Bağdat, 1070’ler. Abbâsî halifelerinin başkentinde artık Türk Selçuklu sultanları hüküm sürmekte, emirlerin ve askerlerin çoğu Türk’tür. Karahanlı çevresinden gelen âlim Kaşgarlı Mahmud Arapça olağandışı bir kitap yazar: Araplar için Türk kelimelerini, atasözlerini ve şiirlerini toplar, boyların yurtlarını da haritada gösterir. Türkçeyi bilmek siyasi bir zorunluluk olmuştur. Bu ders, XI–XVI. yüzyıllarda Türk halklarının kültürünü üç merkez üzerinden izler: Karahanlı–Selçuklu coğrafyası, Timurlu Maveraünnehir’i ve Osmanlı İstanbul’u.
MedreseTanım
Orta Çağ Müslüman şehirlerinde orta ve yüksek öğretim kurumu; vakıf gelirleriyle yaşar, müderrisler ders verir, öğrencilerin çoğu parasız okur ve barınırdı.
Kültür neden tam da bu yerlerde gelişti?
Türk hanedanları İslam’ı kabul edip Müslüman Doğu’nun hâkimi olunca Arap ve Fars ilmiyle karşılaştılar, onu himaye ettiler, aynı zamanda kendi dillerini yücelttiler. Böylece edebî Türk dilleri oluştu; bunlar arasında Karahanlı Türkçesi (Kaşgar, Balasagun), Çağatay Türkçesi (Semerkant, Herat) ile Anadolu ve Azerbaycan’ın Oğuz grubuna ait Türkçesi de vardır. Siyasi tarih için «Karahanlı ve Gazneli Devletleri», «Büyük Selçuklu Devleti» ve «Timurlu Devleti» derslerine bak.
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Türk devletlerinin İslam’ı kabul etmesi | Arap–Fars ilminden yararlanma ve aynı zamanda Türkçe eserler |
| Vezirlerin ve hükümdarların himayesi (Nizâmülmülk, Uluğ Bey, Hüseyin Baykara) | medrese ağı, rasathaneler, sarayda âlimler ve şairler |
| Ticaret yolları ve büyük şehirler (Kaşgar, Semerkant, Herat, İstanbul) | kervansaraylar, imar edilen merkezler, mimari külliyeler |
Eğitim ve bilim
Nizamiye medreseleri. Selçuklu veziri Nizâmülmülk Bağdat’ta (1067), Nişabur’da, İsfahan’da, Belh’te, Herat’ta, Merv’de ve başka şehirlerde medreseler açtırdı. Amaç ikiliydi: devlet için bilgili memur ve kadı yetiştirmek, Sünnî öğretiyi Şiî-İsmailî propagandaya karşı güçlendirmek. Medreseler vakıf gelirleriyle yaşar, öğrenciler burs alırdı. Devletin himayesindeki bu ağ, sonraki Türk devletlerine örnek oldu.
Nizâmülmülk dönemi ve Selçuklu devleti için «Büyük Selçuklu Devleti» dersine bak.
Kaşgarlı Mahmud «Divanü Lügati’t-Türk»ü (1072–1074) Bağdat’ta yazıp Abbâsî halifesine sundu. Eser Arapça açıklamalı bir Türkçe sözlüktür; kelimelerin yanında atasözleri, şiir örnekleri, boy adları ve Türk yurtlarını gösteren daire biçimli bir harita verir. Yusuf Has Hâcib (Balasagunlu Yusuf) ise «Kutadgu Bilig» («Mutluluk Veren Bilgi», 1069–1070) mesnevisini Karahanlı Türkçesiyle Kaşgar’da yazıp hükümdara sundu ve «Has Hâcib» görevini aldı. Eser devlet yönetimi ve ahlâk üzerine öğüt kitabıdır: hükümdar Kün-Toğdı adaleti, vezir Ay-Toldı devleti (talihi), vezirin oğlu Ögdülmiş aklı, münzevi Odgurmuş ise kanaati temsil eder.
Karahanlıların siyasi tarihi için «Karahanlı ve Gazneli Devletleri» dersine bak.
