E.ə. VII əsrin sonu, Attikanın bir kəndi. Kəndlinin tarlasının ortasında daş sütun dayanır: üstündə yazılıb ki, bu torpaq əyana borc müqabilində girov qoyulub. Borcu vaxtında qaytarmasa, kəndli torpağını, sonra özünü və uşaqlarını itirəcək — onları qul kimi satacaqlar. Belə cəmiyyətdə ədaləti necə bərpa etməli? Afina bir əsr ərzində bu suala dörd cavab axtardı, Sparta isə tamam başqa yolla getdi.
Afina: demos ilə əyanların mübarizəsi
Afina Attika vilayətində, dənizə yaxın yerləşirdi; onun əhalisi ionlar idi. Burada çar hakimiyyəti erkən aradan qalxdı və idarəetmə əyanların əlinə keçdi — bu, aristokratiya, yəni «ən yaxşıların hakimiyyəti» idi. Hər il əyanlar arasından seçilən arxontlar dövləti idarə edir, keçmiş arxontlardan ibarət Areopaq şurası qanunlara nəzarət edir və ağır cinayətlərə baxırdı. Qanunlar yazılı deyildi: əyan hakimlər adət-ənənəni öz xeyirlərinə yozurdular.
Demos narazı idi. Kəndlilər borc köləliyinə düşür, torpaqlar əyanların əlində toplanırdı. Sənətkarlıq və ticarətlə varlanan tacirlər isə zəngin olsalar da, hakimiyyətdə iştirak edə bilmirdilər, çünki vəzifələr nəslə görə verilirdi. Demos iki şey tələb edirdi: borcların ləğvini və torpağın bölünməsini, həm də qanunların yazıya alınmasını.
E.ə. 621-ci ildə əyanlar güzəştə getməyə məcbur oldular: qanunverici Drakon Afinanın ilk yazılı qanunlarını tərtib etdi. Bu, irəliyə atılmış addım idi — hakim artıq qanunu istədiyi kimi yoza bilmirdi. Lakin qanunlar son dərəcə sərt idi: hətta tərəvəz və meyvə oğurluğuna görə ölüm cəzası verilirdi. Sonralar deyirdilər ki, Drakonun qanunları mürəkkəblə deyil, qanla yazılıb; «drakon qanunları» ifadəsi bu gün də hədsiz sərt qərarlar üçün işlədilir. Ən əsası, Drakon borc köləliyinə toxunmadı, ona görə mübarizə davam etdi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Solonun islahatları (e.ə. 594)
Vətəndaş müharibəsinin astanasında olan afinalılar e.ə. 594-cü ildə arxont seçilən Solona geniş səlahiyyət verdilər. Solon əyan nəslindən idi, lakin ticarətlə məşğul olmuş, çox səyahət etmişdi və şeirləri ilə tanınırdı; ona hər iki tərəf inanırdı. Onun ilk və ən mühüm tədbiri borcların ləğvi oldu: torpaqlardakı borc daşları götürüldü, borc köləliyi qadağan edildi, borca görə qul edilmiş afinalılar azad olundu, xaricə satılmışlar geri qaytarıldı. Yunanlar bu qanunu «yükün atılması» adlandırırdılar.
Solon vətəndaşları nəslinə görə deyil, var-dövlətinə görə dörd təbəqəyə böldü — torpaqdan götürülən illik məhsulun miqdarına əsasən. Ən yüksək vəzifələrə yalnız varlı təbəqələr seçilə bilərdi, lakin ən yoxsul vətəndaşlar da xalq yığıncağında iştirak edir və xalq məhkəməsində oturmaq hüququ aldılar. Dördyüzlər şurası yaradıldı. Solon sənətkarlığı və ticarəti də himayə etdi: oğluna sənət öyrətməyən ata qocalanda ondan yardım tələb edə bilməzdi, Attikadan zeytun yağından başqa kənd təsərrüfatı məhsulunun çıxarılması qadağan olundu.
Solonun islahatları heç kəsi tam razı salmadı: kasıblar torpağın bölünməsini gözləyirdi, əyanlar isə itirdiklərinə təəssüflənirdi. Buna baxmayaraq, onlar Afina demokratiyasının bünövrəsini qoydu: vətəndaş artıq azadlığını itirə bilməzdi, siyasi hüquqlar isə nəsildən deyil, var-dövlətdən asılı oldu.
