E.ə. 331-ci ilin oktyabrında Dəclə çayının şərqində, Qavqamela düzündə iki ordu üz-üzə dayanmışdı. Bir tərəfdə Əhəməni şahı III Dara və Midiyadan, Baktriyadan, Hindistandan gəlmiş qoşunlar; midiyalılara və onlarla birlikdə vuruşan kadusilərə, albanlara və sakasenlərə Atropat başçılıq edirdi. Digər tərəfdə Makedoniyanın 25 yaşlı çarı İsgəndər. Bu döyüş iki əsrdən artıq yaşamış Əhəməni imperiyasının taleyini həll etdi. Bəs Yunanıstanın şimalındakı kiçik Makedoniya necə dünya imperiyası yarada bildi?
Makedoniyanın yüksəlişi və II Filipp
Makedoniya Yunanıstanın şimalında, dağlar və münbit düzənliklər ölkəsində yerləşirdi. Makedoniyalılar yunanlara qohum xalq idi, lakin çar hakimiyyətini saxlamışdılar və polislərdə yaşamırdılar, ona görə yunanlar onlara yarımbarbar kimi baxırdılar. Ölkənin sərvəti meşə, taxıl, at sürüləri və qızıl mədənləri idi. Yunan polisləri bir-biri ilə vuruşub zəiflədikcə Makedoniya güclənirdi (bax: «Perikl dövründə Afina demokratiyası və Peloponnes müharibəsi»).
E.ə. 359-cu ildə taxta çıxan II Filipp gəncliyində girov kimi Fivdə yaşamış və Epaminondun hərbi sənətini öyrənmişdi. O, daimi nizami ordu yaratdı: uzun nizələrlə — sarissalarla silahlanmış piyadalar sıx Makedoniya falanqasında düzülür, cinahlarda zadəganlardan ibarət ağır süvari — getayrlar («çarın dostları») vuruşurdu; ordunun mühasirə maşınları da var idi. Pangey dağındakı qızıl mədənlərinin gəliri ilə Filipp qızıl sikkələr buraxır, polislərdə tərəfdarlarını ələ alırdı. Rəvayətə görə, o deyirdi ki, qızıl yüklənmiş eşşəyin keçə bilmədiyi qala yoxdur.
Yunanlar Filippə münasibətdə bölünmüşdülər. Afina natiqi Demosfen «Filippikalar» adlı nitqlərində onu azadlığın düşməni adlandırır, polisləri birləşməyə çağırırdı; natiq İsokrat isə ümid edirdi ki, Filipp yunanları birləşdirib Əhəmənilərə qarşı aparacaq. E.ə. 338-ci ildə Filipp Xeroneya yaxınlığında Afina və Fiv ordusunu darmadağın etdi; döyüşdə 18 yaşlı oğlu İsgəndər süvarilərə başçılıq edirdi. E.ə. 337-ci ildə Korinf konqresində Sparta istisna olmaqla yunan polisləri Makedoniyanın başçılığı ilə ittifaqda birləşdi və Əhəmənilərə qarşı müharibə qərara alındı. Yunan polislərinin müstəqilliyi faktiki olaraq başa çatdı. E.ə. 336-cı ildə isə Filipp sui-qəsd nəticəsində öldürüldü.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
İsgəndərin Şərq yürüşü
İsgəndər 20 yaşında taxta çıxdı; uşaqlıqda onun müəllimi filosof Aristotel olmuşdu. O, əvvəlcə üsyan edən yunanları cəzalandırdı — e.ə. 335-ci ildə Fiv dağıdıldı. E.ə. 334-cü ildə İsgəndər Hellespontdan Asiyaya keçdi və Qranik çayı sahilində Əhəməni satraplarının ordusunu məğlub etdi. E.ə. 333-cü ildə İss yaxınlığında şah III Daranın özünə qalib gəldi; Dara qaçdı, ailəsi isə əsir düşdü. Sonra İsgəndər Finikiya sahilini tutdu (Tir yeddi aylıq mühasirədən sonra alındı) və Misirə daxil oldu. Misirlilər onu xilaskar kimi qarşıladılar, kahinlər allah Amonun oğlu elan etdilər. E.ə. 331-ci ildə Nil deltasında İsgəndəriyyə şəhəri salındı.
