XI–XVI. yüzyıllarda Türk halklarının kültürü

Nizamiye medreselerinden, Kaşgarlı Mahmud ve Balasagunlu Yusuf’tan Uluğ Bey’e, Piri Reis’e, Nevâî’ye, Fuzûlî’ye ve Mimar Sinan’a: Karahanlı–Selçuklu, Timurlu ve Osmanlı kültürü.

  • 7 ve 10. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 30 / 50

Bu derste öğreneceklerin

  • Nizamiye medreselerinin amacını, Kaşgarlı Mahmud ile Balasagunlu Yusuf’un eserlerini açıklamak.
  • Uluğ Bey, Ali Kuşçu ve Piri Reis’in ilmî faaliyetlerini dönemlerine göre ayırt etmek.
  • Yunus Emre’yi, Nevâî’yi ve Fuzûlî’yi diline ve eserlerine göre ayırt etmek.
  • Selçuklu, Timurlu ve Osmanlı mimarisinin başlıca örneklerini göstermek ve kaynak görevlerini yapmak.

Bağdat, 1070’ler. Abbâsî halifelerinin başkentinde artık Türk Selçuklu sultanları hüküm sürmekte, emirlerin ve askerlerin çoğu Türk’tür. Karahanlı çevresinden gelen âlim Kaşgarlı Mahmud Arapça olağandışı bir kitap yazar: Araplar için Türk kelimelerini, atasözlerini ve şiirlerini toplar, boyların yurtlarını da haritada gösterir. Türkçeyi bilmek siyasi bir zorunluluk olmuştur. Bu ders, XI–XVI. yüzyıllarda Türk halklarının kültürünü üç merkez üzerinden izler: Karahanlı–Selçuklu coğrafyası, Timurlu Maveraünnehir’i ve Osmanlı İstanbul’u.

MedreseTanım

Orta Çağ Müslüman şehirlerinde orta ve yüksek öğretim kurumu; vakıf gelirleriyle yaşar, müderrisler ders verir, öğrencilerin çoğu parasız okur ve barınırdı.

Kültür neden tam da bu yerlerde gelişti?

Türk hanedanları İslam’ı kabul edip Müslüman Doğu’nun hâkimi olunca Arap ve Fars ilmiyle karşılaştılar, onu himaye ettiler, aynı zamanda kendi dillerini yücelttiler. Böylece edebî Türk dilleri oluştu; bunlar arasında Karahanlı Türkçesi (Kaşgar, Balasagun), Çağatay Türkçesi (Semerkant, Herat) ile Anadolu ve Azerbaycan’ın Oğuz grubuna ait Türkçesi de vardır. Siyasi tarih için «Karahanlı ve Gazneli Devletleri», «Büyük Selçuklu Devleti» ve «Timurlu Devleti» derslerine bak.

NedenSonuç
Türk devletlerinin İslam’ı kabul etmesiArap–Fars ilminden yararlanma ve aynı zamanda Türkçe eserler
Vezirlerin ve hükümdarların himayesi (Nizâmülmülk, Uluğ Bey, Hüseyin Baykara)medrese ağı, rasathaneler, sarayda âlimler ve şairler
Ticaret yolları ve büyük şehirler (Kaşgar, Semerkant, Herat, İstanbul)kervansaraylar, imar edilen merkezler, mimari külliyeler
Neden → sonuç

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Eğitim ve bilim

Nizamiye medreseleri. Selçuklu veziri Nizâmülmülk Bağdat’ta (1067), Nişabur’da, İsfahan’da, Belh’te, Herat’ta, Merv’de ve başka şehirlerde medreseler açtırdı. Amaç ikiliydi: devlet için bilgili memur ve kadı yetiştirmek, Sünnî öğretiyi Şiî-İsmailî propagandaya karşı güçlendirmek. Medreseler vakıf gelirleriyle yaşar, öğrenciler burs alırdı. Devletin himayesindeki bu ağ, sonraki Türk devletlerine örnek oldu.

