Yunan tarihçi Herodot, Mısır’a “Nil’in armağanı” demişti. Haritaya bakınca nedenini görürsün: ülkenin neredeyse tamamı çöldür; hayat Nil boyunca uzanan dar yeşil şeritte ve kuzeydeki deltada toplanmıştır. Bu nehir olmasaydı ne piramitler ne hiyeroglifler ne de yaklaşık üç bin yıl yaşamış firavunlar devleti olurdu. Peki tek bir nehir bütün bir medeniyetin kaderini nasıl belirleyebilir?
Nil vadisi: doğa, ekonomi ve toplum
Nil güneyden kuzeye akar ve Akdeniz’e dökülür. Bu yüzden nehrin yukarı kesimindeki güney toprakları Yukarı Mısır, kuzeydeki geniş delta ise Aşağı Mısır diye anılırdı. Her yaz Etiyopya yaylalarına düşen şiddetli yağmurlar Nil’i taşırırdı; sonbaharda sular çekilince tarlalarda kara ve verimli bir alüvyon kalırdı. Mısırlılar ülkelerine “Kemet”, yani “Kara Toprak” derdi. Mezopotamya’dan farklı olarak Nil’in taşkınları düzenliydi ve zamanı önceden bilinirdi. Doğuda ve batıda uzanan çöller ise ülkeyi uzun süre yabancı saldırılardan korudu.
Sular çekildikten sonra çiftçiler buğday, arpa ve keten eker, sebze yetiştirir, hayvan beslerdi. Su havuzlarda tutulur, yüksek tarlalara şaduf denen, ucunda kova bulunan uzun bir kaldıraçla çıkarılırdı. Zanaatkârlar taş yontar, bakırdan alet yapar, ince keten dokur, nehir kamışı papirüsten yazı malzemesi hazırlardı. Nil aynı zamanda ana yoldu: tahıl, taş ve mallar kayıklarla taşınırdı. Lübnan’dan sedir ağacı, Nubya’dan altın ve fildişi, güneydeki Punt ülkesinden kokulu reçineler getirilirdi.
Ülke nom denen eyaletlere bölünmüştü; her nomu firavunun atadığı bir nomark yönetirdi. Toplumun başında firavun vardı: güneş tanrısı Ra’nın oğlu, yeryüzünde yaşayan bir tanrı sayılırdı ve kural olarak bütün topraklar ona aitti. Onu vezir, soylular ve memurlar ile geniş topraklara ve servete sahip rahipler izliyordu. Okuma yazma bilen kâtipler çok saygı görürdü: vergiyi hesaplar, emirleri yazar, ağır işlerden muaf tutulurlardı. Halkın çoğunluğu çiftçiydi; ürünün bir kısmını vergi olarak verir, kanal ve inşaat işlerinde çalışırlardı. En alt tabaka, çoğu savaş esiri olan kölelerdi.
FiravunTanım
Eski Mısır hükümdarının unvanı; ilk anlamı büyük ev, yani saraydı. Firavun yaşayan bir tanrı sayılır; devletin, ordunun ve dinin başıydı.
Tek devletin doğuşu ve piramitler çağı
Başlangıçta Mısır’da iki krallık vardı: hükümdarı beyaz taç takan Yukarı Mısır ve hükümdarı kırmızı taç takan Aşağı Mısır. MÖ 4. binyılın sonunda Yukarı Mısır, Aşağı Mısır’ı egemenliği altına aldı ve tek bir devlet kuruldu. Rivayet, birleştiricinin adını Menes olarak verir; arkeologların bulduğu bir paletin üzerinde ise kral Narmer iki taçla birden tasvir edilmiştir ve birçok tarihçi iki adın aynı kişiye ait olduğunu düşünür. Yeni başkent Memfis, deltanın vadiyle birleştiği yerde kuruldu; firavun da çifte taç takmaya başladı. Birleşmenin nedenleri açıktı: Nil boyunca tek bir sulama sistemini yönetmek, nomlar arasındaki çekişmelere son vermek ve bütün vadinin zenginliğini tek elde toplamak gerekiyordu.
