MÖ 331 Ekim’inde Dicle’nin doğusundaki Gaugamela ovasında iki ordu karşı karşıya geldi. Bir yanda Ahameniş kralı III. Darius ile Med, Baktriya ve Hindistan’dan gelen birlikler vardı; Medlere ve onlarla birlikte savaşan Kadusilere, Albanlara ve Sakasenlere Atropates komuta ediyordu. Öbür yanda Makedonya’nın 25 yaşındaki kralı İskender duruyordu. Bu savaş, iki yüzyıldan uzun yaşamış Ahameniş İmparatorluğu’nun kaderini belirledi. Peki Yunanistan’ın kuzeyindeki küçük Makedonya nasıl bir dünya imparatorluğu kurabildi?
Makedonya’nın yükselişi ve II. Filip
Makedonya, Yunanistan’ın kuzeyinde, dağlar ve verimli ovalar ülkesindeydi. Makedonlar Yunanlarla akraba bir halktı, ama krallığı korumuşlardı ve polislerde yaşamıyorlardı; bu yüzden Yunanlar onları yarı barbar sayıyordu. Ülkenin zenginliği kereste, tahıl, at sürüleri ve altın madenleriydi. Yunan polisleri birbirini savaşlarla yıprattıkça Makedonya güçleniyordu (bkz. «Perikles döneminde Atina demokrasisi ve Peloponez Savaşı»).
MÖ 359’da tahta çıkan II. Filip, gençliğinde rehine olarak Teb’de yaşamış ve Epameinondas’ın savaş sanatını öğrenmişti. Sürekli bir düzenli ordu kurdu: uzun mızraklarla — sarissalarla — donanmış piyadeler sık Makedon falanksında diziliyor, kanatlarda soylulardan oluşan ağır süvari — hetairoi («kralın dostları») — savaşıyordu; ordunun kuşatma makineleri de vardı. Pangaion Dağı’ndaki altın madenlerinin geliriyle Filip altın sikke bastırıyor, polislerde taraftar satın alıyordu. Rivayete göre, altın yüklü bir eşeğin giremeyeceği kale olmadığını söylüyordu.
Yunanlar Filip konusunda bölünmüştü. Atinalı hatip Demosthenes «Filippikler» denen konuşmalarında onu özgürlüğün düşmanı sayıyor, polisleri birleşmeye çağırıyordu; hatip İsokrates ise Filip’in Yunanları birleştirip Ahamenişlere karşı götüreceğini umuyordu. MÖ 338’de Filip Khaironeia’da Atina ve Teb ordularını ezdi; savaşta 18 yaşındaki oğlu İskender süvarilere komuta ediyordu. MÖ 337’de Korint Kongresi’nde Sparta dışındaki Yunan polisleri Makedonya önderliğinde bir birlikte toplandı ve Ahamenişlere karşı savaş kararlaştırıldı. Yunan polislerinin bağımsızlığı fiilen sona ermişti. MÖ 336’da ise Filip bir suikastla öldürüldü.
İskender’in Doğu seferi
İskender 20 yaşında tahta çıktı; çocukluğunda öğretmeni filozof Aristoteles olmuştu. Önce ayaklanan Yunanları cezalandırdı; MÖ 335’te Teb yıkıldı. MÖ 334’te İskender Hellespontos’tan Asya’ya geçti ve Granikos Irmağı kıyısında Ahameniş satraplarının ordusunu yendi. MÖ 333’te İssos yakınında kral III. Darius’un kendisini yendi; Darius kaçtı, ailesi esir düştü. Ardından İskender Fenike kıyısını aldı (Sur yedi aylık kuşatmadan sonra düştü) ve Mısır’a girdi. Mısırlılar onu kurtarıcı olarak karşıladı, rahipler onu tanrı Amon’un oğlu ilan etti. MÖ 331’de Nil deltasında İskenderiye kenti kuruldu.