Nizâmülmülk dönemi ve Selçuklu devleti için «Büyük Selçuklu Devleti» dersine bak.

Kaşgarlı Mahmud «Divanü Lügati’t-Türk»ü (1072–1074) Bağdat’ta yazıp Abbâsî halifesine sundu. Eser Arapça açıklamalı bir Türkçe sözlüktür; kelimelerin yanında atasözleri, şiir örnekleri, boy adları ve Türk yurtlarını gösteren daire biçimli bir harita verir. Yusuf Has Hâcib (Balasagunlu Yusuf) ise «Kutadgu Bilig» («Mutluluk Veren Bilgi», 1069–1070) mesnevisini Karahanlı Türkçesiyle Kaşgar’da yazıp hükümdara sundu ve «Has Hâcib» görevini aldı. Eser devlet yönetimi ve ahlâk üzerine öğüt kitabıdır: hükümdar Kün-Toğdı adaleti, vezir Ay-Toldı devleti (talihi), vezirin oğlu Ögdülmiş aklı, münzevi Odgurmuş ise kanaati temsil eder.

Karahanlıların siyasi tarihi için «Karahanlı ve Gazneli Devletleri» dersine bak.

Uluğ Bey (1394–1449), Timur’un torunu ve Şahruh’un oğlu, 1409’dan itibaren Semerkant’ı yönetti. Registan’da bir medrese yaptırdı (1417–1420) ve 1420’lerde Semerkant yakınında çağının en büyük rasathanelerinden birini kurdu. Gözlemlere dayanan «Zîc-i Sultânî» cetvelinde 1018 yıldızın konumu gösterilir, yıldız yılı ise yaklaşık bir dakikalık hatayla hesaplanmıştır. Uluğ Bey 1449’da oğlu Abdüllatif’in emriyle öldürüldü.

Uluğ Bey’in hükümdarlığı ve Timurluların çöküşü için «Timurlu Devleti» dersine bak.

Ali Kuşçu, Uluğ Bey’in öğrencisiydi. Uluğ Bey’den sonra Tebriz’e, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın yanına gitti, onun elçisi olarak Osmanlı Sultanı Fatih Mehmed’in sarayına geldi ve İstanbul’da kaldı: Ayasofya Medresesi’nde ders verdi, 1474’te orada vefat etti. Bir kısım araştırmacılara göre böylece Timurlu ilminin gelenekleri Osmanlılara ulaştı.

Piri Reis Osmanlı deniz subayı ve haritacıdır. 1513’te Gelibolu’da ceylan derisi üzerine dünya haritasını çizdi (Atlas Okyanusu’nu ve Amerika kıyılarını gösterir; 1929’da Topkapı Sarayı’nda bulundu), denizcilik kitabı «Kitâb-ı Bahriyye»yi ise 1520’lerde Kanunî Sultan Süleyman’a sundu.

Takiyüddin XVI. yüzyılda İstanbul’da bir rasathane kurdu (1577), ancak rasathane 1580’de yıktırıldı.

Dil üzerine tartışma

«Gördüm ki Türkçe, söz zenginliği ve ifade inceliği bakımından Farsçadan geri kalmıyor. Türk şairleri iki dilde de şiir yazabiliyor, Farsça yazan şairler ise Türkçe yazamıyor. Buna rağmen birçokları Türkçeyi yalnız sıradan insanların konuşması sayıyor, yüksek şiire ancak Farsçayı layık görüyor. Ben Türkçe beş mesnevilik bir dizi yazdım. Bu kitapta ise iki dilin imkânlarını yan yana koydum ki Türkçenin hakkı tanınsın, sonraki şairler ana dilinde yazmaya cesaret etsin.»

Kaynak (uyarlanmış metin): Ali Şir Nevâî’nin «Muhâkemetü’l-Lugateyn» (1499) adlı eserinin fikirlerine dayanılarak yazılmış metin.