Tarihçiler Mısır tarihini üç büyük döneme ayırır: Eski, Orta ve Yeni Krallık. Eski Krallık’ta (MÖ 3. binyıl) firavunların gücü o kadar büyüktü ki onlar için dev taş mezarlar, yani piramitler yükseltildi. İlk basamaklı taş piramidi firavun Djoser için mimar İmhotep yaptı. Gize’deki Keops (Hufu) Piramidi yaklaşık MÖ 2560’ta tamamlandı; ilk yüksekliği yaklaşık 146 metreydi ve Antik Dünyanın Yedi Harikası’ndan günümüze ulaşan tek eserdir. Yakınında Kefren ve Mikerinos piramitleri ile Büyük Sfenks yer alır. Arkeologlar Gize’de inşaatçıların köyünü ve mezarlarını buldu: piramitleri yalnızca köleler değil, örgütlü işçi ekipleri ve taşkın döneminde tarlada işi olmayan köylüler yapıyordu.
Eski Krallık’ın sonunda nomarklar güçlenip firavuna boyun eğmez oldu ve ülke yeniden bölündü. Orta Krallık’ta Teb hükümdarları Mısır’ı yeniden birleştirdi, Nubya’ya seferler düzenledi, sulama sistemini genişletti. Fakat MÖ 17. yüzyılda Asya’dan gelen Hiksoslar Mısır’ın kuzeyini ele geçirdi. Üstünlükleri, Mısırlıların henüz tanımadığı atlar ve savaş arabalarıydı. Yaklaşık bir yüzyıl sonra, MÖ 16. yüzyılda Teb hükümdarları Hiksosları kovdu. Mısırlılar düşmandan öğrendiklerini kendileri uyguladı: savaş arabaları ve okçulardan oluşan sürekli bir ordu kuruldu. Bu, Yeni Krallık’ın büyük fetihlerinin temelini attı.
Yeni Krallık: fetihler, Kadeş Savaşı ve barış antlaşması
Yeni Krallık döneminde (MÖ 16–11. yüzyıllar) Mısır en güçlü dönemini yaşadı. Kadın firavun Hatşepsut, güneydeki Punt ülkesine bir ticaret seferi gönderdi. Ondan sonra iktidara gelen III. Tutmosis (MÖ 15. yüzyıl), Karnak Tapınağı’ndaki yıllıklara göre Suriye ve Filistin’e on yedi sefer düzenledi. Megiddo yakınında yerel hükümdarların birleşik ordusunu yendi ve askerlerini Fırat’a kadar götürdü. Mısır’ın sınırları güneyde Nubya’dan kuzeydoğuda Fırat’a kadar uzandı. Fethedilen ülkelerden altın, köle, at, kereste ve haraç akıyordu; bu servetin büyük kısmı başkent Teb’e ve tanrı Amon’un tapınaklarına gidiyor, Amon rahipleri giderek güçleniyordu.
MÖ 14. yüzyılda firavun Ehnaton (IV. Amenhotep), Amon rahiplerinin gücünü kırmak için bir din reformu yaptı: güneş kursu Aton’u tek tanrı ilan etti, eski tanrıların tapınaklarını kapattırdı ve yeni bir başkent, Ahetaton şehrini kurdurdu. Ancak reform halk arasında kök salmadı: firavunun ölümünden sonra eski tanrılara tapınma yeniden başladı. Haleflerinden genç firavun Tutankamon’un neredeyse hiç dokunulmamış mezarı 1922’de bulundu ve bütün dünyayı hayran bıraktı.