Tiranlıq və Klisfenin islahatları
Solondan sonra çəkişmələr yenidən alovlandı. Bundan istifadə edən Pisistrat e.ə. 560-cı ildə hakimiyyəti zorla ələ keçirdi. Yunanlar qanuni yolla deyil, güc tətbiq edərək hakimiyyətə gələn hökmdarı tiran, onun idarəçiliyini isə tiranlıq adlandırırdılar; bu söz əvvəlcə «zalım» mənasını vermirdi. Pisistrat iki dəfə qovuldu, lakin qayıtdı və e.ə. 527-ci ildə ölənə qədər hakimiyyətdə qaldı. O, kasıb kəndlilərə borc verir, məbədlər və su kəməri tikdirir, böyük bayramlar təşkil edirdi, Solonun qanunlarını isə ləğv etmədi. Tiranlıq əyanların hakimiyyətini zəiflətdi və demosu gücləndirdi.
Pisistratın oğulları xalqın rəğbətini itirdilər: e.ə. 514-cü ildə Hipparx öldürüldü, sərtləşən Hippi isə e.ə. 510-cu ildə spartalıların köməyi ilə qovuldu. E.ə. 508/507-ci illərdə demosun dəstəklədiyi Klisfen yeni islahatlar keçirdi. O, Attikanı köhnə qəbilə bölgüsü əvəzinə 10 ərazi filasına böldü: hər filaya şəhər, sahil və daxili kəndlərin sakinləri daxil edildi, beləliklə, əyan nəsillərinin öz bölgələrindəki nüfuzu qırıldı. Hər filadan 50 nəfər olmaqla Beşyüzlər şurası yaradıldı. Klisfen ostrakizm qaydasını da tətbiq etdi: xalq yığıncağı dövlət üçün təhlükəli saydığı şəxsin adını saxsı qırıntıları (ostrakon) üzərində yazır, ən çox səs toplayan şəxs 10 illiyə ölkədən çıxarılırdı. Bu islahatlarla Afinada demokratiya quruldu.
DemokratiyaTərif
Yunanca «demos» (xalq) və «kratos» (hakimiyyət): ən mühüm qərarları vətəndaşların xalq yığıncağında qəbul etdiyi idarəetmə forması. Afinada vətəndaşlar yalnız yetkin kişilər idi; qadınlar, meteklər və qullar siyasi hüquqlara malik deyildi.
Sparta — hərbi dövlət
Sparta Peloponnesin cənubunda, Lakonika vilayətində yerləşirdi; onu bura gələn dorilər salmışdı. Spartalılar yerli əhalini, sonra uzun müharibələrdə qonşu Messeniyanı fəth etdilər. Tutulmuş torpaqların əhalisi ilotlara çevrildi: onlar dövlətin mülkü sayılır, spartalıların torpaq sahələrini becərir və məhsulun bir hissəsini onlara verirdilər. İlotlar spartalılardan dəfələrlə çox idi və tez-tez üsyan edirdilər. Perieklər — «ətrafda yaşayanlar» azad idilər, sənətkarlıq və ticarətlə məşğul olur, orduda xidmət edirdilər, lakin siyasi hüquqları yox idi.
İlotlar üzərində hakimiyyəti saxlamaq üçün Sparta bütün həyatını müharibəyə tabe etdi; rəvayətə görə, bu qaydaları qanunverici Likurq yaratmışdı. Tam hüquqlu spartalılar yalnız hərbi işlə məşğul olur, sənətkarlıq və ticarət onlara qadağan idi. Var-dövlət toplamağın qarşısını almaq üçün ağır dəmir pullar işlədilirdi. Oğlanlar 7 yaşından ailədən alınıb dəstələrdə sərt təlim keçirdi: soyuğa, aclığa, ağrıya dözməyi öyrənir, az və tutarlı danışmağa alışırdılar — «lakonik nitq» ifadəsi buradan yaranıb. Qızlar da idmanla məşğul olurdu; spartalı qadınlar başqa polislərin qadınlarından daha çox azadlığa və mülk hüququna malik idilər.
