqatçılara görə, beləcə Teymuri elminin ənənələri Osmanlıya gəlib çatdı.
Piri Reis Osmanlı dəniz zabiti və kartoqrafıdır. 1513-cü ildə Qəliboluda ceyran dərisi üzərində dünya xəritəsini çəkdi (Atlantik okeanı və Amerika sahillərini göstərir; 1929-da Topqapı sarayında tapılıb), «Kitabi-Bəhriyyə» dənizçilik kitabını isə 1520-ci illərdə Qanuni Sultan Süleymana təqdim etdi.
Takiyüddin XVI əsrdə İstanbulda rəsədxana qurdu (1577), lakin rəsədxana 1580-də dağıdıldı.
«Gördüm ki, türk dili söz zənginliyinə və ifadə incəliyinə görə fars dilindən geri qalmır. Türk şairləri iki dildə də şeir yaza bilir, fars dilli şairlər isə türk dilində yaza bilmir. Buna baxmayaraq, çoxları türk dilini yalnız sadə adamların danışığı sayır və yüksək şeir üçün yalnız farsçanı layiq görür. Mən türk dilində beş poemadan ibarət bir silsilə yazdım. Bu kitabda isə iki dilin imkanlarını yan-yana qoydum ki, türk dilinin haqqı tanınsın və sonrakı şairlər ana dilində yazmağa cəsarət etsinlər.»
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndəki əsərin adını, müəllifini, yazıldığı əsri və müəllifin əsərlərini yazdığı dili müəyyən edin.
2) Müəllifin bu kitabı yazmasının bir siyasi və bir mədəni səbəbini izah edin.
3) Əsərin mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Hüseyn Bayqaranın Hirat sarayında hökmdar sülaləsi və ordu türk idi, lakin saray şeirində və yazılı mədəniyyətdə fars dili üstün sayılırdı; Nəvai dövlət xadimi kimi öz xalqının dilinin statusunu yüksəltmək istəyirdi. Mədəni: türk dilinin yüksək poeziyaya qadir olduğunu göstərmək və şairləri bu dildə yazmağa ruhlandırmaq. Bal: iki səbəb izahla — 1; izahsız — ⅔; biri izahla — ½; biri izahsız — ⅓.
3) Mətndə olmayanlar: çağatay ədəbi dilinin inkişafına təkan verdi; sonrakı şairlər üçün türk dilində yazmaq nümunəsi oldu; iki dilin müqayisəsi baxımından dövrün dil mühitini öyrənmək üçün mənbədir. Bal: iki nəticə — 1; bir nəticə — ½.
Ədəbiyyat: türk dilinin yüksəlişi
Türk dilində ədəbiyyatı həm sufi şeiri, həm saray ədəbiyyatı genişləndirdi. Sufi şairlərdən Əhməd Yəsəvi (XII əsr) «Divani-hikmət»i ilə Orta Asiyada, Yunus Əmrə (XIII–XIV əsrlər) isə Anadoluda sadə xalq dilində, çox vaxt heca vəznində ilahi sevgi və insanlıq haqqında şeirlər yazdı. Həyatı barədə dəqiq məlumat azdır, lakin «Divan»ı Anadolu türkcəsinin ən qiymətli abidələrindəndir. Saray ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndəsi Əlişir Nəvai (1441–1501) Hirat sarayında Sultan Hüseyn Bayqaranın dostu və dövlət xadimi idi; əsərlərini çağatay türkcəsində yazdı, «Xəmsə»ni (1483–1485) yaratdı və «Muhakamat ul-luğatəyn» (1499) əsərində türk dilinin fars dilindən geri qalmadığını göstərməyə çalışdı.
Füzuli (təxminən 1494–1556) Bağdad və Kərbəla ətrafında yaşadı; Bağdad əvvəl Səfəvilərin (1508), sonra Osmanlıların (1534) əlinə keçdi. O, Azərbaycan, fars və ərəb dillərində ayrı-ayrı divanlar yazdı; «Leyli və Məcnun» poeması (1536) və Azərbaycan dilindəki «Divan»ı Azərbaycan türkcəsinin ən yüksək nümunələrindəndir. Daha ətraflı: «Səfəvilər dövründə mədəniyyət» dərsinə bax.
| Şəxs | Əsər və ya fəaliyyət | Yer və vaxt |
|---|---|---|
| Nizamülmülk | Nizamiyyə mədrəsələri | Bağdad və b., XI əsr |
| Mahmud Kaşğari | «Divani-lüğat-it-türk» | Bağdad, 1072–1074 |
| Yusif Balasaqunlu | «Qutadğu bilik» | Kaşqar, 1069–1070 |
| Uluqbəy | rəsədxana, «Zici-Sultani» | Səmərqənd, 1420-ci illər |
| Əli Quşçu | astronomiya, Ayasofya mədrəsəsində dərs | İstanbul, vəfatı 1474 |
| Piri Reis | dünya xəritəsi, «Kitabi-Bəhriyyə» | 1513; 1520-ci illər |
| Yunus Əmrə | «Divan» | Anadolu, XIII–XIV əsrlər |
| Əlişir Nəvai | «Xəmsə», «Muhakamat ul-luğatəyn» | Hirat, 1441–1501 |
| Kəmaləddin Behzad | Hirat miniatür məktəbi | Hirat, XV əsr |
| Füzuli | «Leyli və Məcnun», «Divan» | Bağdad, təxminən 1494–1556 |
| Mimar Sinan | Süleymaniyə, Səlimiyyə | İstanbul, Edirnə, XVI əsr |
| Osmanlı saray sənətkarları | miniatür və xəttatlıq | İstanbul, XVI əsr |
Memarlıq və incəsənət
Səlcuqlar. Anadolu Səlcuqları (Rum sultanlığı) Konyada Alaəddin məscidi və mədrəsələr ucaltdı, ticarət yollarında isə karvansaraylar saldı: təxminən bir günlük yol məsafəsində (30–40 km) yolçu gecələmək, yem və yemək tapa bilirdi. Ən böyüklərindən biri Aksaray yaxınlığında Sultanhanıdır (1229).
Teymurilər. Teymur və varisləri Səmərqənd və Hiratı abadlaşdırdı. Teymurun əmri ilə Əhməd Yəsəvi məqbərəsi (1389-dan), Hindistan yürüşündən (1398) sonra Bibi-Xanım məscidi, Gur-Əmir məqbərəsi (1403–1404) tikildi. Registan meydanında XV əsrə yalnız Uluqbəy mədrəsəsi aiddir; Şirdar və Tillakari mədrəsələri XVII əsrdə əlavə olundu. Teymuri binaları nəhəng ölçüləri və firuzəyi kaşı ilə örtülmüş qabırğalı günbəzləri ilə seçilir.
Osmanlılar. Mimar Sinan 1538-dən təxminən yarım əsr baş memar oldu. Şəhzadə və Süleymaniyə məscidlərində böyük günbəz yarımgünbəzlərlə dəstəklənir, ətrafda nazik minarələr ucalır; burada Ayasofyanın təsiri hiss olunur. Səlimiyyədə isə nəhəng tək günbəz səkkiz dayaq üzərində qurulub, dörd nazik minarə ucalır. Sinan öz əsərlərini üç pilləyə bölürdü: Şəhzadə məscidi (1548) — «şagirdlik», İstanbulda Süleymaniyə (1550–1557) — «kalfalıq», Edirnədə Səlimiyyə (təxminən 1570-ci illər) — «ustalıq əsəri»; Səlimiyyə I Səlimin deyil, II Səlimin adınadır.
Miniatür və xəttatlıq. Hüseyn Bayqaranın Hiratında XV əsrdə miniatür sənəti zirvəyə çatdı; Hirat miniatür məktəbinin ən məşhur rəssamı Kəmaləddin Behzaddır. XVI əsrdə Osmanlı sarayı da miniatür rəssamlarını və xəttatları himayə edirdi.