Kaynak görevleri

Problem

1) Metindeki eserin adını, yazarını, yazıldığı yüzyılı ve yazarın eserlerini yazdığı dili belirleyin.
2) Yazarın bu kitabı yazmasının bir siyasi ve bir kültürel nedenini açıklayın.
3) Eserin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) İpuçları: iki dilin karşılaştırılması, Türk şairlerinin iki dilde yazması, «beş mesnevilik dizi» (yani «Hamse»). Cevap: «Muhâkemetü’l-Lugateyn», Ali Şir Nevâî, XV. yüzyıl (1499, Herat), Çağatay Türkçesi. Puan: dört bilgi — 1; üç — ⅔; iki — ½; bir — ⅓.
2) Siyasi: Hüseyin Baykara’nın Herat sarayında hanedan ve ordu Türk’tü, ama saray şiirinin ve yazı kültürünün dili Farsça sayılıyordu; devlet adamı Nevâî halkının dilinin itibarını yükseltmek istiyordu. Kültürel: Türkçenin yüksek şiire elverişli olduğunu göstermek ve şairleri bu dilde yazmaya teşvik etmek. Puan: iki neden açıklamayla — 1; açıklamasız — ⅔; biri açıklamayla — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayanlar: Çağatay edebî dilinin gelişmesine ivme kazandırdı; sonraki şairlere Türkçe yazma örneği oldu; iki dilin karşılaştırılması sayesinde dönemin dil ortamını öğrenmek için bir kaynaktır. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.

Edebiyat: Türk dilinin yükselişi

Türkçe edebiyat hem tasavvuf şiiri hem de saray edebiyatı sayesinde genişledi. Tasavvuf şairlerinden Ahmed Yesevî (XII. yüzyıl) Orta Asya’da «Divân-ı Hikmet»iyle, Yunus Emre (XIII–XIV. yüzyıllar) ise Anadolu’da sade halk diliyle, çoğu kez hece vezniyle ilahî aşk ve insanlık üzerine şiirler yazdı. Hayatı hakkında kesin bilgi azdır, ancak «Divan»ı Anadolu Türkçesinin en değerli eserlerindendir. Saray edebiyatının en büyük temsilcisi Ali Şir Nevâî (1441–1501) Herat sarayında Sultan Hüseyin Baykara’nın dostu ve devlet adamıydı; eserlerini Çağatay Türkçesiyle yazdı, «Hamse»yi (1483–1485) meydana getirdi, «Muhâkemetü’l-Lugateyn»de (1499) Türkçenin Farsçadan geri kalmadığını göstermeye çalıştı.

Fuzûlî (yaklaşık 1494–1556) Bağdat ve Kerbelâ çevresinde yaşadı; Bağdat önce Safevîlerin (1508), sonra Osmanlıların (1534) eline geçti. Azerbaycan Türkçesi, Farsça ve Arapça ayrı ayrı divanlar bıraktı; «Leylâ ile Mecnun» mesnevisi (1536) ve Azerbaycan Türkçesiyle yazdığı «Divan»ı bu dilin en yüksek örneklerindendir. Ayrıntılar için «Safevîler döneminde kültür» dersine bak.

KişiEser veya faaliyetYer ve zaman
NizâmülmülkNizamiye medreseleriBağdat ve diğerleri, XI. yy.
Kaşgarlı Mahmud«Divanü Lügati’t-Türk»Bağdat, 1072–1074
Yusuf Has Hâcib«Kutadgu Bilig»Kaşgar, 1069–1070
Uluğ Beyrasathane, «Zîc-i Sultânî»Semerkant, 1420’ler
Ali Kuşçuastronomi, Ayasofya Medresesi’nde dersİstanbul, ölümü 1474
Piri Reisdünya haritası, «Kitâb-ı Bahriyye»1513; 1520’ler
Yunus Emre«Divan»Anadolu, XIII–XIV. yy.
Ali Şir Nevâî«Hamse», «Muhâkemetü’l-Lugateyn»Herat, 1441–1501
Kemaleddin BehzadHerat minyatür okuluHerat, XV. yy.
Fuzûlî«Leylâ ile Mecnun», «Divan»Bağdat, yaklaşık 1494–1556
Mimar SinanSüleymaniye, Selimiyeİstanbul, Edirne, XVI. yy.
Osmanlı saray sanatkârlarıminyatür ve hatİstanbul, XVI. yy.
Kişiler ve eserler