Spartanı iki çar idarə edirdi: onlar müharibədə orduya başçılıq edir və kahin vəzifəsini yerinə yetirirdilər. Əsl hakimiyyət isə iki çardan və 60 yaşdan yuxarı 28 ağsaqqaldan ibarət gerusiyanın və hər il seçilən beş eforun əlində idi; eforlar hətta çarlara nəzarət edirdilər. 30 yaşdan yuxarı spartalılar xalq yığıncağına (apellaya) toplaşır, təklifləri müzakirəsiz, səs-küylə qəbul və ya rədd edirdilər. E.ə. VI əsrdə Sparta Peloponnes polislərinin çoxunu öz başçılığı ilə Peloponnes ittifaqında birləşdirdi və Yunanıstanın ən güclü quru ordusuna sahib oldu.
«Ya qalxanla, ya da qalxanın üstündə!»
İnteraktiv
«Varlılarla kasıblar arasındakı bərabərsizlik son həddə çatmışdı. Bütün sadə xalq varlılara borclu idi: biri onların torpağını becərib məhsulun altıda birini verir, digərləri isə öz bədənlərini girov qoyub borc alır və ödəyə bilməyəndə qul edilirdilər — bəziləri vətəndə qalır, bəziləri yad ölkələrə satılırdı. Çoxları uşaqlarını satmağa və ya vətəndən qaçmağa məcbur olurdu.
Şəhərin ən müdrik adamları nə varlıların zülmündə, nə də kasıbların ehtiyacında payı olmayan bir nəfərə üz tutdular. O, arxont seçildi və ilk qanunu ilə mövcud borcları ləğv etdi, bundan sonra isə insanın bədənini girov qoyub borc verməyi qadağan etdi. Xalq bu qanunu «yükün atılması» adlandırdı.»
Mənbə üzrə tapşırıqlar
Məsələ
1) Mətndə adı çəkilməyən islahatçını, onun polisini və islahatın ilini müəyyən edin.
2) Bu islahatların bir iqtisadi və bir siyasi səbəbini izah edin.
3) Bu islahatların mətndə göstərilməyən iki nəticəsini yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) İqtisadi: borc köləliyi və torpağın əyanların əlində toplanması kəndliləri müflis edirdi. Siyasi: demos ilə əyanlar arasında mübarizə vətəndaş müharibəsi həddinə çatmışdı; qul edilən kəndlilər ordunu da zəiflədirdi, çünki hoplitlər azad vətəndaşlar idi. Bal: hər iki səbəb izahla — 1; ikisi izahsız — ⅔; biri izahla — ½; biri izahsız — ⅓.
3) Mətndə olmayan nəticələr: vətəndaşlar var-dövlətə görə dörd təbəqəyə bölündü; ən yoxsullar xalq yığıncağı və məhkəmədə iştirak hüququ aldı; Dördyüzlər şurası yarandı; sənətkarlıq və ticarət himayə olundu; torpaq bölünmədiyi üçün mübarizə davam etdi və Pisistratın tiranlığına gətirib çıxardı. Bal: iki nəticə — 1; bir nəticə — ½.
Xronologiya, cədvəllər və DİM tapşırıqları
- e.ə. VIII–VII əsrlər
Sparta Messeniyanı fəth edir
Messeniyalılar ilotlara çevrilir.
- e.ə. 621
Drakon qanunları
- e.ə. 594
Solonun islahatları
- e.ə. 560
Pisistrat hakimiyyəti ələ keçirir
- e.ə. VI əsr
Peloponnes ittifaqının yaranması
- e.ə. 527
Pisistratın ölümü; hakimiyyət oğullarına keçir
- e.ə. 514
Hipparxın öldürülməsi
- e.ə. 510
Hippi Afinadan qovulur
- e.ə. 508/507
Afinada Klisfenin islahatları
10 fila, Beşyüzlər şurası, ostrakizm.