E.ə. 331-ci ildə Qavqamela döyüşündə Əhəməni ordusu son dəfə darmadağın edildi. İsgəndər Babil, Suza və Persepolu tutdu; e.ə. 330-cu ildə Persepol sarayı yandırıldı, qaçan III Dara isə öz satrapı Bess tərəfindən öldürüldü. Əhəməni imperiyası süqut etdi. Atropat İsgəndərə tabe oldu və sonra Midiyanın satrapı təyin edildi; İsgəndərin ölümündən sonra o, Midiyanın şimal-qərbində öz dövlətini yaratdı — bu barədə «Azərbaycan tarixi» kursundakı «Atropatena dövləti» dərsində oxuya bilərsən.
Sonrakı illərdə İsgəndər Orta Asiyada — Baktriya və Soqdianada Spitamenin başçılıq etdiyi inadlı müqaviməti qırdı və baktriyalı əyanın qızı Roksana ilə evləndi. E.ə. 327-ci ildə Hindistana yürüş başladı: e.ə. 326-cı ildə Hidasp çayı sahilində hind çarı Por məğlub edildi. Lakin səkkiz illik yürüşdən yorulmuş əsgərlər Hifasis çayında daha irəli getməkdən imtina etdilər. Ordu Gedrosiya səhrasından keçərək ağır itkilərlə geri qayıtdı. İsgəndər yeni yürüşlər planlaşdırarkən e.ə. 323-cü ildə, 32 yaşında Babildə vəfat etdi.
İnteraktiv
İmperiyanın parçalanması və ellinist dövlətlər
İsgəndər geniş ərazini yalnız qılıncla saxlaya bilməyəcəyini başa düşürdü. O, Əhəmənilərin satraplıq sistemini saxladı, yerli əyanları vəzifələrə təyin etdi, fars geyimini və saray mərasimlərini, o cümlədən hökmdar qarşısında səcdə adətini qəbul etdi; bu, makedoniyalı sərkərdələrin narazılığına səbəb olurdu. E.ə. 324-cü ildə Suzada İsgəndər və minlərlə əsgəri fars və başqa Şərq qadınları ilə evləndi. O, öz adını daşıyan çoxlu şəhər — İsgəndəriyyələr saldı; onlar yunan mədəniyyətinin Şərqdə dayaq məntəqələrinə çevrildi.
İsgəndər varis təyin etmədən öldü və onun sərkərdələri — diadoxlar («varislər») hakimiyyət uğrunda uzun müharibələrə başladılar. E.ə. 301-ci ildə İps döyüşündən sonra imperiya qəti olaraq parçalandı. Yaranan ellinist dövlətlərin ən böyükləri bunlar idi: Misirdə Ptolemeylər dövləti (paytaxtı İsgəndəriyyə), Suriya, Mesopotamiya və İranı əhatə edən Selevkilər dövləti və Makedoniyada Antiqonilər dövləti. Kiçik Asiyada Perqam çarlığı, Orta Asiyada Yunan-Baktriya çarlığı, Midiyanın şimal-qərbində isə Atropatena yarandı. Ellinist dövlətlər sonralar Roma və Parfiyanın hakimiyyəti altına düşdü: Makedoniya e.ə. 168-ci ildə, Ptolemeylərin Misiri isə e.ə. 30-cu ildə Roma tərəfindən tutuldu.
Ellinist mədəniyyəti
Ellinizm İsgəndərin ölümündən Romanın Misiri tutmasına qədərki dövrdür (e.ə. 323–30). Bu dövrdə yunan dili Aralıq dənizindən Hindistana qədər ortaq ünsiyyət dilinə çevrildi. Yunan və Şərq mədəniyyətləri qovuşdu: yunanlar Şərqin allahlarına sitayiş edir, Şərq xalqları yunan teatrına gedir, yunan memarlığından istifadə edirdilər. Sonralar Hindistanın şimal-qərbində yaradılan Budda heykəllərində də yunan heykəltəraşlığının təsiri hiss olunurdu.
Ellinist dünyanın ən böyük elm mərkəzi İsgəndəriyyə idi. Ptolemeylər burada Muzeyon — alimlərin işlədiyi elm mərkəzi və qədim dünyanın ən böyük kitabxanasını yaratdılar; limanda dünyanın yeddi möcüzəsindən biri olan Faros mayakı ucalırdı. Evklid həndəsənin əsaslarını «Başlanğıclar» əsərində topladı. Sirakuzalı Arximed ling qaydasını və suya batırılmış cismə təsir edən itələmə qüvvəsi qanununu kəşf etdi. Kitabxanaya rəhbərlik edən Eratosfen Yerin dairəsinin uzunluğunu kifayət qədər dəqiq hesabladı. Samoslu Aristarx Yerin Günəş ətrafında fırlandığı fikrini irəli sürdü. Rodos kolossu və Perqam qurbangahı da bu dövrün abidələridir.