Uluğ Bey (1394–1449), Timur’un torunu ve Şahruh’un oğlu, 1409’dan itibaren Semerkant’ı yönetti. Registan’da bir medrese yaptırdı (1417–1420) ve 1420’lerde Semerkant yakınında çağının en büyük rasathanelerinden birini kurdu. Gözlemlere dayanan «Zîc-i Sultânî» cetvelinde 1018 yıldızın konumu gösterilir, yıldız yılı ise yaklaşık bir dakikalık hatayla hesaplanmıştır. Uluğ Bey 1449’da oğlu Abdüllatif’in emriyle öldürüldü.
Uluğ Bey’in hükümdarlığı ve Timurluların çöküşü için «Timurlu Devleti» dersine bak.
Ali Kuşçu, Uluğ Bey’in öğrencisiydi. Uluğ Bey’den sonra Tebriz’e, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın yanına gitti, onun elçisi olarak Osmanlı Sultanı Fatih Mehmed’in sarayına geldi ve İstanbul’da kaldı: Ayasofya Medresesi’nde ders verdi, 1474’te orada vefat etti. Bir kısım araştırmacılara göre böylece Timurlu ilminin gelenekleri Osmanlılara ulaştı.
Piri Reis Osmanlı deniz subayı ve haritacıdır. 1513’te Gelibolu’da ceylan derisi üzerine dünya haritasını çizdi (Atlas Okyanusu’nu ve Amerika kıyılarını gösterir; 1929’da Topkapı Sarayı’nda bulundu), denizcilik kitabı «Kitâb-ı Bahriyye»yi ise 1520’lerde Kanunî Sultan Süleyman’a sundu.
Takiyüddin XVI. yüzyılda İstanbul’da bir rasathane kurdu (1577), ancak rasathane 1580’de yıktırıldı.
«Gördüm ki Türkçe, söz zenginliği ve ifade inceliği bakımından Farsçadan geri kalmıyor. Türk şairleri iki dilde de şiir yazabiliyor, Farsça yazan şairler ise Türkçe yazamıyor. Buna rağmen birçokları Türkçeyi yalnız sıradan insanların konuşması sayıyor, yüksek şiire ancak Farsçayı layık görüyor. Ben Türkçe beş mesnevilik bir dizi yazdım. Bu kitapta ise iki dilin imkânlarını yan yana koydum ki Türkçenin hakkı tanınsın, sonraki şairler ana dilinde yazmaya cesaret etsin.»
Kaynak görevleri
Problem
1) Metindeki eserin adını, yazarını, yazıldığı yüzyılı ve yazarın eserlerini yazdığı dili belirleyin.
2) Yazarın bu kitabı yazmasının bir siyasi ve bir kültürel nedenini açıklayın.
3) Eserin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Hüseyin Baykara’nın Herat sarayında hanedan ve ordu Türk’tü, ama saray şiirinin ve yazı kültürünün dili Farsça sayılıyordu; devlet adamı Nevâî halkının dilinin itibarını yükseltmek istiyordu. Kültürel: Türkçenin yüksek şiire elverişli olduğunu göstermek ve şairleri bu dilde yazmaya teşvik etmek. Puan: iki neden açıklamayla — 1; açıklamasız — ⅔; biri açıklamayla — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayanlar: Çağatay edebî dilinin gelişmesine ivme kazandırdı; sonraki şairlere Türkçe yazma örneği oldu; iki dilin karşılaştırılması sayesinde dönemin dil ortamını öğrenmek için bir kaynaktır. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Edebiyat: Türk dilinin yükselişi
Türkçe edebiyat hem tasavvuf şiiri hem de saray edebiyatı sayesinde genişledi. Tasavvuf şairlerinden Ahmed Yesevî (XII. yüzyıl) Orta Asya’da «Divân-ı Hikmet»iyle, Yunus Emre (XIII–XIV. yüzyıllar) ise Anadolu’da sade halk diliyle, çoğu kez hece vezniyle ilahî aşk ve insanlık üzerine şiirler yazdı. Hayatı hakkında kesin bilgi azdır, ancak «Divan»ı Anadolu Türkçesinin en değerli eserlerindendir. Saray edebiyatının en büyük temsilcisi Ali Şir Nevâî (1441–1501) Herat sarayında Sultan Hüseyin Baykara’nın dostu ve devlet adamıydı; eserlerini Çağatay Türkçesiyle yazdı, «Hamse»yi (1483–1485) meydana getirdi, «Muhâkemetü’l-Lugateyn»de (1499) Türkçenin Farsçadan geri kalmadığını göstermeye çalıştı.