MÖ 331’de Gaugamela’da Ahameniş ordusu son kez ezildi. İskender Babil, Susa ve Persepolis’i aldı; MÖ 330’da Persepolis sarayı yakıldı, kaçan III. Darius ise kendi satrabı Bessos tarafından öldürüldü. Ahameniş İmparatorluğu yıkıldı. Atropates İskender’e boyun eğdi ve sonra Med satrabı atandı; İskender’in ölümünden sonra Med’in kuzeybatısında kendi devletini kurdu. Bunu «Azerbaycan tarihi» dersindeki Atropatene konusunda okuyabilirsin.
Sonraki yıllarda İskender Orta Asya’da — Baktriya ve Soğdiana’da — Spitamenes’in önderlik ettiği inatçı direnişi kırdı ve Baktriyalı bir soylunun kızı Roksana ile evlendi. MÖ 327’de Hindistan seferi başladı: MÖ 326’da Hydaspes Irmağı kıyısında Hint kralı Poros yenildi. Ama sekiz yıllık seferden yorulan askerler Hyphasis Irmağı’nda daha ileri gitmeyi reddetti. Ordu Gedrosya çölünden geçerek ağır kayıplarla geri döndü. İskender yeni seferler planlarken MÖ 323’te, 32 yaşında Babil’de öldü.
Etkileşimli
İmparatorluğun parçalanması ve Helenistik devletler
İskender bu geniş toprakları yalnızca kılıçla elde tutamayacağını anlamıştı. Ahamenişlerin satraplık düzenini korudu, yerli soyluları görevlere atadı, Pers giysisini ve saray törenlerini, bu arada hükümdarın önünde secdeye kapanma geleneğini benimsedi; bu, Makedon komutanlarını hoşnutsuz ediyordu. MÖ 324’te Susa’da İskender ve binlerce askeri Pers ve öteki Doğulu kadınlarla evlendi. Kendi adını taşıyan pek çok kent — İskenderiyeler — kurdu; bunlar Doğu’da Yunan kültürünün dayanak noktaları oldu.
İskender veliaht belirlemeden öldü ve komutanları — diadokhlar («ardıllar») — iktidar için uzun savaşlara giriştiler. MÖ 301’deki İpsos Savaşı’ndan sonra imparatorluk kesin olarak parçalandı. Kurulan Helenistik devletlerin en büyükleri şunlardı: Mısır’da Ptolemaioslar krallığı (başkenti İskenderiye), Suriye, Mezopotamya ve İran’ı kapsayan Selevkos devleti ve Makedonya’da Antigonoslar krallığı. Küçük Asya’da Pergamon Krallığı, Orta Asya’da Grek-Baktriya Krallığı, Med’in kuzeybatısında ise Atropatene doğdu. Helenistik devletler sonra Roma ve Partların egemenliğine girdi: Makedonya’yı MÖ 168’de, Ptolemaios Mısır’ını ise MÖ 30’da Roma aldı.
Helenistik kültür
Helenizm, İskender’in ölümünden Roma’nın Mısır’ı almasına kadar geçen dönemdir (MÖ 323–30). Bu dönemde Yunanca, Akdeniz’den Hindistan’a kadar ortak iletişim dili oldu. Yunan ve Doğu kültürleri kaynaştı: Yunanlar Doğu tanrılarına tapıyor, Doğu halkları Yunan tiyatrosuna gidiyor ve Yunan mimarisini kullanıyordu. Sonraları kuzeybatı Hindistan’da yapılan Buda heykellerinde de Yunan heykelciliğinin etkisi görülür.
Helenistik dünyanın en büyük bilim merkezi İskenderiye’ydi. Ptolemaioslar burada bilginlerin çalıştığı Museion’u ve Antik Çağ’ın en büyük kütüphanesini kurdu; limanda dünyanın yedi harikasından biri olan İskenderiye Feneri yükseliyordu. Öklid geometrinin temellerini «Elemanlar» adlı eserinde topladı. Sirakuzalı Arşimet kaldıraç ilkesini ve suya batırılan cisme etki eden kaldırma kuvveti yasasını buldu. Kütüphaneyi yöneten Eratosthenes Dünya’nın çevresini oldukça doğru hesapladı. Sisamlı Aristarkhos Dünya’nın Güneş’in çevresinde döndüğü fikrini ileri sürdü. Rodos Heykeli ve Bergama Sunağı da bu çağın eserleridir.