MÖ 13. yüzyılda Suriye mücadelesinde Mısır’ın asıl rakibi Anadolu’daki Hitit Devleti idi. Firavun II. Ramses büyük bir orduyla kuzeye yürüdü ve Asi (Orontes) Nehri kıyısındaki Kadeş şehri yakınında Hititlerle savaştı. Mısır ordusu neredeyse kuşatılıyordu; sonunda iki taraf da kesin bir zafer kazanamadı, ama Ramses savaşı tapınak duvarlarında kendi zaferi olarak gösterdi. Savaş birkaç yıl daha sürdü ve iki tarafı da yordu. Sonunda II. Ramses ile Hitit kralı III. Hattuşili arasında bir barış antlaşması imzalandı; bu, metni günümüze ulaşmış en eski barış antlaşmalarından biridir. Bir nüshası Karnak Tapınağı’nın duvarına kazınmış, diğeri Hitit başkenti Hattuşa’da kil tabletler üzerinde bulunmuştur.
“Bugünden itibaren Mısır’ın büyük hükümdarı ile Hatti ülkesinin büyük kralı Hattuşili arasında ebedî barış ve kardeşlik olsun; aralarında asla düşmanlık olmasın.
Hatti kralı bir şey almak için asla Mısır toprağına girmesin; Mısır’ın büyük hükümdarı da Hatti toprağına girmesin.
Mısır hükümdarının toprağına bir düşman saldırırsa Hatti kralı ona piyade ve savaş arabaları göndersin; Hatti kralına bir düşman saldırırsa Mısır hükümdarı da ona yardım etsin.
Bir ülkeden ötekine kaçan insanlar geri verilsin, fakat cezalandırılmasınlar; evlerine ve ailelerine dokunulmasın.”
Kaynak görevleri
Problem
1) Antlaşmayı imzalayan Mısır firavununu ve antlaşmadan önce iki devlet arasında yapılan ünlü savaşı belirleyin.
2) Tarafları barışa yönelten bir siyasi ve bir ekonomik nedeni açıklayın.
3) Antlaşmanın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Kadeş, iki taraftan hiçbirinin ötekini yenemeyeceğini gösterdi; iki devletin de yeni tehlikelere karşı bir müttefike ihtiyacı vardı (örneğin güçlenen Asur). Ekonomik: uzun savaş hazineyi boşaltıyor, savaş arabaları ve ordu çok pahalıya mal oluyordu; iki tarafın da Suriye’den geçen güvenli ticaret yollarına ihtiyacı vardı. Puan: açıklamalı bir siyasi + bir ekonomik neden — 1; yalnızca biri ya da açıklamasız — ½.
3) Metinde olmayan sonuçlar: Mısır ile Hititler arasında uzun bir barış dönemi başladı; Suriye iki devletin nüfuz alanlarına bölündü; II. Ramses bir Hitit prensesiyle evlendi; Mısır servetini dev yapılara (Ebu Simbel tapınakları) yöneltti. Puan: iki doğru sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Etkileşimli
Gerileme ve Mısır kültürünün mirası
II. Ramses’ten sonra Mısır yavaş yavaş zayıfladı: Asya’daki topraklar kaybedildi, ülke yeniden parçalandı, rahipler ve komutanlar iktidar için çekişti. Zayıflamış Mısır birbiri ardına fatihlerin avı oldu. MÖ 671’de onu Asur ele geçirdi. MÖ 525’te Ahameniş hükümdarı II. Kambises, Mısır’ı Pers İmparatorluğu’na kattı; bunu “Eski İran: Med ve Ahameniş İmparatorluğu” dersinde okuyacaksın. MÖ 332’de Makedonyalı İskender Mısır’ı savaşmadan aldı ve Nil deltasında İskenderiye şehrini kurdu. İskender’in ölümünden sonra ülkeyi komutanı Ptolemaios’un soyu yönetti. Bu hanedanın son hükümdarı VII. Kleopatra’ydı; MÖ 30’da Oktavianus Mısır’ı aldı ve ülke bir Roma eyaleti oldu.