Fuzûlî (yaklaşık 1494–1556) Bağdat ve Kerbelâ çevresinde yaşadı; Bağdat önce Safevîlerin (1508), sonra Osmanlıların (1534) eline geçti. Azerbaycan Türkçesi, Farsça ve Arapça ayrı ayrı divanlar bıraktı; «Leylâ ile Mecnun» mesnevisi (1536) ve Azerbaycan Türkçesiyle yazdığı «Divan»ı bu dilin en yüksek örneklerindendir. Ayrıntılar için «Safevîler döneminde kültür» dersine bak.
| Kişi | Eser veya faaliyet | Yer ve zaman |
|---|---|---|
| Nizâmülmülk | Nizamiye medreseleri | Bağdat ve diğerleri, XI. yy. |
| Kaşgarlı Mahmud | «Divanü Lügati’t-Türk» | Bağdat, 1072–1074 |
| Yusuf Has Hâcib | «Kutadgu Bilig» | Kaşgar, 1069–1070 |
| Uluğ Bey | rasathane, «Zîc-i Sultânî» | Semerkant, 1420’ler |
| Ali Kuşçu | astronomi, Ayasofya Medresesi’nde ders | İstanbul, ölümü 1474 |
| Piri Reis | dünya haritası, «Kitâb-ı Bahriyye» | 1513; 1520’ler |
| Yunus Emre | «Divan» | Anadolu, XIII–XIV. yy. |
| Ali Şir Nevâî | «Hamse», «Muhâkemetü’l-Lugateyn» | Herat, 1441–1501 |
| Kemaleddin Behzad | Herat minyatür okulu | Herat, XV. yy. |
| Fuzûlî | «Leylâ ile Mecnun», «Divan» | Bağdat, yaklaşık 1494–1556 |
| Mimar Sinan | Süleymaniye, Selimiye | İstanbul, Edirne, XVI. yy. |
| Osmanlı saray sanatkârları | minyatür ve hat | İstanbul, XVI. yy. |
Mimari ve sanat
Selçuklular. Anadolu Selçukluları (Rum Sultanlığı) Konya’da Alâeddin Camii ve medreseler yükseltti, ticaret yollarında kervansaraylar yaptı: yaklaşık bir günlük yol aralığında (30–40 km) yolcu barınak, yem ve yemek bulabilirdi. En büyüklerinden biri Aksaray yakınındaki Sultanhanı’dır (1229).
Timurlular. Timur ve halefleri Semerkant ile Herat’ı imar etti. Timur’un emriyle Ahmed Yesevî Türbesi (1389’dan), Hindistan seferinden (1398) sonra Bibi Hanım Camii, Gür Emir Türbesi (1403–1404) yapıldı. Registan’da XV. yüzyıla yalnız Uluğ Bey Medresesi aittir; Şirdar ve Tillâ Kârî medreseleri XVII. yüzyılda eklendi. Timurlu yapıları devasa ölçüleri ve turkuaz çinilerle kaplı kaburgalı kubbeleriyle ayrılır.
Osmanlılar. Mimar Sinan 1538’den itibaren yaklaşık yarım yüzyıl baş mimar oldu. Şehzade ve Süleymaniye camilerinde büyük kubbe yarım kubbelerle desteklenir, çevrede ince minareler yükselir; Ayasofya’nın etkisi hissedilir. Selimiye’de ise devasa tek kubbe sekiz ayak üzerine oturur, dört ince minare yükselir. Sinan eserlerini üç basamağa ayırırdı: Şehzade Camii (1548) — «çıraklık», İstanbul’da Süleymaniye (1550–1557) — «kalfalık», Edirne’de Selimiye (yaklaşık 1570’ler) — «ustalık eseri»; Selimiye, I. Selim’in değil II. Selim’in adınadır.