Mimari ve sanat

Selçuklular. Anadolu Selçukluları (Rum Sultanlığı) Konya’da Alâeddin Camii ve medreseler yükseltti, ticaret yollarında kervansaraylar yaptı: yaklaşık bir günlük yol aralığında (30–40 km) yolcu barınak, yem ve yemek bulabilirdi. En büyüklerinden biri Aksaray yakınındaki Sultanhanı’dır (1229).

Timurlular. Timur ve halefleri Semerkant ile Herat’ı imar etti. Timur’un emriyle Ahmed Yesevî Türbesi (1389’dan), Hindistan seferinden (1398) sonra Bibi Hanım Camii, Gür Emir Türbesi (1403–1404) yapıldı. Registan’da XV. yüzyıla yalnız Uluğ Bey Medresesi aittir; Şirdar ve Tillâ Kârî medreseleri XVII. yüzyılda eklendi. Timurlu yapıları devasa ölçüleri ve turkuaz çinilerle kaplı kaburgalı kubbeleriyle ayrılır.

Osmanlılar. Mimar Sinan 1538’den itibaren yaklaşık yarım yüzyıl baş mimar oldu. Şehzade ve Süleymaniye camilerinde büyük kubbe yarım kubbelerle desteklenir, çevrede ince minareler yükselir; Ayasofya’nın etkisi hissedilir. Selimiye’de ise devasa tek kubbe sekiz ayak üzerine oturur, dört ince minare yükselir. Sinan eserlerini üç basamağa ayırırdı: Şehzade Camii (1548) — «çıraklık», İstanbul’da Süleymaniye (1550–1557) — «kalfalık», Edirne’de Selimiye (yaklaşık 1570’ler) — «ustalık eseri»; Selimiye, I. Selim’in değil II. Selim’in adınadır.

Minyatür ve hat. Hüseyin Baykara’nın Herat’ında XV. yüzyılda minyatür sanatı doruğa çıktı; Herat minyatür okulunun en ünlü ressamı Kemaleddin Behzad’dır. XVI. yüzyılda Osmanlı sarayı da minyatür ressamlarını ve hattatları himaye ediyordu.

DönemÖrneklerÖzellik
Selçuklu (XI–XIII. yy.)Alâeddin Camii (Konya), Sultanhanıcami, medrese, kervansaray
Timurlu (XIV. yy. sonu – XV. yy.)Gür Emir, Bibi Hanım, Uluğ Bey Medresesidevasa ölçüler, turkuaz kaburgalı kubbe
Osmanlı (XV–XVI. yy.)Şehzade, Süleymaniye, Selimiye (Sinan)Süleymaniye: kubbe ve yarım kubbeler; Selimiye: sekiz ayak üzerinde tek kubbe, dört ince minare
Karşılaştırma: üç mimari okul

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
  1. 1067

    Bağdat’ta Nizamiye Medresesi açılır

  2. 1069–1070

    Balasagunlu «Kutadgu Bilig»i yazar

  3. 1072–1074

    Kaşgarlı «Divanü Lügati’t-Türk»ü yazar

  4. 1229

    Aksaray’da Sultanhanı Kervansarayı

  5. 1403–1404

    Semerkant’ta Gür Emir Türbesi

    Timur burada defnedilir (1405).