- e.ə. 487
Ostrakizm ilk dəfə tətbiq olunur
| Şəxs | Tarix | Fəaliyyəti |
|---|---|---|
| Likurq | əfsanəvi | Sparta qaydalarının rəvayətdəki yaradıcısı |
| Drakon | e.ə. 621 | Afinanın ilk yazılı, sərt qanunları |
| Solon | e.ə. 594 | borcların ləğvi, borc köləliyinin qadağası, 4 təbəqə, Dördyüzlər şurası |
| Pisistrat | e.ə. 560–527 | tiranlıq; kəndlilərə borc, tikinti, bayramlar |
| Hippi | e.ə. 510-da qovuldu | Pisistratın oğlu, sonuncu Afina tiranı |
| Klisfen | e.ə. 508/507 | 10 ərazi filası, Beşyüzlər şurası, ostrakizm |
| Əlamət | Afina | Sparta |
|---|---|---|
| Yeri, əhalisi | Attika; ionlar | Lakonika (Peloponnes); dorilər |
| İdarəetmə | demokratiya: xalq yığıncağı, Beşyüzlər şurası | oliqarxiya (azların hakimiyyəti): iki çar, gerusiya, eforlar |
| Asılı əhali | qullar, meteklər | ilotlar (dövlətin), perieklər |
| Təsərrüfat | sənətkarlıq, dəniz ticarəti, zeytun və üzüm | ilotların becərdiyi torpaq; ticarət spartalılara qadağan |
| Pul | gümüş sikkələr | dəmir pullar |
| Tərbiyə | oxu, yazı, musiqi, idman, natiqlik | 7 yaşdan sərt hərbi təlim |
| Oxşar cəhətlər | polis; qul əməyi; siyasi hüquq yalnız kişi-vətəndaşlarda; xalq yığıncağı | polis; qul əməyi; siyasi hüquq yalnız kişi-vətəndaşlarda; xalq yığıncağı |
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Qanunların yazılı olmaması, hakimlərin özbaşınalığı | Drakon qanunları (e.ə. 621) |
| Borc köləliyi, torpağın əyanlarda toplanması | Solonun islahatları (e.ə. 594) |
| Solondan sonra çəkişmələrin davam etməsi | Pisistratın tiranlığı (e.ə. 560) |
| Hippinin sərt idarəçiliyi | onun qovulması (e.ə. 510) və Klisfenin islahatları |
| Ərazi filalarının yaradılması | əyan nəsillərinin nüfuzunun qırılması |
| İlotların çoxluğu və üsyan qorxusu | Spartanın hərbi dövlətə çevrilməsi |
DİM tapşırığı: «X-dən fərqli olaraq»
Məsələ
Afinadan fərqli olaraq Sparta üçün səciyyəvidir:
1. iki çarın olması
2. qul əməyindən istifadə
3. dəmir pulların işlədilməsi
4. vətəndaşlara ticarətin qadağan edilməsi
5. xalq yığıncağının olması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: qalanlar yalnız Spartaya aiddir: iki çar (1), dəmir pullar (3), ticarət qadağası (4).
Cavab: 1, 3, 4.
DİM tapşırığı: xronologiya
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Klisfenin islahatları
2. Drakon qanunları
3. Pisistratın hakimiyyəti ələ keçirməsi
4. Solonun islahatları
5. Hippinin qovulması
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: e.ə. tarixlərdə böyük rəqəm daha əvvəldir; 5 ilə 1 yaxındır — Klisfen tiran qovulduqdan sonra islahat apardı.
Cavab: 2, 4, 3, 5, 1.
DİM tapşırığı: uyğunluq
Məsələ
İslahatçını onun tədbiri ilə uyğunlaşdırın:
1. Drakon
2. Solon
3. Klisfen
a. ostrakizmin tətbiqi
b. borc köləliyinin ləğvi
c. ilk yazılı qanunlar
d. oğlanlara 7 yaşdan hərbi tərbiyə
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Addım 2: Drakon — ilk yazılı qanunlar (1-c), Solon — borcların ləğvi (2-b), Klisfen — ostrakizm (3-a).
Cavab: 1-c, 2-b, 3-a.
Yadda saxla
- Afinada borc köləliyi və əyanların özbaşınalığı demos ilə əyanlar arasında kəskin mübarizə yaratdı.
- Drakon (e.ə. 621) qanunları yazıya aldı, Solon (e.ə. 594) borcları ləğv etdi, borc köləliyini qadağan etdi və vətəndaşları var-dövlətə görə dörd təbəqəyə böldü.
- Pisistratın tiranlığı (e.ə. 560–527) əyanları zəiflətdi; Klisfen (e.ə. 508/507) 10 ərazi filası, Beşyüzlər şurası və ostrakizmlə demokratiyanı qurdu.
- Sparta ilotları itaətdə saxlamaq üçün hərbi dövlətə çevrildi: iki çar, gerusiya, eforlar, 7 yaşdan hərbi tərbiyə, dəmir pullar.
- Hər iki polisdə qul əməyi və xalq yığıncağı var idi, siyasi hüquqlar isə yalnız kişi-vətəndaşlara məxsus idi.