«Dara Babildən çıxıb Dəclə çayını keçdi və ordusunu geniş düzənlikdə yerləşdirdi; döyüş arabaları rahat hərəkət etsin deyə yeri əvvəlcədən hamarlatmışdı. Onun ordusunda Baktriya, Soqdiana, Hindistan və bir çox başqa ölkələrdən gəlmiş dəstələr vardı. Midiyalılara Atropat başçılıq edirdi; onlarla birlikdə kadusilər, albanlar və sakasenlər də vuruşurdu. Cərgələrin önündə oraqlı döyüş arabaları və bir neçə fil dayanmışdı.
Makedoniyalıların çarı süvariləri ilə Daranın dayandığı mərkəzə hücum etdi, falanqa isə sıx cərgədə irəlilədi. Dara hər şeyin itirildiyini görüb hamıdan əvvəl qaçdı. Bundan sonra onun ordusu dağıldı, qalib çar isə Asiyanın hökmdarı elan edildi.»
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə hansı döyüş təsvir olunur? Tərəflərin hökmdarlarını və döyüşün ilini göstərin.
2) Makedoniyalıların qələbəsinin bir siyasi və bir hərbi səbəbini izah edin.
3) Bu döyüşün mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Siyasi: Əhəməni imperiyası daxilən zəif idi — müxtəlif xalqlardan toplanmış ordu, satrapların özbaşınalığı, şahın qaçması ilə ordunun dağılması (mətndə: «bir çox ölkədən gəlmiş dəstələr», «hamıdan əvvəl qaçdı»). Hərbi: Makedoniya falanqası və getayr süvarisinin birgə hücumu, İsgəndərin zərbəni düşmən mərkəzinə yönəltməsi. Bal: hər iki səbəb izahla — 1; ikisi izahsız — ⅔; biri izahla — ½; biri izahsız — ⅓.
3) Mətndə olmayan nəticələr: İsgəndər Babil, Suza və Persepolu tutdu; e.ə. 330-cu ildə III Dara öldürüldü və Əhəməni imperiyası süqut etdi; Atropat Midiyanın satrapı təyin edildi, sonra Atropatena dövləti yarandı; yunan-makedon hakimiyyəti Orta Asiya və Hindistana qədər yayıldı; ellinizm dövrü başladı. Bal: iki nəticə — 1; bir nəticə — ½.
Xronologiya, cədvəllər və DİM tapşırıqları
- e.ə. 359
II Filipp taxta çıxır
- e.ə. 338
Xeroneya döyüşü
- e.ə. 337
Korinf konqresi
- e.ə. 336
Filipp öldürülür; İsgəndər çar olur
- e.ə. 334
Qranik döyüşü; Şərq yürüşünün başlanması
- e.ə. 333
İss döyüşü
- e.ə. 332
Tirin alınması; Misirə yürüş
- e.ə. 331
İsgəndəriyyənin salınması; Qavqamela döyüşü
Qavqamelada midiyalılara Atropat başçılıq edir.
- e.ə. 330
Persepolun yandırılması; III Daranın ölümü
- e.ə. 326
Hidasp döyüşü
- e.ə. 323
İsgəndərin Babildə ölümü
- e.ə. 301
İps döyüşü; imperiyanın parçalanması
- e.ə. 30
Roma Ptolemeylərin Misirini tutur
Ellinizm dövrünün sonu.