Mısırlılar çok tanrılıydı: güneş tanrısı Ra (sonradan Amon-Ra), ölüler dünyasının hükümdarı Osiris, eşi İsis, şahin başlı Horus ve çakal başlı Anubis. Ölümden sonraki hayata inanır, ruhun bedene döneceğini düşünerek ölüleri mumyalarlardı; mezarlara, ölünün öbür dünyada Osiris’in yargısından geçmesine yardım eden “Ölüler Kitabı” konurdu. Mumyalama, Mısırlı hekimlerin insan bedenini tanımasını sağladı: kırıkları tedavi eder, ameliyat yapar, yüzlerce ilacın tarifini papirüse yazarlardı. Herodot’a göre Mısır’da her hekim yalnızca bir hastalığı tedavi ederdi.
Mısırlılar MÖ 4. binyılın sonunda hiyeroglif yazısını oluşturdu: bazı işaretler bütün bir kelimeyi, bazıları sesleri gösteriyordu. Günlük işler için daha sade ve hızlı yazı türleri kullanılırdı. Nil’in ne zaman taşacağını önceden bilmek için gökyüzünü gözlediler ve 365 günlük bir takvim yaptılar: yıl 30 günlük 12 aya ve fazladan 5 güne bölünüyordu; üç mevsim taşkın, ekim ve hasatla ilgiliydi. Her taşkından sonra tarla sınırlarını yeniden ölçmek geometrinin gelişmesini hızlandırdı. Karnak ve Luksor tapınakları, Ebu Simbel’deki kayaya oyulmuş tapınak ve dev heykeller Mısır mimarisinin başyapıtlarıdır.
Kronoloji, tablolar ve sınav tipi görevler
- MÖ 4. binyılın sonu
Mısır’ın birleşmesi
Yukarı Mısır, Aşağı Mısır’ı egemenliği altına alır; başkent Memfis.
- MÖ 27. yüzyıl
Djoser’in basamaklı piramidi
Mimar İmhotep; ilk taş piramit.
- MÖ y. 2560
Keops Piramidi
Gize’de ilk yüksekliği yaklaşık 146 m olan mezar.
- MÖ 17. yüzyıl
Hiksoslar kuzey Mısır’ı ele geçirir
Atlar ve savaş arabaları Mısır’a gelir.
- MÖ 16. yüzyıl
Hiksoslar kovulur; Yeni Krallık başlar
- MÖ 15. yüzyıl
III. Tutmosis’in seferleri
Megiddo zaferi; sınırlar Fırat’a ulaşır.
- MÖ 14. yüzyıl
Ehnaton’un din reformu
Aton tek tanrı ilan edilir.
- MÖ 13. yüzyıl
Kadeş Savaşı
II. Ramses Hititlerle savaşır; kesin bir galip yoktur.
- MÖ 13. yüzyıl
Mısır–Hitit barış antlaşması
Metni günümüze ulaşmış en eski barış antlaşmalarından biri.
- MÖ 671
Asur, Mısır’ı ele geçirir
- MÖ 525
II. Kambises Mısır’ı Pers’e katar
- MÖ 332
İskender Mısır’ı alır
Deltada İskenderiye kurulur.
