Döngüler: for, while, döngü adımı, break, continue ve iç içe döngüler

1’den 1000’e kadar 7’ye bölünen sayıları saymak gerektiğini düşün. Bin kez if mi yazacaksın? Asla! Döngü, bir komut grubunu gerektiği kadar tekrarlar. 2025–2026 giriş sınavlarının dört kitapçığında en sık görülen konu tam olarak «Döngüler. Sayılarla işlemler» oldu: 120 bilişim sorusunun 14’ü. Bu derste döngü kurmayı ve en önemlisi onu bir izleme tablosuyla hatasız izlemeyi öğreneceksin.

for döngüsü ve range(): döngü adımı

range fonksiyonu bir tam sayı dizisi üretir ve üç biçimde yazılır: range(b) — 0, 1, …, b − 1; range(a, b) — a, a + 1, …, b − 1; range(a, b, d) — a, a + d, a + 2d, … Üçüncü sayı d, döngü değişkeninin adımıdır. d > 0 ise sayılar b’ye ulaşana kadar artar, d < 0 ise b’ye ulaşana kadar azalır. Bitiş değeri b asla dâhil değildir: «b’ye kadar, b hariç».

for i in range(10, 0, -3):
    print(i)
print(len(range(3, 20, 4)), len(range(20, 121)))

10
7
4
1
5 101

for yalnızca range üzerinde değil, her dizi üzerinde çalışır: for ch in 'Baku': bir karakter dizisinin karakterlerini, for x in [4, 9, 2]: ise bir listenin elemanlarını tek tek alır. Bu olanak «Karakter dizileri ve üzerlerinde işlemler» ile «Listeler ve listeler üzerinde işlemler» derslerinde çok kullanılacak; bu derste sayılarla, yani range ile çalışıyoruz.

Sayaç ve biriktirici: döngü içinde koşul

Bir döngü çoğu zaman bir şeyi sayar ya da toplar. Bunun için döngüden önce değişkene bir başlangıç değeri verilir, döngünün içinde ise uygun her yinelemede güncellenir. Döngü içindeki koşul ifadesi bir «süzgeç» gibi çalışır: yalnızca koşulu sağlayan değerler sayılır veya toplanır.

• sayaç: k = 0, döngüde k = k + 1 — koşul kaç kez sağlandı;
• biriktirici (toplam): s = 0, döngüde s = s + x — değerlerin toplamı;
• çarpım: p = 1 (0 değil, yoksa sonuç hep 0 olur), döngüde p = p * x.

s = 0
p = 1
k = 0
for i in range(1, 11):
    if i % 2 == 1:
        s = s + i
    else:
        p = p * i
    if i % 3 == 0:
        k = k + 1
print(s, p, k)

25 3840 3

Aynı kalıpla en büyük (veya en küçük) değer de bulunur: döngüden önce mx değişkenine ilk değer (ya da olası her değerden küçük bir sayı) yazılır, döngüde ise if x > mx: mx = x denetlenir. Böylece döngü bittiğinde mx, görülen değerlerin en büyüğünü tutar. Bu kalıpların hepsinde döngü her değere bir kez bakar ve sonucu adım adım «biriktirir».

k = 0
for n in range(30, 131):
    if n % 2 == 0 and n < 100:
        if n % 7 == 0 or n % 9 == 0:
            k = k + 1
    else:
        k = k + 2
print(k)

141

while döngüsü ve izleme tablosu

while koşul: döngüsü, gövdesini koşul doğru olduğu sürece tekrarlar. Koşul her yinelemeden önce denetlenir; bu yüzden bu bir ön koşullu döngüdür: koşul baştan yanlışsa gövde bir kez bile çalışmaz. Gövdede, koşuldaki değişken mutlaka değişmelidir; yoksa döngü sonsuz olur. Döngü bittiğinde koşul yanlıştır: değişken koşulu bozan ilk değeri tutar. Tekrar sayısı önceden bilinmediğinde while seçilir: «toplam 1000’i geçene kadar», «sayının basamakları bitene kadar».

Her for döngüsü while ile yazılabilir: for i in range(a, b, d): (d > 0), i = a, while i < b:, gövde ve gövdenin sonunda i = i + d ile aynıdır. Bu dönüşüm akış şemalarındaki döngüleri anlamaya yardım eder: orada da döngü değişkenine başlangıç değeri verilir, koşul denetlenir, gövdeden sonra değişken adım kadar değişir (bkz. «Döngülü algoritmalar ve izleme tablosu»).

n = 0
k = 1
while k <= 15:
    n = n + k
    if k % 4 == 0:
        k = k + 1
    else:
        k = k + 3
print(n + k)

68

İzleme tablosu, her yinelemede değişkenlerin değerlerini satır satır yazar: koşulun denetlendiği andaki değer, koşulun sonucu ve gövdeden sonraki değerler. Yukarıdaki program için:

Her yeni değer önceki değerlerden hesaplanıyorsa döngü yinelemeli bir dizi üretir. En bilineni Fibonacci dizisidir: 1, 1, 2, 3, 5, 8, …; burada her terim kendinden önceki iki terimin toplamıdır. Programda iki değişken son iki terimi tutar ve her yinelemede «bir adım ileri kayar»: c = a + b, a = b, b = c. Atamaların sırası önemlidir: a = b, c hesaplanmadan önce yazılırsa eski a kaybolur.

a = 1
b = 1
for i in range(3, 11):
    c = a + b
    a = b
    b = c
print(b)

55

break ve continue

break, döngüyü hemen ve tamamen durdurur: kalan yinelemeler iptal edilir ve program döngüden sonraki satıra geçer. continue ise döngüyü durdurmaz; yalnızca o anki yinelemenin kalanını atlar ve sonraki yinelemeye geçer (for’da döngü değişkeni sonraki değeri alır, while’da koşul yeniden denetlenir). İç içe döngülerde ikisi de yalnızca en içteki döngüyü etkiler. break ile durdurulan bir for’da döngü değişkeni o anki değerini korur.

s = 0
for i in range(1, 50, 3):
    if i % 5 == 0:
        continue
    if s > 40:
        break
    s = s + i
print(i, s)

19 41

n = 100
while True:
    n = n + 1
    if n % 7 == 0 and n % 13 == 0:
        break
print(n)

182

İç içe döngüler

Bir döngünün gövdesinde başka bir döngü de olabilir; bunlara iç içe döngüler denir. Dıştaki döngünün her yinelemesinde içteki döngü baştan sona çalışır ve içteki değişken her seferinde yeniden başlar. Saati düşün: yelkovan (dış döngü) bir çizgi ilerlerken saniye ibresi (iç döngü) tam bir tur atar. İç döngünün sınırı dıştaki değişkene bağlı olabilir (range(i, 6)); o zaman iç döngü her dış yinelemede farklı sayıda çalışır.

for a in range(1, 25):
    for b in range(a, 25):
        if a * b == 24:
            print(a, b)

1 24
2 12
3 8
4 6

k = 0
for i in range(1, 5):
    for j in range(i, 6):
        if j % 4 == 0:
            break
        k = k + i
print(k)

10

k = 0
# for n in range(...):

print(k)

27

a = 1
b = 1
# while ...:

print(b)

1597