| Dövr | Nümunələr | Səciyyəvi cəhət |
|---|---|---|
| Səlcuq (XI–XIII əsr) | Alaəddin məscidi (Konya), Sultanhanı | məscid, mədrəsə, karvansaray |
| Teymuri (XIV əsrin sonu – XV əsr) | Gur-Əmir, Bibi-Xanım, Uluqbəy mədrəsəsi | nəhəng ölçülər, firuzəyi qabırğalı günbəz |
| Osmanlı (XV–XVI əsr) | Şəhzadə, Süleymaniyə, Səlimiyyə (Sinan) | Süleymaniyədə günbəz və yarımgünbəzlər; Səlimiyyədə səkkiz dayaq üzərində tək günbəz, dörd nazik minarə |
İnteraktiv
İnteraktiv
- 1067
Bağdadda Nizamiyyə mədrəsəsi açılır
- 1069–1070
Balasaqunlu «Qutadğu bilik»i yazır
- 1072–1074
Kaşğari «Divani-lüğat-it-türk»ü yazır
- 1229
Aksarayda Sultanhanı karvansarası
- 1403–1404
Səmərqənddə Gur-Əmir məqbərəsi
Teymur burada dəfn olunur (1405).
- 1417–1420
Registanda Uluqbəy mədrəsəsi
- 1420-ci illər
Uluqbəy rəsədxanası
- 1449
Uluqbəy öldürülür
- 1474
Əli Quşçu İstanbulda vəfat edir
- 1499
Nəvai «Muhakamat ul-luğatəyn»i yazır
- 1513
Piri Reis dünya xəritəsini çəkir
- 1536
Füzuli «Leyli və Məcnun»u yazır
- 1550–1557
İstanbulda Süleymaniyə məscidi
- 1570-ci illər
Edirnədə Səlimiyyə məscidi
Sinanın «ustalıq əsəri», II Səlimin adına.
- 1577
İstanbulda Takiyüddinin rəsədxanası
1580-də dağıdıldı.
Kodlaşdırılmış tapşırıq
Məsələ
XI əsr Qaraxanlı–Səlcuq mədəniyyətinə aid olanlar:
1. «Qutadğu bilik»
2. «Zici-Sultani»
3. Nizamiyyə mədrəsələri
4. «Divani-lüğat-it-türk»
5. Süleymaniyə məscidi
A) 1, 2, 4 B) 1, 3, 4 C) 2, 3, 5 D) 1, 4, 5 E) 2, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Xronologiya tapşırığı
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Əli Quşçunun İstanbulda vəfatı
2. Nizamiyyənin Bağdadda açılması
3. Piri Reisin dünya xəritəsi
4. Uluqbəy rəsədxanası
A) 2, 4, 1, 3 B) 4, 2, 1, 3 C) 2, 1, 4, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 4, 2, 3, 1
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yadda saxla
- Nizamülmülkün Nizamiyyə mədrəsələri (Bağdad, 1067) dövlət himayəsi ilə yaradılmış geniş mədrəsə şəbəkəsi idi.
- Kaşğari: «Divani-lüğat-it-türk» (1072–1074, Bağdad) — ərəbcə izahlı türk lüğəti, atalar sözləri və xəritə. Balasaqunlu: «Qutadğu bilik» (1069–1070, Kaşqar) — nəsihət poeması, müəllifə «Has Hacib» vəzifəsi verilib.
- Uluqbəyin Səmərqənd rəsədxanası (1420-ci illər) və «Zici-Sultani» (1018 ulduz); tələbəsi Əli Quşçu İstanbula gəlib Ayasofya mədrəsəsində dərs dedi (†1474).
- Piri Reisin dünya xəritəsi (1513) və «Kitabi-Bəhriyyə» Osmanlı dənizçilik və coğrafiya biliklərinin nümunəsidir.
- Ədəbiyyat: Yunus Əmrə (Anadolu türkcəsi), Nəvai (çağatay dili, Hirat, «Xəmsə»), Füzuli (Azərbaycan türkcəsi, Bağdad, «Leyli və Məcnun», 1536).
- Memarlıq: Səlcuq — Alaəddin məscidi, mədrəsələr, karvansaray; Teymuri — Gur-Əmir, Registan, firuzəyi günbəzlər; Osmanlı — Mimar Sinan, Süleymaniyə, Səlimiyyə. Miniatür: Hirat məktəbi, Behzad (XV əsr).