Makedonyalı İskender ve Helenizm

Makedonya’nın yükselişi ve II. Filip, İskender’in Doğu seferi (Granikos, İssos, Gaugamela, Hindistan), imparatorluğun parçalanması ve Helenistik kültürün Doğu’da yayılması.

  • 6 ve 10. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 11 / 50

Bu derste öğreneceklerin

  • Makedonya’nın yükselişinin ve II. Filip’in Yunanistan’ı boyunduruğa almasının nedenlerini açıklamak.
  • İskender’in Doğu seferinin başlıca savaşlarını sırasıyla ve harita üzerinde göstermek.
  • İmparatorluğun parçalanmasını ve Ptolemaios, Selevkos ve Antigonos devletlerini tanımlamak.
  • Helenistik kültürün merkezlerini ve bilginlerini göstermek.

MÖ 331 Ekim’inde Dicle’nin doğusundaki Gaugamela ovasında iki ordu karşı karşıya geldi. Bir yanda Ahameniş kralı III. Darius ile Med, Baktriya ve Hindistan’dan gelen birlikler vardı; Medlere ve onlarla birlikte savaşan Kadusilere, Albanlara ve Sakasenlere Atropates komuta ediyordu. Öbür yanda Makedonya’nın 25 yaşındaki kralı İskender duruyordu. Bu savaş, iki yüzyıldan uzun yaşamış Ahameniş İmparatorluğu’nun kaderini belirledi. Peki Yunanistan’ın kuzeyindeki küçük Makedonya nasıl bir dünya imparatorluğu kurabildi?

Makedonya’nın yükselişi ve II. Filip

Makedonya, Yunanistan’ın kuzeyinde, dağlar ve verimli ovalar ülkesindeydi. Makedonlar Yunanlarla akraba bir halktı, ama krallığı korumuşlardı ve polislerde yaşamıyorlardı; bu yüzden Yunanlar onları yarı barbar sayıyordu. Ülkenin zenginliği kereste, tahıl, at sürüleri ve altın madenleriydi. Yunan polisleri birbirini savaşlarla yıprattıkça Makedonya güçleniyordu (bkz. «Perikles döneminde Atina demokrasisi ve Peloponez Savaşı»).

MÖ 359’da tahta çıkan II. Filip, gençliğinde rehine olarak Teb’de yaşamış ve Epameinondas’ın savaş sanatını öğrenmişti. Sürekli bir düzenli ordu kurdu: uzun mızraklarla — sarissalarla — donanmış piyadeler sık Makedon falanksında diziliyor, kanatlarda soylulardan oluşan ağır süvari — hetairoi («kralın dostları») — savaşıyordu; ordunun kuşatma makineleri de vardı. Pangaion Dağı’ndaki altın madenlerinin geliriyle Filip altın sikke bastırıyor, polislerde taraftar satın alıyordu. Rivayete göre, altın yüklü bir eşeğin giremeyeceği kale olmadığını söylüyordu.

Yunanlar Filip konusunda bölünmüştü. Atinalı hatip Demosthenes «Filippikler» denen konuşmalarında onu özgürlüğün düşmanı sayıyor, polisleri birleşmeye çağırıyordu; hatip İsokrates ise Filip’in Yunanları birleştirip Ahamenişlere karşı götüreceğini umuyordu. MÖ 338’de Filip Khaironeia’da Atina ve Teb ordularını ezdi; savaşta 18 yaşındaki oğlu İskender süvarilere komuta ediyordu. MÖ 337’de Korint Kongresi’nde Sparta dışındaki Yunan polisleri Makedonya önderliğinde bir birlikte toplandı ve Ahamenişlere karşı savaş kararlaştırıldı. Yunan polislerinin bağımsızlığı fiilen sona ermişti. MÖ 336’da ise Filip bir suikastla öldürüldü.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

İskender’in Doğu seferi

İskender 20 yaşında tahta çıktı; çocukluğunda öğretmeni filozof Aristoteles olmuştu. Önce ayaklanan Yunanları cezalandırdı; MÖ 335’te Teb yıkıldı. MÖ 334’te İskender Hellespontos’tan Asya’ya geçti ve Granikos Irmağı kıyısında Ahameniş satraplarının ordusunu yendi. MÖ 333’te İssos yakınında kral III. Darius’un kendisini yendi; Darius kaçtı, ailesi esir düştü. Ardından İskender Fenike kıyısını aldı (Sur yedi aylık kuşatmadan sonra düştü) ve Mısır’a girdi. Mısırlılar onu kurtarıcı olarak karşıladı, rahipler onu tanrı Amon’un oğlu ilan etti. MÖ 331’de Nil deltasında İskenderiye kenti kuruldu.