«Darius Babil’den çıkıp Dicle’yi geçti ve ordusunu geniş bir ovaya yerleştirdi; savaş arabaları rahat hareket etsin diye toprağı önceden düzletmişti. Ordusunda Baktriya, Soğdiana, Hindistan ve pek çok başka ülkeden gelen birlikler vardı. Medlere Atropates komuta ediyordu; onlarla birlikte Kadusiler, Albanlar ve Sakasenler de savaşıyordu. Safların önünde tırpanlı savaş arabaları ve birkaç fil duruyordu.
Makedonların kralı süvarileriyle Darius’un bulunduğu merkeze saldırdı, falanks da sık saflarla ilerledi. Darius her şeyin kaybedildiğini görünce herkesten önce kaçtı. Bundan sonra ordusu dağıldı, kazanan kral ise Asya’nın hükümdarı ilan edildi.»
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde hangi savaş anlatılıyor? İki tarafın hükümdarlarını ve savaşın yılını belirtin.
2) Makedonların zaferinin bir siyasi ve bir askerî nedenini açıklayın.
3) Bu savaşın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Ahameniş İmparatorluğu içten zayıftı — pek çok halktan toplanmış ordu, satrapların başına buyrukluğu, kral kaçınca dağılan ordu (metinde: «pek çok başka ülkeden gelen birlikler», «herkesten önce kaçtı»). Askerî: Makedon falanksı ile hetairoi süvarisinin birlikte saldırısı, İskender’in düşman merkezine yüklenmesi. Puan: iki neden açıklamalı — 1; ikisi açıklamasız — ⅔; biri açıklamalı — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayan sonuçlar: İskender Babil, Susa ve Persepolis’i aldı; MÖ 330’da III. Darius öldürüldü ve Ahameniş İmparatorluğu yıkıldı; Atropates Med satrabı oldu, sonra Atropatene devleti doğdu; Grek-Makedon egemenliği Orta Asya ve Hindistan’a kadar yayıldı; Helenistik çağ başladı. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Kronoloji, tablolar ve sınav tipi sorular
- MÖ 359
II. Filip tahta çıkar
- MÖ 338
Khaironeia Savaşı
- MÖ 337
Korint Kongresi
- MÖ 336
Filip öldürülür; İskender kral olur
- MÖ 334
Granikos Savaşı; Doğu seferi başlar
- MÖ 333
İssos Savaşı
- MÖ 332
Sur’un alınması; Mısır’a giriş
- MÖ 331
İskenderiye’nin kuruluşu; Gaugamela Savaşı
Gaugamela’da Medlere Atropates komuta eder.
- MÖ 330
Persepolis yakılır; III. Darius ölür
- MÖ 326
Hydaspes Savaşı
- MÖ 323
İskender Babil’de ölür
- MÖ 301
İpsos Savaşı; imparatorluk parçalanır
- MÖ 30
Roma Ptolemaios Mısır’ını alır
Helenistik çağın sonu.