- MÖ 30
Mısır bir Roma eyaleti olur
VII. Kleopatra’nın ölümü; Ptolemaios hanedanının sonu.
- 1799
Rosetta Taşı bulunur
- 1822
Champollion hiyeroglifleri çözer
| Hükümdar | Dönem | Neyle hatırlanır |
|---|---|---|
| Menes (Narmer) | MÖ 4. binyılın sonu | Mısır’ın birleşmesi, başkent Memfis |
| Djoser | MÖ 27. yüzyıl | ilk basamaklı taş piramit (mimar İmhotep) |
| Keops (Hufu) | MÖ y. 2560 | Gize’deki Büyük Piramit |
| III. Tutmosis | MÖ 15. yüzyıl | Megiddo, Fırat’a kadar seferler |
| Ehnaton (IV. Amenhotep) | MÖ 14. yüzyıl | Aton kültü, yeni başkent Ahetaton |
| II. Ramses | MÖ 13. yüzyıl | Kadeş, Hititlerle barış, Ebu Simbel |
| VII. Kleopatra | MÖ 1. yüzyıl | Ptolemaiosların sonuncusu; MÖ 30’da Mısır Roma’ya geçer |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Nil boyunca tek bir sulama sistemi gerekiyordu | MÖ 4. binyılın sonunda tek devlet kuruldu |
| Taşkınlar düzenliydi | 365 günlük takvim, geometri |
| Nomarkların güçlenmesi | Eski Krallık’ın parçalanması |
| Hiksosların atları ve savaş arabaları | Mısır’da savaş arabalı sürekli ordu; Yeni Krallık’ın fetihleri |
| Kadeş’te hiçbir taraf kazanmadı | Mısır ile Hititler arasında barış antlaşması |
| Öbür dünya inancı | mumyalama, anatomi ve tıbbın gelişmesi |
| Özellik | Eski Mısır | Mezopotamya |
|---|---|---|
| Nehrin düzeni | zamanı bilinen düzenli taşkınlar | öngörülemeyen, bazen yıkıcı taşkınlar |
| Siyasi gelişme | erken tek devlet (MÖ 4. binyılın sonu) | uzun süre ayrı şehir devletleri |
| Doğal koruma | çöllerle korunuyordu | açık ova, sık istilalar |
| Yazı ve malzeme | hiyeroglifler; papirüs, taş | çivi yazısı; kil tabletler |
| Anıtsal yapılar | taş piramitler ve tapınaklar | tuğla zigguratlar |
| Ortak özellikler | nehir vadisi, sulama, çok tanrılı din, kâtipler, köleler | nehir vadisi, sulama, çok tanrılı din, kâtipler, köleler |
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. II. Kambises’in Mısır’ı fethi
2. Hiksosların Mısır’dan kovulması
3. Kadeş Savaşı
4. Mısır’ın Roma eyaleti olması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: numarası büyük olan MÖ yüzyıl daha eskidir: 16. → 13. → 525 → 30.
Cevap: 2, 3, 1, 4.
Kontrol: Hiksoslar kovulmasaydı Yeni Krallık’ın Suriye seferleri, dolayısıyla Kadeş de olmazdı.
Sınav görevi: “Mısır’a özgü, Mezopotamya’ya değil”
Problem
Eski Mısır’a özgü olup Mezopotamya’ya özgü olmayanları seçin:
1. hiyeroglif yazısı
2. sulama
3. piramit yapılması
4. çok tanrılı din
5. nehrin düzenli ve zamanı bilinen taşkınları
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: kalanları kontrol et: hiyeroglif (1) Mısır yazısıdır (Mezopotamya’da çivi yazısı); piramit (3) Mısır’da, ziggurat Mezopotamya’dadır; düzenli taşkın (5) Nil’e özgüdür, Dicle ile Fırat’ınkiler öngörülemezdi.
Cevap: 1, 3, 5.
Sınav görevi: “ilgili değildir”
Problem
Yeni Krallık dönemine ait değildir:
A) III. Tutmosis’in Fırat’a kadar seferleri
B) Kadeş Savaşı
C) Keops Piramidi’nin yapılması
D) Ehnaton’un din reformu
E) savaş arabalı sürekli ordunun kurulması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Keops Piramidi yaklaşık MÖ 2560’ta, Eski Krallık’ta yapıldı.
Cevap: C.
Unutma
- Nil’in düzenli taşkınları verimli alüvyon, 365 günlük takvim ve tek bir sulama sistemine ihtiyaç doğurdu.
- MÖ 4. binyılın sonunda Yukarı Mısır, Aşağı Mısır’ı egemenliği altına aldı; başkenti Memfis olan tek devlet kuruldu.
- Eski Krallık piramitler çağıdır (Keops, MÖ y. 2560); Orta Krallık’ın sonunda Hiksoslar kuzeyi ele geçirdi.
- Yeni Krallık’ta III. Tutmosis sınırları Fırat’a ulaştırdı; II. Ramses Kadeş’te Hititlerle savaştı ve onlarla barış yaptı.
- Mısır’ı sırasıyla Asur (671), Pers (525) ve İskender (332) aldı; MÖ 30’da Mısır bir Roma eyaleti oldu.