MÖ 331’de Gaugamela’da Ahameniş ordusu son kez ezildi. İskender Babil, Susa ve Persepolis’i aldı; MÖ 330’da Persepolis sarayı yakıldı, kaçan III. Darius ise kendi satrabı Bessos tarafından öldürüldü. Ahameniş İmparatorluğu yıkıldı. Atropates İskender’e boyun eğdi ve sonra Med satrabı atandı; İskender’in ölümünden sonra Med’in kuzeybatısında kendi devletini kurdu. Bunu «Azerbaycan tarihi» dersindeki Atropatene konusunda okuyabilirsin.

Sonraki yıllarda İskender Orta Asya’da — Baktriya ve Soğdiana’da — Spitamenes’in önderlik ettiği inatçı direnişi kırdı ve Baktriyalı bir soylunun kızı Roksana ile evlendi. MÖ 327’de Hindistan seferi başladı: MÖ 326’da Hydaspes Irmağı kıyısında Hint kralı Poros yenildi. Ama sekiz yıllık seferden yorulan askerler Hyphasis Irmağı’nda daha ileri gitmeyi reddetti. Ordu Gedrosya çölünden geçerek ağır kayıplarla geri döndü. İskender yeni seferler planlarken MÖ 323’te, 32 yaşında Babil’de öldü.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…

İmparatorluğun parçalanması ve Helenistik devletler

İskender bu geniş toprakları yalnızca kılıçla elde tutamayacağını anlamıştı. Ahamenişlerin satraplık düzenini korudu, yerli soyluları görevlere atadı, Pers giysisini ve saray törenlerini, bu arada hükümdarın önünde secdeye kapanma geleneğini benimsedi; bu, Makedon komutanlarını hoşnutsuz ediyordu. MÖ 324’te Susa’da İskender ve binlerce askeri Pers ve öteki Doğulu kadınlarla evlendi. Kendi adını taşıyan pek çok kent — İskenderiyeler — kurdu; bunlar Doğu’da Yunan kültürünün dayanak noktaları oldu.

İskender veliaht belirlemeden öldü ve komutanları — diadokhlar («ardıllar») — iktidar için uzun savaşlara giriştiler. MÖ 301’deki İpsos Savaşı’ndan sonra imparatorluk kesin olarak parçalandı. Kurulan Helenistik devletlerin en büyükleri şunlardı: Mısır’da Ptolemaioslar krallığı (başkenti İskenderiye), Suriye, Mezopotamya ve İran’ı kapsayan Selevkos devleti ve Makedonya’da Antigonoslar krallığı. Küçük Asya’da Pergamon Krallığı, Orta Asya’da Grek-Baktriya Krallığı, Med’in kuzeybatısında ise Atropatene doğdu. Helenistik devletler sonra Roma ve Partların egemenliğine girdi: Makedonya’yı MÖ 168’de, Ptolemaios Mısır’ını ise MÖ 30’da Roma aldı.

Helenistik kültür

Helenizm, İskender’in ölümünden Roma’nın Mısır’ı almasına kadar geçen dönemdir (MÖ 323–30). Bu dönemde Yunanca, Akdeniz’den Hindistan’a kadar ortak iletişim dili oldu. Yunan ve Doğu kültürleri kaynaştı: Yunanlar Doğu tanrılarına tapıyor, Doğu halkları Yunan tiyatrosuna gidiyor ve Yunan mimarisini kullanıyordu. Sonraları kuzeybatı Hindistan’da yapılan Buda heykellerinde de Yunan heykelciliğinin etkisi görülür.

Helenistik dünyanın en büyük bilim merkezi İskenderiye’ydi. Ptolemaioslar burada bilginlerin çalıştığı Museion’u ve Antik Çağ’ın en büyük kütüphanesini kurdu; limanda dünyanın yedi harikasından biri olan İskenderiye Feneri yükseliyordu. Öklid geometrinin temellerini «Elemanlar» adlı eserinde topladı. Sirakuzalı Arşimet kaldıraç ilkesini ve suya batırılan cisme etki eden kaldırma kuvveti yasasını buldu. Kütüphaneyi yöneten Eratosthenes Dünya’nın çevresini oldukça doğru hesapladı. Sisamlı Aristarkhos Dünya’nın Güneş’in çevresinde döndüğü fikrini ileri sürdü. Rodos Heykeli ve Bergama Sunağı da bu çağın eserleridir.