Minyatür ve hat. Hüseyin Baykara’nın Herat’ında XV. yüzyılda minyatür sanatı doruğa çıktı; Herat minyatür okulunun en ünlü ressamı Kemaleddin Behzad’dır. XVI. yüzyılda Osmanlı sarayı da minyatür ressamlarını ve hattatları himaye ediyordu.
| Dönem | Örnekler | Özellik |
|---|---|---|
| Selçuklu (XI–XIII. yy.) | Alâeddin Camii (Konya), Sultanhanı | cami, medrese, kervansaray |
| Timurlu (XIV. yy. sonu – XV. yy.) | Gür Emir, Bibi Hanım, Uluğ Bey Medresesi | devasa ölçüler, turkuaz kaburgalı kubbe |
| Osmanlı (XV–XVI. yy.) | Şehzade, Süleymaniye, Selimiye (Sinan) | Süleymaniye: kubbe ve yarım kubbeler; Selimiye: sekiz ayak üzerinde tek kubbe, dört ince minare |
Etkileşimli
Etkileşimli
- 1067
Bağdat’ta Nizamiye Medresesi açılır
- 1069–1070
Balasagunlu «Kutadgu Bilig»i yazar
- 1072–1074
Kaşgarlı «Divanü Lügati’t-Türk»ü yazar
- 1229
Aksaray’da Sultanhanı Kervansarayı
- 1403–1404
Semerkant’ta Gür Emir Türbesi
Timur burada defnedilir (1405).
- 1417–1420
Registan’da Uluğ Bey Medresesi
- 1420’ler
Uluğ Bey Rasathanesi
- 1449
Uluğ Bey öldürülür
- 1474
Ali Kuşçu İstanbul’da vefat eder
- 1499
Nevâî «Muhâkemetü’l-Lugateyn»i yazar
- 1513
Piri Reis dünya haritasını çizer
- 1536
Fuzûlî «Leylâ ile Mecnun»u yazar
- 1550–1557
İstanbul’da Süleymaniye Camii
- 1570’ler
Edirne’de Selimiye Camii
Sinan’ın «ustalık eseri», II. Selim adına.
- 1577
İstanbul’da Takiyüddin’in rasathanesi
1580’de yıktırıldı.
Kodlu soru
Problem
XI. yüzyıl Karahanlı–Selçuklu kültürüne ait olanlar:
1. «Kutadgu Bilig»
2. «Zîc-i Sultânî»
3. Nizamiye medreseleri
4. «Divanü Lügati’t-Türk»
5. Süleymaniye Camii
A) 1, 2, 4 B) 1, 3, 4 C) 2, 3, 5 D) 1, 4, 5 E) 2, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kronoloji sorusu
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Ali Kuşçu’nun İstanbul’da vefatı
2. Nizamiye’nin Bağdat’ta açılması
3. Piri Reis’in dünya haritası
4. Uluğ Bey Rasathanesi
A) 2, 4, 1, 3 B) 4, 2, 1, 3 C) 2, 1, 4, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 4, 2, 3, 1
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- Nizâmülmülk’ün Nizamiye medreseleri (Bağdat, 1067) devletin himayesinde kurulmuş geniş bir medrese ağıydı.
- Kaşgarlı Mahmud: «Divanü Lügati’t-Türk» (1072–1074, Bağdat) — Arapça açıklamalı Türkçe sözlük, atasözleri ve harita. Balasagunlu Yusuf: «Kutadgu Bilig» (1069–1070, Kaşgar) — öğüt mesnevisi, yazarına «Has Hâcib» görevi verilmiştir.
- Uluğ Bey’in Semerkant Rasathanesi (1420’ler) ve «Zîc-i Sultânî» (1018 yıldız); öğrencisi Ali Kuşçu İstanbul’a gelip Ayasofya Medresesi’nde ders verdi (†1474).
- Piri Reis’in dünya haritası (1513) ve «Kitâb-ı Bahriyye», Osmanlı denizcilik ve coğrafya bilgisinin örnekleridir.
- Edebiyat: Yunus Emre (Anadolu Türkçesi), Nevâî (Çağatay Türkçesi, Herat, «Hamse»), Fuzûlî (Azerbaycan Türkçesi, Bağdat, «Leylâ ile Mecnun», 1536).
- Mimari: Selçuklu — Alâeddin Camii, medreseler, kervansaray; Timurlu — Gür Emir, Registan, turkuaz kubbeler; Osmanlı — Mimar Sinan, Süleymaniye, Selimiye. Minyatür: Herat okulu, Behzad (XV. yy.).