| Şəxs | Tarix | Rolu |
|---|---|---|
| II Filipp | e.ə. 359–336 | falanqa, Xeroneya qələbəsi, Korinf konqresi |
| Makedoniyalı İsgəndər | e.ə. 336–323 | Şərq yürüşü, dünya imperiyası |
| III Dara | e.ə. 336–330 | sonuncu Əhəməni şahı |
| Demosfen | e.ə. IV əsr | Filippə qarşı «Filippikalar» |
| Aristotel | e.ə. IV əsr | filosof, İsgəndərin müəllimi |
| Atropat | e.ə. 331-dən | Qavqamelada midiyalıların başçısı, sonra Midiya satrapı |
| Por | e.ə. 326 | Hidaspda məğlub olan hind çarı |
| Ptolemey, Selevk | e.ə. IV–III əsrlər | diadoxlar, ellinist sülalələrin banisi |
| Əlamət | Ptolemeylər dövləti | Selevkilər dövləti |
|---|---|---|
| Banisi | Ptolemey — İsgəndərin sərkərdəsi | Selevk — İsgəndərin sərkərdəsi |
| Ərazisi | Misir | Suriya, Mesopotamiya, İran |
| Paytaxtı | İsgəndəriyyə | Antioxiya (əvvəlcə Selevkiya) |
| Məşhur mərkəzi | Muzeyon, kitabxana, Faros mayakı | çoxsaylı yeni yunan şəhərləri |
| Sonu | e.ə. 30-da Roma tutdu | e.ə. 64-də Roma ləğv etdi |
| Oxşar cəhətlər | diadoxların ellinist monarxiyası; yunan-makedon zadəganlığı; yunan və yerli ənənələrin qovuşması | diadoxların ellinist monarxiyası; yunan-makedon zadəganlığı; yunan və yerli ənənələrin qovuşması |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Polislərin bir-biri ilə müharibələrdə zəifləməsi | II Filippin Yunanıstanı tabe etməsi (Xeroneya, e.ə. 338) |
| Filippin hərbi islahatları və qızıl mədənləri | Makedoniyanın hərbi üstünlüyü |
| Əhəməni imperiyasının daxili zəifliyi | Qranik, İss və Qavqamelada məğlubiyyət, imperiyanın süqutu (e.ə. 330) |
| Əsgərlərin uzun yürüşdən yorulması | Hifasisdə geri dönüş (e.ə. 326) |
| İsgəndərin varissiz ölümü | diadoxların müharibələri, imperiyanın parçalanması (e.ə. 301) |
| Şərqdə yunan şəhərlərinin salınması | ellinist mədəniyyətinin yayılması |
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Döyüşləri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. İss
2. Xeroneya
3. Hidasp
4. Qranik
5. Qavqamela
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: «Q – İ – Q – H» qaydası: Qranik (334) → İss (333) → Qavqamela (331) → Hidasp (326).
Cavab: 2, 4, 1, 5, 3.
DİM tapşırığı: uyğunluq
Məsələ
Ellinist dövləti ərazisi ilə uyğunlaşdırın:
1. Ptolemeylər
2. Selevkilər
3. Antiqonilər
4. Perqam çarlığı
a. Makedoniya
b. Kiçik Asiyanın qərbi
c. Misir
d. Suriya, Mesopotamiya, İran
e. Siciliya
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: paytaxtları xatırla: İsgəndəriyyə → Misir (1-c), Antioxiya → Suriya (2-d), Pella → Makedoniya (3-a), Perqam → Kiçik Asiya (4-b).
Cavab: 1-c, 2-d, 3-a, 4-b.
DİM tapşırığı: «aid deyil»
Məsələ
Ellinizm dövrünə aid deyil:
A) Evklidin «Başlanğıclar» əsəri
B) Faros mayakı
C) Eratosfenin Yeri ölçməsi
D) Parfenonun tikintisi
E) İsgəndəriyyə kitabxanası
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: A, B, C, E İsgəndəriyyə ilə bağlıdır və bu dövrə aiddir. Parfenon isə e.ə. 447–438-ci illərdə, Periklin dövründə tikilib.
Cavab: D.
Yadda saxla
- II Filipp (e.ə. 359–336) daimi ordu və Makedoniya falanqası yaratdı, e.ə. 338-ci ildə Xeroneyada qalib gəlib Yunanıstanı tabe etdi.
- İsgəndər Qranik (334), İss (333) və Qavqamela (331) döyüşlərində qalib gəldi; e.ə. 330-cu ildə Əhəməni imperiyası süqut etdi.
- Qavqamelada midiyalılara başçılıq etmiş Atropat sonra Midiyanın satrapı oldu və Atropatena dövlətinin əsasını qoydu.
- İsgəndər e.ə. 323-cü ildə Babildə öldü; diadoxların müharibələrindən sonra imperiya Ptolemeylər, Selevkilər və Antiqonilər dövlətlərinə parçalandı.
- Ellinizm dövründə (e.ə. 323–30) yunan dili və mədəniyyəti Şərqə yayıldı; İsgəndəriyyə Muzeyon, kitabxana, Evklid, Arximed və Eratosfenlə elm mərkəzinə çevrildi.