Gaugamela ovasında

«Darius Babil’den çıkıp Dicle’yi geçti ve ordusunu geniş bir ovaya yerleştirdi; savaş arabaları rahat hareket etsin diye toprağı önceden düzletmişti. Ordusunda Baktriya, Soğdiana, Hindistan ve pek çok başka ülkeden gelen birlikler vardı. Medlere Atropates komuta ediyordu; onlarla birlikte Kadusiler, Albanlar ve Sakasenler de savaşıyordu. Safların önünde tırpanlı savaş arabaları ve birkaç fil duruyordu.

Makedonların kralı süvarileriyle Darius’un bulunduğu merkeze saldırdı, falanks da sık saflarla ilerledi. Darius her şeyin kaybedildiğini görünce herkesten önce kaçtı. Bundan sonra ordusu dağıldı, kazanan kral ise Asya’nın hükümdarı ilan edildi.»

Kaynak (uyarlanmış metin): Arrianos’un «İskender’in Seferi» eserinin III. kitabına ve Plutarkhos’un İskender anlatısına dayanarak (MS I–II. yüzyıllar).

Kaynak görevleri

Problem

1) Metinde hangi savaş anlatılıyor? İki tarafın hükümdarlarını ve savaşın yılını belirtin.
2) Makedonların zaferinin bir siyasi ve bir askerî nedenini açıklayın.
3) Bu savaşın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) İpuçları: Dicle’nin doğusundaki ova, Atropates komutasındaki Medler, tırpanlı arabalar, Darius’un kaçışı, «Asya’nın hükümdarı». Cevap: Gaugamela Savaşı, MÖ 331; III. Darius ve Büyük İskender. Puan: savaş, yıl ve iki hükümdar — 1; yalnız savaş ya da yalnız hükümdarlar — ½.
2) Siyasi: Ahameniş İmparatorluğu içten zayıftı — pek çok halktan toplanmış ordu, satrapların başına buyrukluğu, kral kaçınca dağılan ordu (metinde: «pek çok başka ülkeden gelen birlikler», «herkesten önce kaçtı»). Askerî: Makedon falanksı ile hetairoi süvarisinin birlikte saldırısı, İskender’in düşman merkezine yüklenmesi. Puan: iki neden açıklamalı — 1; ikisi açıklamasız — ⅔; biri açıklamalı — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayan sonuçlar: İskender Babil, Susa ve Persepolis’i aldı; MÖ 330’da III. Darius öldürüldü ve Ahameniş İmparatorluğu yıkıldı; Atropates Med satrabı oldu, sonra Atropatene devleti doğdu; Grek-Makedon egemenliği Orta Asya ve Hindistan’a kadar yayıldı; Helenistik çağ başladı. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.

Kronoloji, tablolar ve sınav tipi sorular

  1. MÖ 359

    II. Filip tahta çıkar

  2. MÖ 338

    Khaironeia Savaşı

  3. MÖ 337

    Korint Kongresi

  4. MÖ 336

    Filip öldürülür; İskender kral olur

  5. MÖ 334

    Granikos Savaşı; Doğu seferi başlar

  6. MÖ 333

    İssos Savaşı

  7. MÖ 332

    Sur’un alınması; Mısır’a giriş

  8. MÖ 331

    İskenderiye’nin kuruluşu; Gaugamela Savaşı

    Gaugamela’da Medlere Atropates komuta eder.

  9. MÖ 330

    Persepolis yakılır; III. Darius ölür

  10. MÖ 326

    Hydaspes Savaşı

  11. MÖ 323

    İskender Babil’de ölür

  12. MÖ 301

    İpsos Savaşı; imparatorluk parçalanır

  13. MÖ 30

    Roma Ptolemaios Mısır’ını alır

    Helenistik çağın sonu.