  6. 1417–1420

    Registan’da Uluğ Bey Medresesi

  7. 1420’ler

    Uluğ Bey Rasathanesi

  8. 1449

    Uluğ Bey öldürülür

  9. 1474

    Ali Kuşçu İstanbul’da vefat eder

  10. 1499

    Nevâî «Muhâkemetü’l-Lugateyn»i yazar

  11. 1513

    Piri Reis dünya haritasını çizer

  12. 1536

    Fuzûlî «Leylâ ile Mecnun»u yazar

  13. 1550–1557

    İstanbul’da Süleymaniye Camii

  14. 1570’ler

    Edirne’de Selimiye Camii

    Sinan’ın «ustalık eseri», II. Selim adına.

  15. 1577

    İstanbul’da Takiyüddin’in rasathanesi

    1580’de yıktırıldı.

Kodlu soru

Problem

XI. yüzyıl Karahanlı–Selçuklu kültürüne ait olanlar:
1. «Kutadgu Bilig»
2. «Zîc-i Sultânî»
3. Nizamiye medreseleri
4. «Divanü Lügati’t-Türk»
5. Süleymaniye Camii
A) 1, 2, 4 B) 1, 3, 4 C) 2, 3, 5 D) 1, 4, 5 E) 2, 4, 5

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Her maddenin yüzyılını yazın: 2 — Uluğ Bey, XV. yüzyıl; 5 — Sinan, XVI. yüzyıl. 2 ve 5’i eleriz: 2 olan A, C, E ve 5 olan C, D, E düşer. B) 1, 3, 4 kalır. Cevap: B.

Kronoloji sorusu

Problem

Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Ali Kuşçu’nun İstanbul’da vefatı
2. Nizamiye’nin Bağdat’ta açılması
3. Piri Reis’in dünya haritası
4. Uluğ Bey Rasathanesi
A) 2, 4, 1, 3 B) 4, 2, 1, 3 C) 2, 1, 4, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 4, 2, 3, 1

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Tarihler: 2 — 1067; 4 — 1420’ler; 1 — 1474; 3 — 1513. Sıra: 2, 4, 1, 3. Tuzak: Ali Kuşçu Uluğ Bey’in öğrencisi olduğundan 1 ile 4’ü karıştırmak kolaydır; oysa rasathane hocanın sağlığındadır, Ali Kuşçu ise Uluğ Bey’in ölümünden (1449) çok sonra vefat etti. Cevap: A.

Unutma

  • Nizâmülmülk’ün Nizamiye medreseleri (Bağdat, 1067) devletin himayesinde kurulmuş geniş bir medrese ağıydı.
  • Kaşgarlı Mahmud: «Divanü Lügati’t-Türk» (1072–1074, Bağdat) — Arapça açıklamalı Türkçe sözlük, atasözleri ve harita. Balasagunlu Yusuf: «Kutadgu Bilig» (1069–1070, Kaşgar) — öğüt mesnevisi, yazarına «Has Hâcib» görevi verilmiştir.
  • Uluğ Bey’in Semerkant Rasathanesi (1420’ler) ve «Zîc-i Sultânî» (1018 yıldız); öğrencisi Ali Kuşçu İstanbul’a gelip Ayasofya Medresesi’nde ders verdi (†1474).
  • Piri Reis’in dünya haritası (1513) ve «Kitâb-ı Bahriyye», Osmanlı denizcilik ve coğrafya bilgisinin örnekleridir.
  • Edebiyat: Yunus Emre (Anadolu Türkçesi), Nevâî (Çağatay Türkçesi, Herat, «Hamse»), Fuzûlî (Azerbaycan Türkçesi, Bağdat, «Leylâ ile Mecnun», 1536).
  • Mimari: Selçuklu — Alâeddin Camii, medreseler, kervansaray; Timurlu — Gür Emir, Registan, turkuaz kubbeler; Osmanlı — Mimar Sinan, Süleymaniye, Selimiye. Minyatür: Herat okulu, Behzad (XV. yy.).
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Bağdat’ta yazdığı açıklamalı sözlükte Türk kelimelerini ve atasözlerini veren, boyların yurtlarını ise haritada gösteren XI. yüzyıl âlimi: