Bilgisayar ağları ve internetin çalışması

Ağ türlerini, IP adreslerinin, DNS'in ve HTTP/HTTPS protokollerinin nasıl çalıştığını ve bir web sitesi açılırken neler olduğunu öğren.

  • 8…11. sınıflar
  • 18 dk
  • 10 soru
  • Ders 40 / 59

Bu derste öğreneceklerin

  • Yerel ve geniş alan ağlarını ve ağ cihazlarını ayırt etmek
  • IP adresinin yapısını ve DNS'in görevini açıklamak
  • Bir web sitesi açılırken gerçekleşen adımları sıralamak
  • HTTP ile HTTPS arasındaki farkı bilmek

Aysel tarayıcısına bir web sitesi adresi yazıp Enter tuşuna basıyor ve bir saniyeden kısa sürede, belki de başka bir ülkedeki sunucudan gelen sayfa ekranda açılıyor. Bu kısa anda isteği onlarca cihazdan geçer, adres sayılara dönüşür ve sayfa parça parça geri gelir. Bu yolculuğu adım adım izleyelim.

Bilgisayar ağı nedir?

Bilgisayar ağıTanım

Veri alışverişi yapmak ve yazıcı, dosya, internet bağlantısı gibi kaynakları ortak kullanmak için iletişim kanallarıyla birbirine bağlanmış bilgisayarlar ve diğer cihazlar.

Ağ türüKapsadığı alanÖrnek
Yerel ağ (LAN)bir oda, bina ya da kampüsokulun bilgisayar laboratuvarı, evdeki Wi-Fi
Geniş alan ağı (WAN)şehirler, ülkeler, kıtalarbir bankanın tüm şubelerini bağlayan ağ, internet

İnternet, dünyadaki milyonlarca ağı birbirine bağlayan en büyük geniş alan ağıdır; bir “ağlar ağı”dır. Evindeki ağı internete yönlendirici (router) bağlar. Yönlendiriciler verileri bir ağdan diğerine aktarır ve onlar için uygun bir yol seçer. İnternetteki işlerin çoğu istemci–sunucu modeline dayanır: tarayıcın (istemci) bir istek gönderir, web sitesinin bulunduğu bilgisayar (sunucu) da yanıt döndürür.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

IP adresleri ve paketler

Bir ağdaki her cihazın bir IP adresi vardır; posta adresi gibi, verinin nereye teslim edileceğini gösterir. Yaygın olarak kullanılan IPv4 biçiminde adres, noktalarla ayrılmış dört sayıdan oluşur; örneğin 192.168.1.10. Her sayı bir bayttır, bu yüzden 0 ile 255 arasında değer alır; adresin tamamı ise 32 bittir.

Örnek: kaç tane IPv4 adresi vardır?

Problem

a) Bir IPv4 adresinde neden 256 ya da daha büyük bir sayı olamaz?
b) Toplam kaç farklı IPv4 adresi mümkündür?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) Her bölüm 8 bittir: 2⁸ = 256 değer, yani 0'dan 255'e kadar. Örneğin 192 = 11000000₂. Bu yüzden 192.168.1.300 geçerli bir adres değildir.
b) Adres 32 bittir: 2³² = 4.294.967.296, yani yaklaşık 4,3 milyar adres.
İnternete bağlı cihazlar bundan fazla olduğu için 128 bitlik yeni IPv6 biçimi oluşturuldu; adresleri on altılık sistemde yazılır, örneğin 2001:db8::1.

Büyük bir dosya ya da sayfa ağda tek parça hâlinde gitmez: paket denen küçük parçalara bölünür. Her paketin üzerinde gönderenin ve alıcının IP adresi yazılıdır. Paketler farklı yollardan gidebilir; varış noktasında TCP protokolü onları doğru sıraya dizer ve kaybolanları yeniden ister.

DNS: internetin telefon rehberi

İnsanlar isimleri sayılardan daha iyi hatırlar; bu yüzden sitelerin www.example.com gibi alan adları vardır. Adı IP adresine DNS (Alan Adı Sistemi) çevirir: bilgisayarın bir DNS sunucusuna “bu adın adresi ne?” diye sorar ve yanıt olarak bir IP adresi alır. Adın en sağdaki kısmı üst düzey alan adıdır: .com, .org ya da .az (Azerbaycan), .tr (Türkiye), .ru (Rusya) gibi ülke alan adları.

HTTP ve HTTPS: tarayıcı sunucuyla nasıl konuşur?

Protokol, cihazların birbirini anlaması için üzerinde anlaşılmış kurallar bütünüdür. Web sayfaları HTTP protokolüyle aktarılır: tarayıcı sunucuya bir istek gönderir (örneğin GET /index.html), sunucu da sayfayı bir durum koduyla birlikte döndürür. HTTPS aynı protokolün güvenli sürümüdür: veriler şifrelenir, bu yüzden yolda kimse onları okuyamaz ya da değiştiremez.

KodAnlamı
200OK — her şey yolunda, sayfa gönderildi
301sayfa kalıcı olarak başka bir adrese taşındı
404Not Found — böyle bir sayfa bulunamadı
500sunucunun iç hatası
Bazı HTTP durum kodları

Şimdi tüm parçaları birleştirelim. Bir web sitesi açılırken olanlar şunlardır:

  1. Adres girilir

    Aysel tarayıcıya https://www.example.com yazar.

  2. DNS sorgusu

    Bilgisayar bir DNS sunucusundan www.example.com adının IP adresini öğrenir.

  3. Bağlantı

    Tarayıcı o IP adresindeki sunucuyla bir TCP bağlantısı kurar; HTTPS'te ardından şifreleme anahtarları belirlenir.

  4. HTTP isteği

    Tarayıcı sayfayı bir GET isteğiyle ister.

  5. Yanıt

    Sunucu 200 OK kodunu ve sayfanın HTML kodunu paketler hâlinde gönderir.

  6. Sayfanın oluşturulması

    Tarayıcı HTML kodunu okur, resimleri ve stil dosyalarını da aynı şekilde yükler ve sayfayı ekranda gösterir.

JavaScript
const url = new URL('https://www.example.com/lessons/informatics?lang=az');
console.log(url.protocol);
console.log(url.hostname);
console.log(url.pathname);
console.log(url.searchParams.get('lang'));
Beklenen çıktı
https:
www.example.com
/lessons/informatics
az
Bir URL (web adresi) bölümlerden oluşur: protokol, alan adı, yol ve parametreler. JavaScript'in URL nesnesi bunları ayırmayı kolaylaştırır.

Unutma

  • Bilgisayar ağı, veri alışverişi için birbirine bağlanmış cihazlardır; internet ise ağlar ağıdır.
  • Bir IPv4 adresi 32 bittir: 0–255 arasında dört sayı, örneğin 192.168.1.10.
  • Veriler paketler hâlinde iletilir, yönlendiriciler de onlara yol seçer.
  • DNS, alan adını IP adresine çevirir.
  • HTTP sayfaları aktarır, HTTPS ise şifreleyerek korur; 404 “sayfa bulunamadı” demektir.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. DNS ne işe yarar?