| Kişi | Tarih | Rolü |
|---|---|---|
| II. Filip | MÖ 359–336 | falanks, Khaironeia zaferi, Korint Kongresi |
| Büyük İskender | MÖ 336–323 | Doğu seferi, dünya imparatorluğu |
| III. Darius | MÖ 336–330 | son Ahameniş kralı |
| Demosthenes | MÖ IV. yüzyıl | Filip’e karşı «Filippikler» |
| Aristoteles | MÖ IV. yüzyıl | filozof, İskender’in öğretmeni |
| Atropates | MÖ 331’den itibaren | Gaugamela’da Medlerin komutanı, sonra Med satrabı |
| Poros | MÖ 326 | Hydaspes’te yenilen Hint kralı |
| Ptolemaios, Selevkos | MÖ IV–III. yüzyıllar | diadokhlar, Helenistik hanedanların kurucuları |
| Özellik | Ptolemaios Krallığı | Selevkos Devleti |
|---|---|---|
| Kurucusu | Ptolemaios — İskender’in komutanı | Selevkos — İskender’in komutanı |
| Toprakları | Mısır | Suriye, Mezopotamya, İran |
| Başkenti | İskenderiye | Antakya (önce Seleukeia) |
| Ünlü merkezi | Museion, kütüphane, İskenderiye Feneri | pek çok yeni Yunan kenti |
| Sonu | MÖ 30’da Roma aldı | MÖ 64’te Roma kaldırdı |
| Ortak yönler | diadokhların Helenistik monarşisi; Grek-Makedon seçkinleri; Yunan ve yerel geleneklerin kaynaşması | diadokhların Helenistik monarşisi; Grek-Makedon seçkinleri; Yunan ve yerel geleneklerin kaynaşması |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Polislerin birbirini savaşlarla zayıflatması | II. Filip’in Yunanistan’ı boyunduruğa alması (Khaironeia, MÖ 338) |
| Filip’in askerî reformları ve altın madenleri | Makedonya’nın askerî üstünlüğü |
| Ahameniş İmparatorluğu’nun iç zayıflığı | Granikos, İssos ve Gaugamela yenilgileri; imparatorluğun yıkılışı (MÖ 330) |
| Askerlerin uzun seferden yorulması | Hyphasis’te geri dönüş (MÖ 326) |
| İskender’in varissiz ölümü | diadokh savaşları, imparatorluğun parçalanması (MÖ 301) |
| Doğu’da Yunan kentlerinin kurulması | Helenistik kültürün yayılması |
Sınav tipi soru: kronoloji
Problem
Savaşları kronolojik sıraya koyun:
1. İssos
2. Khaironeia
3. Hydaspes
4. Granikos
5. Gaugamela
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: «G – İ – G – H» kuralı: Granikos (334) → İssos (333) → Gaugamela (331) → Hydaspes (326).
Cevap: 2, 4, 1, 5, 3.
Sınav tipi soru: eşleştirme
Problem
Helenistik devleti topraklarıyla eşleştirin:
1. Ptolemaioslar
2. Selevkoslar
3. Antigonoslar
4. Pergamon Krallığı
a. Makedonya
b. Küçük Asya’nın batısı
c. Mısır
d. Suriye, Mezopotamya, İran
e. Sicilya
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: başkentleri hatırla: İskenderiye → Mısır (1-c), Antakya → Suriye (2-d), Pella → Makedonya (3-a), Pergamon → Küçük Asya (4-b).
Cevap: 1-c, 2-d, 3-a, 4-b.
Sınav tipi soru: «ait değildir»
Problem
Helenistik çağa ait değildir:
A) Öklid’in «Elemanlar»ı
B) İskenderiye Feneri
C) Eratosthenes’in Dünya’yı ölçmesi
D) Parthenon’un yapımı
E) İskenderiye Kütüphanesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: A, B, C, E İskenderiye ile ilgilidir ve bu çağa aittir. Parthenon ise MÖ 447–438’de, Perikles döneminde yapıldı.
Cevap: D.
Unutma
- II. Filip (MÖ 359–336) sürekli ordu ve Makedon falanksını kurdu, MÖ 338’de Khaironeia’da kazanıp Yunanistan’ı boyunduruğa aldı.
- İskender Granikos (334), İssos (333) ve Gaugamela’da (331) kazandı; MÖ 330’da Ahameniş İmparatorluğu yıkıldı.
- Gaugamela’da Medlere komuta eden Atropates sonra Med satrabı oldu ve Atropatene devletini kurdu.
- İskender MÖ 323’te Babil’de öldü; diadokh savaşlarından sonra imparatorluk Ptolemaios, Selevkos ve Antigonos devletlerine bölündü.
- Helenistik çağda (MÖ 323–30) Yunan dili ve kültürü Doğu’ya yayıldı; İskenderiye, Museion’u, kütüphanesi, Öklid, Arşimet ve Eratosthenes’le bilim merkezi oldu.