KişiTarihRolü
II. FilipMÖ 359–336falanks, Khaironeia zaferi, Korint Kongresi
Büyük İskenderMÖ 336–323Doğu seferi, dünya imparatorluğu
III. DariusMÖ 336–330son Ahameniş kralı
DemosthenesMÖ IV. yüzyılFilip’e karşı «Filippikler»
AristotelesMÖ IV. yüzyılfilozof, İskender’in öğretmeni
AtropatesMÖ 331’den itibarenGaugamela’da Medlerin komutanı, sonra Med satrabı
PorosMÖ 326Hydaspes’te yenilen Hint kralı
Ptolemaios, SelevkosMÖ IV–III. yüzyıllardiadokhlar, Helenistik hanedanların kurucuları
ÖzellikPtolemaios KrallığıSelevkos Devleti
KurucusuPtolemaios — İskender’in komutanıSelevkos — İskender’in komutanı
TopraklarıMısırSuriye, Mezopotamya, İran
BaşkentiİskenderiyeAntakya (önce Seleukeia)
Ünlü merkeziMuseion, kütüphane, İskenderiye Feneripek çok yeni Yunan kenti
SonuMÖ 30’da Roma aldıMÖ 64’te Roma kaldırdı
Ortak yönlerdiadokhların Helenistik monarşisi; Grek-Makedon seçkinleri; Yunan ve yerel geleneklerin kaynaşmasıdiadokhların Helenistik monarşisi; Grek-Makedon seçkinleri; Yunan ve yerel geleneklerin kaynaşması
NedenSonuç
Polislerin birbirini savaşlarla zayıflatmasıII. Filip’in Yunanistan’ı boyunduruğa alması (Khaironeia, MÖ 338)
Filip’in askerî reformları ve altın madenleriMakedonya’nın askerî üstünlüğü
Ahameniş İmparatorluğu’nun iç zayıflığıGranikos, İssos ve Gaugamela yenilgileri; imparatorluğun yıkılışı (MÖ 330)
Askerlerin uzun seferden yorulmasıHyphasis’te geri dönüş (MÖ 326)
İskender’in varissiz ölümüdiadokh savaşları, imparatorluğun parçalanması (MÖ 301)
Doğu’da Yunan kentlerinin kurulmasıHelenistik kültürün yayılması

Sınav tipi soru: kronoloji

Problem

Savaşları kronolojik sıraya koyun:
1. İssos
2. Khaironeia
3. Hydaspes
4. Granikos
5. Gaugamela

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Adım 1: Khaironeia seferden öncedir; Filip’in savaşıdır (338).
Adım 2: «G – İ – G – H» kuralı: Granikos (334) → İssos (333) → Gaugamela (331) → Hydaspes (326).
Cevap: 2, 4, 1, 5, 3.

Sınav tipi soru: eşleştirme

Problem

Helenistik devleti topraklarıyla eşleştirin:
1. Ptolemaioslar
2. Selevkoslar
3. Antigonoslar
4. Pergamon Krallığı
a. Makedonya
b. Küçük Asya’nın batısı
c. Mısır
d. Suriye, Mezopotamya, İran
e. Sicilya

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Adım 1: «e» fazla seçenektir; Sicilya İskender’in imparatorluğuna hiç girmedi.
Adım 2: başkentleri hatırla: İskenderiye → Mısır (1-c), Antakya → Suriye (2-d), Pella → Makedonya (3-a), Pergamon → Küçük Asya (4-b).
Cevap: 1-c, 2-d, 3-a, 4-b.

Sınav tipi soru: «ait değildir»

Problem

Helenistik çağa ait değildir:
A) Öklid’in «Elemanlar»ı
B) İskenderiye Feneri
C) Eratosthenes’in Dünya’yı ölçmesi
D) Parthenon’un yapımı
E) İskenderiye Kütüphanesi

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Adım 1: Helenizmin sınırlarını yaz — MÖ 323–30.
Adım 2: A, B, C, E İskenderiye ile ilgilidir ve bu çağa aittir. Parthenon ise MÖ 447–438’de, Perikles döneminde yapıldı.
Cevap: D.

Unutma

  • II. Filip (MÖ 359–336) sürekli ordu ve Makedon falanksını kurdu, MÖ 338’de Khaironeia’da kazanıp Yunanistan’ı boyunduruğa aldı.
  • İskender Granikos (334), İssos (333) ve Gaugamela’da (331) kazandı; MÖ 330’da Ahameniş İmparatorluğu yıkıldı.
  • Gaugamela’da Medlere komuta eden Atropates sonra Med satrabı oldu ve Atropatene devletini kurdu.
  • İskender MÖ 323’te Babil’de öldü; diadokh savaşlarından sonra imparatorluk Ptolemaios, Selevkos ve Antigonos devletlerine bölündü.
  • Helenistik çağda (MÖ 323–30) Yunan dili ve kültürü Doğu’ya yayıldı; İskenderiye, Museion’u, kütüphanesi, Öklid, Arşimet ve Eratosthenes’le bilim merkezi oldu.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Gençliğini Teb’de rehine olarak geçiren, Makedon falanksını kuran ve MÖ 338’de Khaironeia’da kazanan hükümdar: